9. Sınıf Coğrafya · Bölgeler, Ülkeler ve Küresel Bağlantılar
Bölge ve Bölge Sınırı
- bölge
- bölge sınırı
- bölge belirleme kriterleri
- şekilsel bölge
- işlevsel bölge
- doğal bölge
- beşerî bölge
Bölge nedir ve bölge sınırları nasıl belirlenir?
Bölge, yeryüzünün doğal ve beşerî özellikler bakımından kendi içinde benzerlik gösteren ve çevresinden ayrılan parçasıdır. Bölge oluşturmak için kullanılan ölçüt ve amaçlara bölge belirleme kriterleri denir; iklim, yer şekli, nüfus, ekonomi, kültür ve siyasi iş birliği bunlara örnektir. Şekilsel bölge belirli özellikleri bakımından diğer alanlardan ayrılır; doğal şekilsel bölgeler iklim, toprak ya da akarsu havzasına, beşerî şekilsel bölgeler nüfus, sanayi veya kültüre dayanır. İşlevsel bölge ise bir merkez ile çevresi arasındaki etkileşime dayanır; bir limanın hizmet verdiği alan buna örnektir. Kriter değişince sınır da değişir. Doğal bölgelerin sınırları çok uzun sürede, beşerî ve işlevsel bölgelerinki daha kısa sürede değişir: Avrupa Birliği yeni üyelerle genişlemiş, 2020'de Birleşik Krallık'ın ayrılmasıyla daralmıştır. Bölge sınırları kesin çizgiler değil, çoğu zaman geçiş kuşaklarıdır.
Bölge ve Bölge Sınırı: konu anlatımı ve özeti
Bölge, yeryüzünün doğal ve beşerî özellikler bakımından kendi içinde benzerlik gösteren ve çevresinden ayrılan parçasıdır. Bu konu, bölgelerin hangi ölçütlere göre belirlendiğini, bölge türlerini ve sınırların neden değiştiğini açıklıyor.
- Bölge oluşturmak için kullanılan ölçüt ve amaçlara bölge belirleme kriterleri denir; iklim, yer şekli, nüfus, ekonomi, kültür ya da siyasi iş birliği bunlara örnektir.
- Şekilsel bölge, belirli özellikleri bakımından diğer alanlardan ayrılan bölgedir. Doğal şekilsel bölgeler iklim, yer şekli, toprak, bitki, akarsu havzası veya afet ölçütlerine göre belirlenir.
- Beşerî şekilsel bölgeler nüfus, yerleşme, sanayi, kültür veya siyasi-ekonomik iş birliği gibi beşerî ölçütlere dayanır.
- İşlevsel (fonksiyonel) bölge, bir merkez ile çevresi arasındaki etkileşime dayanır; örneğin bir limanın hizmet verdiği alan ya da bir şehrin ticaret etki alanı.
- Kriterdeki değişim sınırı da değiştirir: Seyrek nüfuslu bir yer yoğun nüfus çekerse yoğun nüfuslu bölgeye katılır.
- Doğal bölgelerin sınırları çok uzun sürede, beşerî ve işlevsel bölgelerin sınırları daha kısa sürede değişir. Örnek: Avrupa Birliği yeni üyelerle genişlemiş, 2020'de Birleşik Krallık'ın ayrılmasıyla daralmıştır.
Unutma: Bölge sınırları kesin çizgiler değil, çoğu zaman geçiş kuşaklarıdır; kullanılan kriter değişince aynı yer farklı bölgeye girebilir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bir bölgenin türünü bulmak için şunu sor: "Bu alanı bir arada tutan şey nedir?"
- Ortak özellik ise şekilsel bölgedir.
- Doğal ölçüt: aynı iklim, aynı yer şekli, aynı akarsu havzası. Örnek: Akdeniz ikliminin görüldüğü alanlar.
- Beşerî ölçüt: aynı dil, nüfus yoğunluğu, sanayi türü ya da siyasi iş birliği.
- Bir merkezle bağlantı ise işlevsel bölgedir. Örnek: Bir ilçedeki hastaneye çevre köylerden gelen hastaların oluşturduğu hizmet alanı.
Ölçüt değişirse sınır da değişir. Aynı il, iklim bakımından bir bölgede, sanayi bakımından başka bir bölgede yer alabilir.
Günlük hayattan: Bir pizzacının "eve servis alanı" işlevsel bir bölgedir. Dükkân yeni bir motokurye alınca bu alan genişleyebilir.
