3. Ünite · Dinin Anlaşılmasında Farklı Yorumlar
Haricîlik, Mürcie, Şia, Mutezile ve Cebriye
- Haricîlik
- Mürcie
- Şia
- Mutezile
- Cebriye
- Usul-i Hamse
- mürtekib-i kebire
- imamet
Haricîlik, Mürcie, Şia, Mutezile ve Cebriye neyi savunur?
Haricîlik, Mürcie, Şia, Mutezile ve Cebriye, İslam düşüncesinde iman, büyük günah, imamet ve irade konularındaki farklı yorumlarla ortaya çıkan mezheplerdir. Haricîlik, Sıffîn Savaşı’ndan sonra Hakem Olayı’nda Hz. Ali’den ayrılan grubun hareketidir; amel ile imanı bütün sayar ve büyük günah işleyenin kâfir olduğunu savunur. Mürcie, Haricîliğe tepki olarak doğmuş, büyük günah işleyenin hükmünü Allah’a havale etmiştir. Şia, Hz. Ali’yi diğer sahabilerden üstün görenlerin mezhebidir; imameti dinin asıllarından sayar ve imamların masum olduğuna inanır. Mutezile, Hasan Basrî’nin dersinden ayrılan Vâsıl bin Atâ ile başlar, akla öncelik verir ve görüşlerini Usul-i Hamse adlı beş esasta toplar. Cebriye ise Cehm bin Safvan’ın kurduğu, insanın iradesi olmadığını savunan mezheptir. Mutezile insanın kendi fiillerini yarattığını söylerken Cebriye bunun tam zıddında durur ve insanı rüzgâra kapılmış yaprağa benzetir.
Haricîlik, Mürcie, Şia, Mutezile ve Cebriye: konu özeti
Bu konuda İslam düşüncesinde ortaya çıkan Haricîlik, Mürcie, Şia, Mutezile ve Cebriye'nin doğuş sebeplerini ve temel görüşlerini kitabın verdiği bilgilerle öğreniyorsun.
- Haricîlik: Sıffîn Savaşı'ndan sonra (M.S. 657) Hakem Olayı'nda Hz. Ali'den ayrılan gruptur. Siyasi ve itikadi nitelikli ilk harekettir. Amel ile imanı bütün sayar; büyük günah işleyenin kâfir olduğunu, zalim yöneticiye isyanın zorunlu olduğunu savunur.
- Mürcie: Büyük günah işleyenin hükmünü Allah'a (cc) havale eden (irca) mezheptir. Haricîliğe tepki olarak doğmuştur; amel imanın parçası olmadığından iman artmaz ve eksilmez der.
- Şia: Hz. Ali'yi destekleyen ve onu diğer sahabilerden üstün görenlerin mezhebidir. İmameti dinin asıllarından sayar, imamların masum olduğuna inanır; Ehlisünnet, Gadîr-i Hum hadisindeki "mevla" kelimesini "dost" anlamında anlar.
- Mutezile: Hasan Basrî'nin dersinden ayrılan Vâsıl bin Atâ ile başlar; akla öncelik verir. Usul-i Hamse: tevhid, adalet, el-menzile beynel menzileteyn, el-va'd ve'l-va'id, emr bi'l-maruf ve nehy ani'l-münker. Me'mun döneminde baskıların yaşandığı yıllara mihne denmiştir.
- Cebriye: Cehm bin Safvan'ın kurduğu, insanın iradesi olmadığını, fiillerini zorunlu yaptığını savunan mezheptir; kitaptaki benzetmeyle insan rüzgâra kapılmış yaprak gibidir.
- Değerlendirme: Kitap, Haricîlerin tekfirciliğinin yanlışlığını ve "Müminler bir beden gibidir" (Buhari, Edeb, 27) hadisindeki birlik anlayışını vurgular.
Unutma: Mutezile insanın kendi fiillerini yarattığını söyler; Cebriye ise insanın hiçbir iradesi olmadığını savunarak onun tam zıddında durur.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bu beş mezhebi ayırt etmek için her birini doğuş sebebi ve büyük günah görüşüyle eşleştir. Kitaptaki tanımlara sadık kalarak her mezhebi kendi ifadesiyle tanımaya çalış.
- Her mezhep için doğuşunu (Hakem Olayı, Haricîlere tepki, hilafet tartışması, Vâsıl bin Atâ'nın ayrılışı, Kaderiye'ye tepki) bir satıra yaz.
- Büyük günah işleyenin durumunu karşılaştır: Haricîlik kâfir, Mürcie hükmü Allah'a bırakır, Mutezile iki konum arası der.
- Mutezile'nin beş esasını ve Cebriye'nin irade görüşünü kendi cümlelerinle açıkla.
Günlük hayattan: Bir tartışmada karşı görüşteki herkesi dışlayan kişi ile "bunu ben değerlendiremem" diyen kişi arasındaki fark, Haricîlik ile Mürcie arasındaki farka benzer.
Sık yapılan hata: Mutezile ile Cebriye'nin kader görüşünü aynı sanmak değil, Mutezile'nin insana tam irade, Cebriye'nin hiç irade tanımadığını bilmek gerekir.
Derinleş
Kitaptaki "Tartışalım" etkinliğinde verilen Zümer 62, İnsan 30, Tevbe 51, Kehf 29 gibi ayetleri iki gruba ayır: Allah'ın iradesini vurgulayanlar ve insanın seçimini vurgulayanlar. Şu soruyu yaz: Cebriye ve Mutezile bu ayetlerin hangi grubunu öne çıkarmış olabilir? Ehlisünnet'in bu ayetleri nasıl bir arada düşündüğünü de ekle.
Bu konuda neler var?
- Okuma Parçası