10. Sınıf Felsefe · Ahlak Felsefesi

Ahlak Felsefesinin Temel Problemleri

evrensel ahlak yasası
ödev
fayda
haz
determinizm
indeterminizm
özgürlük
sorumluluk

Ahlak felsefesinin temel problemleri nelerdir?

Ahlak felsefesinin temel problemleri, evrensel bir ahlak yasasının mümkün olup olmadığı ve özgürlük ile sorumluluk arasındaki ilişkidir. Evrensel ahlak yasasını kabul edenlerden Sokrates ahlakın temelini bilgi sayar ve kimsenin bilerek kötülük yapmadığını söyler. Kant'a göre bir eylemin değeri niyetine bağlıdır ve çıkar gözetmeden ödev bilinciyle yapılan eylem iyidir; Mill ise toplumsal faydayı iyi sayar. Evrensel yasayı kabul etmeyenlerden Epiküros iyiyi haz, Bentham bireysel fayda, Hobbes kişinin arzuları olarak görür. Özgürlük tartışmasında determinizm ve fatalizm insanın özgür olmadığını savunur. İndeterminizm özgür iradeyi mümkün görür; Sartre'a göre insan kendini nasıl yaparsa öyle olur ve seçimlerinden sorumludur. Kant'ta ahlakın ölçütü sonuç değil niyet ve ödevdir; faydacılar Bentham ve Mill ise eylemi sonucuna göre değerlendirir.

Ahlak Felsefesinin Temel Problemleri: konu anlatımı ve özeti

Ahlak felsefesi "İyi nedir?" sorusunun yanında iki temel problemi tartışır: evrensel bir ahlak yasasının mümkün olup olmadığı ve özgürlük ile sorumluluk arasındaki ilişki.

Evrensel ahlak yasasını kabul edenler: Sokrates'e göre ahlakın temeli bilgidir ve kimse bilerek kötülük yapmaz. Farabi mutluluğa, peygamberlerin aktardığı bilgiye uygun yaşayarak ulaşılacağını söyler.
Kant'a göre bir eylemin değeri sonucuna değil niyetine bağlıdır; çıkar gözetmeden ödev bilinciyle yapılan eylem iyidir. Mill ise en çok insana fayda sağlayanı, yani toplumsal faydayı iyi sayar.
Kabul etmeyenler: Epiküros iyiyi haz, yani acının yokluğu olarak görür; Bentham iyiyi bireysel faydaya, Hobbes kişinin arzularına bağlar; Stirner her bireyin kendi değerlerini kendisinin belirlediğini söyler.
Mevlana, Yunus Emre ve Hacı Bektaş Veli sevgi, hoşgörü ve insan onurunu öne çıkaran evrensel bir ahlak anlayışı sunar.
Determinizme göre her eylem neden-sonuç zinciriyle belirlenmiştir; fatalizme göre her şey önceden belirlenmiştir. Bu iki görüşte insan özgür değildir.
İndeterminizme göre her şey belirlenmiş değildir ve özgür irade mümkündür; otodeterminizm insanın bilinçli seçimleriyle kendini belirlediğini savunur. Sartre'a göre insan kendini nasıl yaparsa öyle olur ve seçimlerinden sorumludur.

Unutma: Kant'ta ahlakın ölçütü sonuç değil niyet ve ödevdir; faydacılar (Bentham, Mill) ise eylemi sonucuna göre değerlendirir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Ahlak felsefesinin iki problemini ayrı ayrı ele almak işini kolaylaştırır.

1. Herkes için geçerli bir ahlak yasası var mı?

Var diyenler: Sokrates (ahlakın temeli bilgidir), Kant (ödev ve iyi niyet), Mill (en çok kişiye fayda).
Yok diyenler: Epiküros (haz), Bentham (bireysel fayda), Hobbes (kişinin arzuları), Stirner (her birey kendi değerini belirler).

2. İnsan özgür mü?

Determinizm ve fatalizm: Her şey önceden belirlenmiştir, özgür irade yoktur.
İndeterminizm ve otodeterminizm: İnsan seçebilir ve kendini belirler; Sartre'a göre seçimlerinden sorumludur.

Günlük hayattan: Doğru söylemek bir arkadaşını üzecekse ne yaparsın? Kant'a göre doğruyu söylemek ödevdir; faydacılara göre sonuçlara bakmak gerekir.