Sık yapılan hata: "Bölge sınırları kesin çizgilerle ayrılır." Doğrusu: Bölge sınırları çoğu zaman geçiş kuşaklarıdır. Örneğin bir iklim yavaş yavaş diğerine dönüşür; tek bir çizgide aniden değişmez.
Derinleş
Yaşadığın şehrin işlevsel bölgelerinden birini seç: en büyük hastanenin, bir üniversitenin ya da bir alışveriş merkezinin hizmet alanı. Çevrendeki birkaç kişiye bu yere nereden geldiklerini sorarak bir harita üzerinde etki alanını işaretle. Bu bölgenin sınırını hangi gelişmelerin (yeni bir yol, toplu taşıma hattı, ikinci bir hastane) değiştirebileceğini tartış ve bir sonraki on yıl için bir tahmin yap.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
COĞ.9.7.1Bölgelerin belirlenmesinde kullanılan kriterlere göre bölge hakkında çıkarım yapabilme
- a) Bölge ve bölge sınırı hakkında varsayımda bulunur.
- b) Bölge ve bölge sınırındaki örüntüleri listeler.
- c) Bölgeyi ve bölge sınırlarını karşılaştırır.
- ç) Bölge ve bölge sınırları hakkında önerme sunar.
- d) Bölgeyi ve bölge sınırlarını değerlendirir.
Bu konuda neler var?
- Bölge Belirleme Kriterleri ve Bölge Türleri
- Kriterlere Göre Bölge Sınırları
- Bölge Sınırlarında Değişim
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir alışveriş merkezinin yaptığı ankette müşterilerin oturdukları yerler haritaya işaretlenmiştir. Haritada alışveriş merkezine yakın mahallelerden çok sayıda, uzak ilçelerden ise az sayıda müşteri geldiği görülmüştür. Bu işlevsel bölgede merkez ile çevre arasındaki etkileşim için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Merkezden uzaklaştıkça artar.
- B) Merkezden uzaklaştıkça azalır.
- C) Merkezden uzaklıktan etkilenmez.
- D) Önce azalır, sonra artar.
- E) Yalnızca bölge sınırında yoğunlaşır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Merkezden uzaklaştıkça azalır.
İşlevsel bölgelerde etkileşimin yoğunluğu odak noktasından uzaklaştıkça azalır; haritadaki müşteri dağılımı da bunu gösterir. Etkileşimin uzaklıktan etkilenmediğini düşünmek, ulaşım süresi ve maliyetinin etkisini göz ardı etmektir.
Kolay
2Bir coğrafya ödevinde öğrencilerden haritada birer bölge belirlemeleri istenmiştir. Öğrencilerden biri insan etkinliklerine dayanan ve bir merkezi olmayan bir bölge seçmeye karar veriyor. Bu öğrencinin belirlediği bölge aşağıdakilerden hangisi olabilir?
- A) Zeytinyağı üretiminin yoğun olduğu alanlar
- B) Bir akarsuyun beslenme havzası
- C) Bozkır bitki örtüsünün görüldüğü alan
- D) Akdeniz ikliminin görüldüğü alan
- E) Bir havalimanının yolcu çektiği alan
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Zeytinyağı üretiminin yoğun olduğu alanlar
Üretim, sanayi, nüfus ve kültür gibi beşerî ölçütlere göre belirlenen ve merkezi olmayan bölgeler beşerî şekilsel bölgedir; zeytinyağı üretimi bir insan etkinliğidir. Havalimanının yolcu çektiği alan da insan etkinliğine dayanır; ancak bir merkezi olduğu için işlevsel bölgedir.
Kolay
3Bir öğrenci, Türkiye haritasında bozkır bitki örtüsünün görüldüğü yerleri sarıya boyuyor. Boyadığı alanın içindeki her yerde aynı bitki örtüsünün bulunduğunu, ancak bu alanın herhangi bir kentin ya da merkezin çevresinde toplanmadığını fark ediyor. Öğrencinin belirlediği alan hangi bölge türüne örnektir?
- A) İşlevsel bölge
- B) Etki alanı
- C) Şekilsel bölge
- D) Geçiş kuşağı
- E) İdari bölge
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Şekilsel bölge
Belirli bir özelliğe göre türdeş olan ve bir merkezi bulunmayan bölge şekilsel bölgedir. İşlevsel bölge de haritada bir alan olarak gösterilir; ancak bir merkez ile çevresi arasındaki etkileşime dayanır.
Kolay
4Bir araştırmacı, Türkiye'yi önce yıllık yağış miktarına, sonra yer şekillerine, son olarak da nüfus yoğunluğuna göre bölgelere ayırıyor. Her seferinde ortaya çıkan bölge sınırlarının birbirinden farklı olduğunu görüyor. Araştırmacının bölgeleri oluştururken kullandığı bu ölçütlere ne ad verilir?
