4. Ünite · İslam Kültür ve Medeniyetinde İlim
İlim Kurumları
- Darülerkâm
- Suffe
- kütüphane
- müstensih
- medrese
- Nizamiye Medresesi
- rasathane
- küttab
İslam medeniyetindeki ilim kurumları nelerdir?
İslam kültür ve medeniyetinin ilim kurumları mescitler, kütüphaneler, medreseler, rasathaneler, mektepler ve üniversitelerdir. Mekke’de Darülerkâm eğitim merkezi olarak kullanılmış, Medine’de Mescid-i Nebevi’nin bitişiğinde kurulan Suffe’de öğrenci sayısı dört yüze kadar ulaşmıştır. Muaviye zamanında Şam’da resmî bir kütüphane kurulmuş, Bağdat’ta kâğıt imalathanesi açılmıştır; Süleymaniye Kütüphanesi bugün yaşayan en büyük el yazması arşividir. Nizamülmülk’ün 1065’te Bağdat’ta kurduğu Nizamiye Medresesi diğer medreselere örnek olmuştur; Osmanlı’da Sahn-ı Seman ve Süleymaniye Medreseleri öne çıkar. Memun döneminde Şemmasiye ve Kâsiyûn rasathaneleri kurulmuştur. Okuma yazma ve Kur’an öğreten okullara küttab, Osmanlı’da ise Sıbyan Mektebi denmiştir. Mühendishane-i Bahr-i Hümayun (1775) Batılı tarzda kurulan ilk mekteptir. Kurtuba’daki üniversite ve Camiatu’l-Ezher önde gelen üniversitelerdendir. Sahn-ı Seman’ın devamı olan İstanbul Üniversitesi beş yüzyılı aşkın süredir eğitim verir.
İlim Kurumları: konu özeti
Bu konu İslam kültür ve medeniyetinin üzerinde yükseldiği ilim kurumlarını anlatır: mescitler, kütüphaneler, medreseler, rasathaneler, mektepler ve üniversiteler.
- Mescit: Mekke’de Darülerkâm eğitim merkezi olarak kullanılmıştır. Medine’de Mescid-i Nebevi’nin bitişiğinde kurulan Suffe’de öğrenci sayısı dört yüze kadar ulaşmıştır.
- Dil: Hz. Peygamber yabancı dil öğrenmeyi teşvik etmiş; Zeyd bin Sabit onun tavsiyesiyle Süryanice ve İbranice öğrenmiştir.
- Kütüphane: Muaviye zamanında Şam’da resmî bir kütüphane kurulmuştur. Bağdat’ta kâğıt imalathanesi açılmış, Sûku’l-Verrâkîn denilen kitap çarşıları doğmuştur. Süleymaniye Kütüphanesi bugün yaşayan en büyük el yazması arşividir.
- Medrese: Nizamülmülk’ün 1065’te Bağdat’ta kurduğu Nizamiye Medresesi diğer medreselere örnek olmuştur. Osmanlı’da Sahn-ı Seman ve Süleymaniye Medreseleri öne çıkar; medreseler Türkiye’de 1924’te resmî olarak kapatılmıştır.
- Rasathane: Memun döneminde Şemmasiye ve Kâsiyûn rasathaneleri kurulmuş; XIII. yüzyılda Merâga Rasathanesi, sonra Takiyyudin’in İstanbul’daki rasathanesi gelmiştir.
- Mektep: Okuma yazma ve Kur’an öğreten okullara küttab, Osmanlı’da Sıbyan Mektebi denmiştir. Mühendishane-i Bahr-i Hümayun (1775) Batılı tarzda kurulan ilk mekteptir.
- Üniversite: Kurtuba’daki üniversite ve Camiatu’l-Ezher öne çıkar; Sahn-ı Seman’ın devamı olan İstanbul Üniversitesi beş yüzyılı aşkın süredir eğitim verir.
Unutma: Küttab ve sıbyan mektebi temel okuma yazma eğitimi veren okullardır; medrese ise yükseköğretim düzeyinde eğitim veren ilim kurumudur.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
- Kurumları ortaya çıkış sırasına göre diz: Darülerkâm ve Suffe, kütüphaneler, medreseler, rasathaneler, mektepler, üniversiteler.
- Her kurum için kitaptaki bir örneği yaz: Nizamiye Medresesi, Merâga Rasathanesi, Süleymaniye Kütüphanesi, Mühendishane-i Bahr-i Hümayun.
- Kütüphanedeki görevlileri öğren: sâhib, hâzin, münâvil, ferraş, mücellit, mütercim, müstensih.
Günlük hayattan: Şehrindeki halk kütüphanesinde aradığın kitabı raftan bulup sana getiren görevli, eski İslam kütüphanelerindeki münâvilin bugünkü karşılığıdır.
Sık yapılan hata: Akademik çalışmaların yapıldığı rasathanelerin ilk kez Avrupa’da kurulduğunu sanmak değil, kitapta belirtildiği gibi ilk kez İslam coğrafyasında kurulduğunu bilmek gerekir.
İpucu: Her kurumu bugünkü karşılığıyla eşleştir; Suffe yatılı okula, küttab ilkokula, medrese ve Beytülhikme üniversite ve araştırma merkezine, rasathane gözlemevine benzer. Böylece kavramlar zihninde daha kolay yer eder.
Derinleş
Kitapta anlatılan İstanbul İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Müzesi’ni ve Prof. Dr. Fuat Sezgin’in çalışmalarını araştır. Müzede sergilenen bir aleti seçip ne işe yaradığını anlatan kısa bir tanıtım yazısı hazırla. Sence eski icatları aslına uygun olarak yeniden üretmek bugünün öğrencisine ne kazandırır?
Bu konuda neler var?
- 4. Ünite
- 4. Ünite Değerlendirme Soruları