Sık yapılan hata: Determinizm ile fatalizmi aynı sanmak. Determinizmde her olay kendinden önceki nedenlerle belirlenir; fatalizmde ise ne yapılırsa yapılsın sonucun önceden belirlenmiş olduğu düşünülür.

Derinleş

Sürücüsüz bir otomobil kaçınılmaz bir kazada iki kötü seçenek arasında karar vermek zorunda kalırsa, yazılımcılar ona hangi kuralı öğretmeli? Bu soruyu Kant'ın ödev ahlakı ve Mill'in fayda ilkesiyle ayrı ayrı yanıtla. Bir makineye ahlaki karar vermeyi öğretmenin sorumluluğunu kimin üstlenmesi gerektiğini tartış.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

FEL.10.5.1Ahlak felsefesinin konusunu, kavramlarını ve problemlerini muhakeme edebilme
- a) Ahlak felsefesinin konusunu ve temel kavramlarını açıklar.
- b) Ahlak felsefesinin temel problemlerini açıklar.
- c) Ahlak felsefesinin temel problemlerine yönelik düşünce ve argümanları değerlendirir.
- ç) Ahlak felsefesiyle ilgili metinlerde yer alan kavram, problem ve argümanları inceler.

Bu konuda neler var?

Evrensel Ahlak Yasasının İmkânı
Özgürlük-Sorumluluk İlişkisi

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Bir belediye, kısıtlı bütçesiyle ya tek bir mahalleye lüks bir spor salonu ya da ilçedeki bütün parklara oyun alanı yapabilecektir. Meclis üyelerinden biri "Doğru karar, en çok sayıda insanın en çok yararlanacağı karardır." diyerek oyun alanlarını savunuyor. Meclis üyesinin ahlaki ölçütü hangi filozofun görüşüyle örtüşür?
- A) Kant
- B) Stirner
- C) Mill
- D) Sokrates
- E) Sartre
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Mill
Mill, en çok sayıda insana en çok fayda sağlayan eylemi iyi sayar; ahlakın ölçütü toplumsal faydadır. Kant da herkesi bağlayan bir ahlak ilkesi arar; fakat eylemin değerini sonucuna, yani sağladığı faydaya değil, ödev bilinciyle yapılmasına bağlar.
Kolay
2Atina sokaklarında gençlerle konuşan bir filozof, haksızlık yapan birine "Gerçekten iyinin ne olduğunu bilseydin bunu yapmazdın." der. Ona göre insanı kötülüğe sürükleyen şey kötü niyet değil, iyiyi tanımamaktır; bu yüzden erdem öğretilebilir bir bilgidir. Bu görüşü savunan filozof kimdir?
- A) Epiküros
- B) Hobbes
- C) Stirner
- D) Sokrates
- E) Sartre
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sokrates
Sokrates'e göre ahlakın temeli bilgidir; kimse bilerek kötülük yapmaz, kötülük iyinin ne olduğunu bilmemekten kaynaklanır. Epiküros da İlk Çağ'da yaşamış bir filozoftur; ancak iyiyi bilgiyle değil, haz ve acının yokluğuyla tanımlar.
Kolay
3Bir dergide şu görüş savunuluyor: "Bir insanın bugünkü her kararı genlerinin, yetiştirilme biçiminin ve içinde bulunduğu koşulların zorunlu sonucudur. Bu nedenlerin hepsini bilen biri, kişinin ne seçeceğini önceden kesin olarak söyleyebilir." Bu görüş, özgürlük problemiyle ilgili hangi yaklaşımı yansıtır?
- A) İndeterminizm
- B) Otodeterminizm
- C) Kritisizm
- D) Hedonizm
- E) Determinizm
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Determinizm
Her eylemin neden-sonuç zinciriyle belirlendiğini, bu yüzden insanın özgür olmadığını savunan görüş determinizmdir. Otodeterminizm de "belirlenme" kavramını kullanır; ancak insanın kendi bilinçli seçimleriyle kendini belirlediğini, yani özgür olduğunu savunur.
Kolay
4Bir filozofa göre mutlu olmak için pahalı sofralar ya da şöhret gerekmez. Sade yemek, dostlarla sohbet, bedende acının ve ruhta kaygının bulunmaması yeter; iyi yaşamın ölçüsü bu dinginlik hâlidir. Bu görüş hangi filozofa aittir?
- A) Kant