- A) Harita elemanları
- B) Projeksiyon yöntemleri
- C) Nüfus politikaları
- D) Coğrafi koordinatlar
- E) Bölge belirleme kriterleri
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bölge belirleme kriterleri
Bölge oluşturmak için kullanılan iklim, yer şekli, nüfus, ekonomi gibi ölçüt ve amaçlara bölge belirleme kriterleri denir; seçilen kriter değiştikçe sınırlar da değişir. Harita elemanları ise ölçek, lejant, yön oku gibi haritayı okumayı sağlayan unsurlardır, bölge sınırını belirlemez.
Kolay
5Bir tarım raporunda Türkiye’de pamuk ekilen alanlar haritada aynı renkle gösterilmiş ve “pamuk üretim bölgesi” olarak adlandırılmıştır. Bu bölge hangi türdendir?
- A) Doğal şekilsel bölge
- B) Beşerî şekilsel bölge
- C) İşlevsel bölge
- D) İklim bölgesi
- E) Hidrografik bölge
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Beşerî şekilsel bölge
Üretim, beşerî ve ekonomik bir kriter olduğundan pamuk üretim bölgesi beşerî şekilsel bölgedir. Pamuk bir bitki olsa da bölge doğal bitki örtüsüne değil, insanın yaptığı tarıma göre çizilmiştir.
Kolay
6Bir öğretmen, öğrencilerinden Türkiye’yi doğal kriterlere göre bölgelere ayırmalarını istiyor. Aşağıdaki öğrencilerden hangisi bu yönergeye uygun bir kriter seçmiştir?
- A) Kerem: Sanayi tesislerinin dağılışı
- B) Zeynep: Nüfus yoğunluğu
- C) Yusuf: Turizm alanlarının dağılışı
- D) Ece: Yer şekillerinin dağılışı
- E) Defne: Yerleşme tiplerinin dağılışı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ece: Yer şekillerinin dağılışı
Yer şekilleri; iklim, bitki örtüsü ve toprak gibi fiziki (doğal) kriterlerdendir. Sanayi, nüfus, turizm ve yerleşme ise beşerî kriterlerdir.
Kolay
7Bir dağcılık kulübü, rehber kitabında Orta Toroslar dağlık bölgesini yükseltisi ve engebeli yapısıyla çevresinden ayrılan bir alan olarak tanıtıyor. Bu alan hangi bölge türüne örnektir?
- A) Beşerî şekilsel bölge
- B) Doğal şekilsel bölge
- C) İşlevsel bölge
- D) Ekonomik iş birliği bölgesi
- E) Metropoliten alan
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Doğal şekilsel bölge
Yer şekilleri doğal bir kriter olduğu için Orta Toroslar dağlık bölgesi doğal şekilsel bölgedir. Bir merkez ve çevresi arasındaki etkileşime dayanmadığı için işlevsel bölge değildir.
Kolay
8Bir coğrafya kitabında bölgelerin günümüzde temel olarak iki gruba ayrıldığı yazmaktadır. Bu iki grup hangi seçenekte doğru verilmiştir?
- A) Şekilsel bölge ve işlevsel bölge
- B) Doğal bölge ve siyasi bölge
- C) Kıyı bölgesi ve iç bölge
- D) Kentsel bölge ve kırsal bölge
- E) Büyük bölge ve küçük bölge
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Şekilsel bölge ve işlevsel bölge
Bölgeler günümüzde şekilsel ve işlevsel bölge olarak ikiye ayrılır; doğal ve beşerî bölgeler şekilsel bölgenin alt türleridir. Bu nedenle doğal ve siyasi ayrımı temel ikili sınıflandırma değildir.
Kolay
9Bir büyükşehir belediyesinin yetki alanındaki tüm araziyi kapsayan metropoliten alan, işlevsel bir bölgedir. Bu bölgenin sınırları için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Geçiş alanları nedeniyle hiçbir şekilde çizilemez.
- B) Yıllık ortalama sıcaklığa göre belirlenir.
- C) Yönetim yetki alanına dayandığı için net çizilebilir.
- D) Doğal bitki örtüsünün dağılışına göre çizilir.
- E) Ancak binlerce yıllık bir sürede değişebilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yönetim yetki alanına dayandığı için net çizilebilir.
Metropoliten alanın sınırı, belirli bir şehir yönetiminin yetkisindeki araziye göre çizildiği için nettir. Her işlevsel bölgenin sınırı belirsiz değildir; bazılarınınki kesin olarak belirlenebilir.
Kolay
10Yeryüzünün doğal ve beşerî unsurlar bakımından kendi içinde benzerlik gösteren parçalarına ne ad verilir?
- A) Bölge sınırı
- B) Kriter
- C) Bölge
- D) Çekirdek
- E) Geçiş alanı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bölge
Doğal ve beşerî unsurlar bakımından kendi içinde benzerlik gösteren yeryüzü parçalarına bölge denir. Bölge sınırı ise bu alanın nerede bittiğini gösteren çizgi ya da kuşaktır.
Kolay
11Bir öğrenci, bölge sınırının haritada nereden geçeceğini neyin belirlediğini merak ediyor. Bölge sınırının nereden geçeceğini belirleyen temel unsur hangisidir?
- A) Bölge belirlemede esas alınan kriter
- B) Bölgenin toplam yüz ölçümü
- C) Bölgedeki şehirlerin sayısı
- D) Bölgenin başkente olan uzaklığı
- E) Bölgedeki akarsuların sayısı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bölge belirlemede esas alınan kriter
Bölge sınırı, bölge belirlemede esas alınan kritere göre belirlenir; kriter değişirse sınır da değişir. Yüz ölçümü sınırın sonucu olup sınırı belirleyen unsur değildir.
Kolay
12Şekilsel bölgelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Belirli bir merkezi yoktur ve kritere göre türdeştir.
- B) Bir çekirdek ve ona bağlı çevreden oluşur.
- C) Etkileşimi merkezden uzaklaştıkça azalır.
- D) Sınırları gün içinde bile değişebilir.
- E) Yalnızca beşerî kriterlere göre oluşturulur.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Belirli bir merkezi yoktur ve kritere göre türdeştir.
Şekilsel bölgelerin belirli bir merkezi yoktur; seçilen kritere göre bölge içindeki her yer aynı özelliği gösterir. Çekirdek ve çevreden oluşmak ise işlevsel bölgelerin özelliğidir.
Kolay
13Bir araştırmacı, bölge oluştururken iklim, yer şekli, nüfus, ekonomi ya da kültür gibi ölçütlerden birini ve bir amacı seçtiğini anlatıyor. Bölge oluşturmak için kullanılan bu ölçüt ve amaçlara ne ad verilir?
- A) Bölge sınırları
- B) Geçiş kuşakları
- C) Çekirdek alanlar
- D) Etki alanları
- E) Bölge belirleme kriterleri
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bölge belirleme kriterleri
Bölge oluşturmak için kullanılan ölçüt ve amaçlara bölge belirleme kriterleri denir. Bölge sınırları ise bu kriterlere göre çizilen sonuçlardır.
Kolay
14Aşağıdakilerden hangisi bir işlevsel bölgenin odak noktası (merkezi) olabilir?
- A) Bir dağ sırası
- B) Bir alışveriş merkezi
- C) Bir iklim tipi
- D) Bir toprak türü
- E) Bir bitki topluluğu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bir alışveriş merkezi
İşlevsel bölgeler; şehir, havaalanı ya da alışveriş merkezi gibi bir odak noktası etrafındaki etkileşimle oluşur. Dağ sırası, iklim tipi ve toprak türü ise doğal şekilsel bölgelerin kriterleridir.
Kolay
15Bir haritada bölgeler “çernozyom toprakları”, “kahverengi bozkır toprakları” ve “kırmızı Akdeniz toprakları” gibi başlıklarla birbirinden ayrılmıştır. Bu haritada bölge belirlemek için kullanılan kriter hangisidir?
- A) Nüfus
- B) Sanayi
- C) Toprak
- D) Ulaşım
- E) Kültür
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Toprak
Bölgeler toprak tiplerine göre adlandırıldığından kullanılan kriter topraktır ve oluşan bölgeler doğal şekilsel bölgedir. Nüfus, sanayi, ulaşım ve kültür beşerî kriterlerdir.
Kolay
16Rotterdam Limanı’na Avrupa’nın ve dünyanın birçok yerinden mal taşınır. Bu limanın çevresindeki geniş bir alan, taşımacılık bakımından limana bağlıdır. Rotterdam Limanı bu işlevsel bölgede hangi konumdadır?
- A) Geçiş alanı
- B) Çevre alan
- C) Bölge sınırı
- D) Şekilsel bölge
- E) Çekirdek (merkez)
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Çekirdek (merkez)
Rotterdam Limanı, çevresindeki alanın kendisine bağlı olduğu odak noktası, yani işlevsel bölgenin çekirdeğidir. Çevre alan ise limana bağlı olan ve limandan uzaklaştıkça etkisi zayıflayan kesimdir.