- B) Sokrates
- C) Farabi
- D) Epiküros
- E) Stirner
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Epiküros
Epiküros iyiyi haz olarak görür ve hazzı acının ve kaygının yokluğu olarak tanımlar; bu yüzden sade ve dingin bir yaşamı önerir. Sokrates de ölçülü bir yaşam sürmüştür; ancak onun ahlak anlayışının temeli haz değil, iyinin bilgisidir.
Kolay
5Felsefe kulübünde ahlak felsefesinin temel problemleri üzerine bir pano hazırlanıyor. “İyi nedir?” sorusunun yanına aşağıdakilerden hangisi eklenmelidir?
- A) Herkes için geçerli bir ahlak yasası mümkün müdür?
- B) Varlığın ana maddesi nedir?
- C) Bir sanat eserini güzel kılan nedir?
- D) Bilginin kaynağı akıl mıdır, deney midir?
- E) Bilimsel bilgi kesin midir?
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Herkes için geçerli bir ahlak yasası mümkün müdür?
Ahlak felsefesi “İyi nedir?” sorusunun yanında evrensel ahlak yasasının imkânını ve özgürlük-sorumluluk ilişkisini tartışır. Bilginin kaynağı bilgi felsefesinin problemidir.
Kolay
6Ders kitabına göre evrensel ahlak yasasını savunanlar, tüm insanların ortak olarak kabul ettiği bazı değerler bulunduğunu söyler. Aşağıdakilerden hangisi bu değerlere örnektir?
- A) Giyim tarzı
- B) Yemek alışkanlığı
- C) Müzik zevki
- D) Selamlaşma biçimi
- E) Adalet
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Adalet
Dürüstlük, yardımseverlik, doğruluk, adalet ve cesaret, ders kitabında tüm insanların ortak kabul ettiği değerlere örnek gösterilir. Giyim ve yemek alışkanlıkları toplumdan topluma değişir.
Kolay
7Bir filozofa göre iyiyi belirleyen şey insanın doğasıdır; ahlaki yargılar aslında psikolojik yargılardır ve iyi, kişinin arzularına bağlıdır. Bu filozof kimdir?
- A) Sokrates
- B) Farabi
- C) John Stuart Mill
- D) Thomas Hobbes
- E) Immanuel Kant
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Thomas Hobbes
İyiyi insan doğasına ve kişinin arzularına bağlayan, ahlaki yargıları psikolojik yargı sayan filozof Hobbes'tur.
Kolay
8Ders kitabındaki bir açıklamaya göre tasavvufta temel yaklaşım “ilahi ahlakla ahlaklanmak”tır. Bu anlayışta ahlaklı olmak aşağıdakilerden hangisiyle ilişkilidir?
- A) İnsanın kendi benliğini aşarak mutlak değerlere yönelmesiyle
- B) Toplumun yazılı kanunlarına harfiyen uymasıyla
- C) İnsanın kendi bencil arzularını sınırsızca gerçekleştirmesiyle
- D) En çok sayıda insana fayda sağlamasıyla
- E) Yalnızca bedensel hazlara ulaşmasıyla
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İnsanın kendi benliğini aşarak mutlak değerlere yönelmesiyle
Tasavvufa göre ahlaklı olmak, insanın kendi benliğini aşarak mutlak değerlere yönelmesidir. Fayda ölçütü ise faydacı filozoflara aittir.
Kolay
9Bir filozofa göre haz veren şeyler iyi, acı verenler kötüdür; hazza ulaşmanın ve acıdan kaçınmanın sonucu faydadır. Herkese göre faydalı olan farklı olacağından evrensel bir iyi ve kötüden söz edilemez. Bu görüşler hangi filozofa aittir?
- A) Immanuel Kant
- B) John Stuart Mill
- C) Sokrates
- D) Farabi
- E) Jeremy Bentham
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Jeremy Bentham
İyiyi bireysel faydaya bağlayan ve bu yüzden evrensel ahlak yasasını kabul etmeyen filozof Bentham'dır. Mill ise toplumsal faydayı esas alır.
Kolay
10Ahlakın özünü varlığın kaynağına duyulan sevgide gören ve bu anlayışı “Yaratılanı severiz, Yaradan'dan ötürü” ilkesiyle dile getiren düşünür kimdir?
- A) Mevlana
- B) Yunus Emre
- C) Sokrates
- D) Hacı Bektaş Veli