Kolay
17Bir öğrenci, işlevsel bölgelere üç örnek yazmıştır: I. Bir mahalle fırınının ekmek sattığı sokaklar II. Bir il merkezindeki hastanenin hasta kabul ettiği ilçeler III. Avrupa'nın ve dünyanın birçok yerinden mal taşınan Rotterdam Limanı'nın taşımacılık bölgesi Bu bölgelerin etki alanlarının dardan genişe doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) I – II – III
- B) I – III – II
- C) II – I – III
- D) II – III – I
- E) III – II – I
Cevabı göster
Doğru cevap: A) I – II – III
İşlevsel bölgeler yerel, ulusal ve küresel çapta etkileşim gösterebilir. Mahalle fırınının etki alanı birkaç sokakla sınırlıdır (yerel). İl merkezindeki hastane ilin ilçelerine hizmet verir; etki alanı fırınınkinden geniştir. Rotterdam Limanı'na ise Avrupa'nın ve dünyanın birçok yerinden mal taşınır; etki alanı küresel çaptadır. Bu nedenle sıralama I – II – III olur.
Kolay
18İşlevsel bölgede çevredeki alan çekirdeğe (merkeze) bağlıdır ve aralarında bir hareket vardır. Bir kentin havaalanı, çevresindeki ilçelerle birlikte işlevsel bir bölge oluşturmaktadır. Aşağıdakilerden hangisi bu bölgede çevredeki ilçeleri çekirdeğe bağlayan harekete örnektir?
- A) İki komşu ilçenin halkının birbirinin pazarına gitmesi
- B) İlçelerden geçen akarsuyun denize doğru akması
- C) İlçelerde oturanların uçağa binmek için havaalanına gelmesi
- D) İlçelerin tamamında aynı iklim tipinin görülmesi
- E) İlçelerin nüfus yoğunluklarının birbirine yakın olması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İlçelerde oturanların uçağa binmek için havaalanına gelmesi
Bu işlevsel bölgenin çekirdeği havaalanıdır; ilçeleri çekirdeğe bağlayan hareket, yolcuların ilçelerden havaalanına gidip gelmesidir. İki ilçe arasındaki pazar alışverişi de bir harekettir; ancak çekirdeğe, yani havaalanına yönelmez. Akarsuyun akışı havaalanıyla ilgili bir etkileşim değildir. Aynı iklim tipi ve benzer nüfus yoğunluğu ise hareket değil, şekilsel bölgelerde aranan türdeşlik özellikleridir.
Orta
19Bir araştırmada yıllık yağışı 500 mm'nin altında olan alanlar "kurak bölge" olarak haritalanmıştır. İkinci bir araştırmacı aynı verileri kullanarak ölçütü 400 mm'nin altı olarak değiştiriyor. Yeni ölçüte göre kurak bölgenin alanı nasıl değişir?
- A) Genişler
- B) Değişmez
- C) Daralır
- D) İki katına çıkar
- E) Önce genişler, sonra daralır
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Daralır
Ölçüt düşürülünce 400–500 mm arası yağış alan yerler artık kurak sayılmaz; bu nedenle kurak bölge daralır. Yağış eşiğinin düşmesini kurak alanın artması gibi düşünmek, ölçütün yönünü ters yorumlamaktan kaynaklanır.
Orta
20Bir öğrenci, bölge sınırlarının değişkenliğini tartışmak için farklı bölge örnekleri topluyor. Bazı örneklerde sınırların birkaç yılda, hatta aylar içinde değişebildiğini, bazılarında ise yüzyıllar boyunca neredeyse aynı kaldığını görüyor. Aşağıdaki bölgelerden hangisinin sınırlarının değişmesi en uzun süreyi alır?
- A) Bir iklim bölgesi
- B) Bir gazetenin dağıtım alanı
- C) Bir alışveriş merkezinin müşteri çektiği alan
- D) Bir ekonomik iş birliği örgütüne üye ülkeler
- E) Bir belediyenin otobüs hizmeti verdiği alan
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bir iklim bölgesi
İklim gibi doğal ölçütlere dayanan bölgelerin sınırları çok uzun sürede değişir; beşerî ve işlevsel bölgelerin sınırları ise kısa sürede değişebilir. Örgüte üye ülkeler sabit görünebilir; ancak yeni üyelerin katılması ya da ayrılmasıyla bu bölgenin sınırları birkaç yılda değişebilir.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Coğrafya örnek ders anlatımları. Tüm videolar (3)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.