- E) Farabi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yunus Emre
“Yaratılanı severiz, Yaradan'dan ötürü” ilkesi Yunus Emre'nin evrensel sevgi ve hoşgörü anlayışının temelidir.
Kolay
11Özgürlük-sorumluluk problemine ilişkin bir tabloda determinizm ve fatalizm aynı satırda yer alıyor. Bu iki görüşün insan özgürlüğü konusundaki ortak yargısı hangisidir?
- A) İnsan tamamen özgürdür.
- B) İnsan kendini seçimleriyle belirler.
- C) İnsan özgür değildir.
- D) Her şey rastlantıyla olur.
- E) Özgürlük yalnızca bilgiyle kazanılır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İnsan özgür değildir.
Determinizmde eylemler neden-sonuç zinciriyle, fatalizmde ise her şey önceden belirlenmiştir; iki görüşte de insan özgür değildir.
Kolay
12Gezgin bir yazar, bir toplumda hoş karşılanan bir davranışın başka bir toplumda ayıp sayıldığını, bazı değerlerin de yüzyıllar içinde değiştiğini not ediyor ve “Ahlak toplumlara ve zamana göre değişir.” sonucuna varıyor. Yazarın görüşü hangi yaklaşıma uygundur?
- A) Her şeyin önceden belirlendiği yaklaşımı
- B) Ahlak yasalarının göreli olduğu yaklaşımı
- C) Ahlak yasalarının mutlak ve nesnel olduğu yaklaşımı
- D) Ödev bilincini temel alan yaklaşımı
- E) İyinin bilgiyle aynı olduğu yaklaşımı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ahlak yasalarının göreli olduğu yaklaşımı
Ahlak yasalarının toplumlara, insanlara ve zamana göre değiştiğini savunan yaklaşım göreciliktir. Mutlak ve nesnel ahlak yasası ise evrenselciliğin savunusudur.
Kolay
13Okul koridoruna asılan bir afişte “İncinsen de incitme.” sözü yazılı. İnsan onuruna ve evrensel kardeşliğe dayalı bir toplumsal barış modelini anlatan bu ilke hangi düşünüre aittir?
- A) Hacı Bektaş Veli
- B) Mevlana
- C) Sokrates
- D) Yunus Emre
- E) Farabi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Hacı Bektaş Veli
“İncinsen de incitme.” ve “Yetmiş iki milleti bir gör.” ilkeleri Hacı Bektaş Veli'ye aittir.
Kolay
14Ders kitabında “İyi nedir?” sorusuna verilen cevaplardan biri şöyle özetleniyor: “İnsana haz veren şeyler iyidir.” Bu cevabı veren filozoflara ne ad verilir?
- A) Mutasavvıflar
- B) Faydacılar
- C) Rasyonalistler
- D) Hazcılar
- E) Determinizmciler
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hazcılar
İyiyi haz veren şey olarak görenler hazcı filozoflardır. Faydacılar ise iyiyi insana fayda sağlayan şey olarak tanımlar.
Kolay
15Bir duvar yazısında “Gel, ne olursan ol yine gel!” sözü yer alıyor. İnsanları sınıflara ayırmayan evrensel bir hoşgörü modelini anlatan bu söz hangi düşünüre aittir?
- A) Farabi
- B) Yunus Emre
- C) Mevlana
- D) Immanuel Kant
- E) Hacı Bektaş Veli
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Mevlana
“Gel, ne olursan ol yine gel!” çağrısı Mevlana'ya aittir ve insanları ayırmayan evrensel bir hoşgörü anlayışını yansıtır.
Kolay
16Bir filozofa göre insanın temel amacı mutluluktur ve insanı mutlu kılan bilgidir. Bu bilgi, faal akılla temasa geçerek hakikate ulaşan peygamberlerin insanlara aktardığı bilgidir. Bu görüş hangi filozofa aittir?
- A) Sokrates
- B) Max Stirner
- C) Farabi
- D) Jeremy Bentham
- E) Epiküros
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Farabi
Mutluluğa peygamberlerin aktardığı bilgilere uygun yaşayarak ulaşılacağını savunan Farabi'dir. Sokrates de ahlakı bilgiye dayandırır ama peygamber bilgisinden söz etmez.
Kolay
17Bir filozof, insanların söz tutma ya da yardım etme gibi kararlarını tek tek betimlemekle yetinmiyor; bu kararların neye dayandığını ve neden geçerli sayıldığını araştırıyor. Filozofun bu çabası ahlak felsefesinin genel amacını yansıtır. Bu amaç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Toplumda geçerli olan ahlak kurallarını yazılı hukuk kurallarına dönüştürmek
- B) İnsanların hangi davranışları daha sık yaptığını gözlem ve ölçümle saptamak
- C) İnsan eylem ve kararlarının dayandığı ilkeleri anlamlandırıp temellendirmek
- D) Bir toplumun ahlak kurallarını öteki toplumlara benimsetmenin yolunu bulmak
- E) Kurallara uymayan kişilere verilecek cezaları belirleyip uygulamaya koymak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İnsan eylem ve kararlarının dayandığı ilkeleri anlamlandırıp temellendirmek
Kitaba göre ahlak felsefesinin genel amacı, insan eylemlerinin ve kararlarının dayandığı ilkeleri anlamlandırmak ve temellendirmektir. Kuralları hukuka dönüştürmek ya da ceza belirlemek hukukun, davranışların sıklığını ölçmek ise gözleme dayalı araştırmaların işidir; ahlak felsefesi bir toplumun kurallarını başkalarına benimsetmeyi de amaçlamaz.
Kolay
18Bir öğrenci “İyi nedir?” sorusuna verilen cevapları üç başlıkta özetliyor: mutluluk veren şey, haz veren şey ve fayda sağlayan şey. İlk başlığın altına “Mutluluk genellikle bilgiyle ilişkilidir; bu nedenle ahlakın temelinde bilgi yer alır.” notunu ekliyor. Öğrenci bu ilk başlığın karşısına aşağıdaki filozoflardan hangilerini yazmalıdır?
- A) Epiküros, Bentham ve Stirner
- B) Bentham, Mill ve Hobbes
- C) Kant, Mill ve Stirner
- D) Epiküros, Hobbes ve Kant
- E) Sokrates, Platon ve Aristoteles
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sokrates, Platon ve Aristoteles
Kitaba göre Sokrates, Platon ve Aristoteles için iyi, insana mutluluk veren şeydir ve mutluluk genellikle bilgiyle ilişkilidir; bu nedenle ahlakın temelinde bilgi yer alır. Hazcı filozoflar (ör. Epiküros) iyiyi hazla, faydacı filozoflar (Bentham, Mill) faydayla açıklar; Kant iyiyi ödev bilinciyle yapılan eyleme, Hobbes kişinin arzularına, Stirner bireyin kendini gerçekleştirmesine bağlar.
Orta
19Bir sosyal medya paylaşımında şu ifade yer alıyor: "Neyin iyi, neyin kötü olduğuna yalnızca ben karar veririm. Toplumun, geleneğin ya da herhangi bir otoritenin koyduğu ahlak kuralları beni bağlamaz." Bu ifade, evrensel ahlak yasası tartışmasında hangi filozofun tutumuna yakındır?
- A) Kant
- B) Sokrates
- C) Farabi
- D) Stirner
- E) Platon
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Stirner
Stirner, her bireyin kendi değerlerini kendisinin belirlediğini söyler ve evrensel ahlak yasasını reddeder. Kant da ahlakta insanın kendi aklına dayanmasını ister; fakat aklın herkes için geçerli, evrensel bir ahlak yasası koyduğunu savunduğu için ifadeyle çelişir.
Orta
20Sınavına hiç çalışmayan Onur, arkadaşına şöyle diyor: "Alnıma ne yazıldıysa o olacak. Çalışsam da çalışmasam da sonuç değişmeyecek, o yüzden boşuna yorulmuyorum." Onur'un sözleri özgürlük problemiyle ilgili hangi görüşü yansıtır?
- A) Fatalizm
- B) İndeterminizm
- C) Otodeterminizm
- D) Faydacılık
- E) Hedonizm
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Fatalizm
Fatalizme (kadercilik) göre her şey önceden belirlenmiştir ve insan ne yaparsa yapsın bunu değiştiremez. Onur'un çalışmamayı tercih etmesi özgür bir seçim gibi görünse de sözleri, sonucun kendi eyleminden bağımsız olarak belirlendiği inancına dayanır.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.