10. Sınıf Felsefe · Felsefe, Mantık ve Argümantasyon

Mantık ve Argümantasyonun Temel Kavramları

mantık
akıl ilkeleri
önerme
akıl yürütme
tümdengelim
tümevarım
analoji
argüman

Mantığın temel kavramları nelerdir?

Mantık, doğru düşünmenin kurallarını inceleyen ve zihni hatalardan koruyan disiplindir; temel kavramları akıl ilkeleri, önerme, akıl yürütme ve argümandır. Akıl ilkeleri özdeşlik (A, A'dır), çelişmezlik, üçüncü hâlin imkânsızlığı ve yeter-sebep ilkeleridir. Önerme, doğru ya da yanlış olabilen ve yargı bildiren cümledir: “Ay, Dünya'nın uydusudur.” bir önermedir, “Kapıyı kapat!” ise önerme değildir. Akıl yürütme öncüllerden sonuca ulaşmaktır; “Bütün kuşlar kanatlıdır, serçe bir kuştur, o hâlde serçe kanatlıdır.” buna örnektir. Tümdengelim genelden özele, tümevarım tek tek gözlemlerden genellemeye, analoji ise benzerlikten yeni bir benzerlik çıkarmaya dayanır. Argüman, bir görüşü kanıtlarla desteklemek ya da çürütmek için öne sürülen iddialar bütünüdür. Isınan demir, bakır ve çinkonun genleşmesinden bütün metallerin genleştiği sonucunu çıkarmak tümdengelim değil, tümevarımdır.

Mantık ve Argümantasyonun Temel Kavramları: konu anlatımı ve özeti

Mantık, doğru düşünmenin kurallarını inceleyen ve zihni hatalardan koruyan disiplindir. Bu konu akıl ilkelerini, önermeyi, akıl yürütme türlerini ve argüman kavramını tanıtır.

Akıl ilkeleri: Özdeşlik (A, A'dır; bir terim baştan sona aynı anlamda kullanılır), çelişmezlik (bir yargı aynı anda hem doğru hem yanlış olamaz), üçüncü hâlin imkânsızlığı (ya A'dır ya A değildir) ve yeter-sebep (yeterli neden olmadan hiçbir şey var olamaz).
Önerme, doğru ya da yanlış olabilen ve yargı bildiren cümledir. "Ay, Dünya'nın uydusudur." önermedir; "Kapıyı kapat!" ya da "Keşke kar yağsa!" önerme değildir.
Önermede özne, yüklem ve bağ bulunur; "ve, veya, ise" gibi bağlaçlarla bileşik önerme kurulur. Doğruluk, yargının gerçeğe uygun olmasıdır.
Akıl yürütme, öncüllerden sonuca ulaşmaktır. Örnek: Bütün kuşlar kanatlıdır; serçe bir kuştur; o hâlde serçe kanatlıdır.
Tümdengelim genelden özele, tümevarım tek tek gözlemlerden genellemeye, analoji ise benzerlikten yeni bir benzerlik çıkarmaya dayanır.
Argüman, bir görüşü kanıtlarla desteklemek ya da çürütmek için öne sürülen iddialar bütünüdür. Tutarlılık, öncüllerin birbirini desteklemesi ve sonuçla uyumlu olmasıdır.

Unutma: "Isınan demir, bakır ve çinko genleşir; o hâlde ısınan bütün metaller genleşir." bir tümevarımdır, tümdengelimle karıştırma.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Mantığın temel kavramlarını bir zincir gibi sırayla kurabilirsin.

Kavram: Zihindeki genel düşünce (ör. "kuş").
Önerme: Kavramlarla kurulan, doğru ya da yanlış olabilen yargı ("Serçe bir kuştur."). Emir, soru ve dilek cümleleri önerme değildir.
Akıl yürütme: Öncül denen önermelerden bir sonuca varmak.
Argüman: Bir görüşü desteklemek ya da çürütmek için kurulan öncüller ve sonuç bütünü.

Akıl yürütmenin yönünü şöyle ayırt et:

Genelden özele gidiyorsa tümdengelim,
Tek tek örneklerden genellemeye gidiyorsa tümevarım,
Benzerlikten yeni bir benzerlik çıkarıyorsa analoji.

Günlük hayattan: "Üç gündür bu saatte otobüs geç geldi, yarın da geç gelir." bir tümevarımdır ve yanılabilir.

Sık yapılan hata: Tümevarımın sonucunu kesin sanmak. Doğrusu: Tümevarım olasılık bildirir; tek bir karşı örnek genellemeyi çürütebilir.

Derinleş

Bir gün boyunca duyduğun ya da okuduğun beş akıl yürütmeyi (reklam, haber, arkadaş sohbeti) not et. Her birinin tümdengelim, tümevarım ya da analoji olduğunu belirle ve öncüllerinin sonucu gerçekten destekleyip desteklemediğini değerlendir. Matematikte kullandığın ispatların hangi akıl yürütme türüne dayandığını da karşılaştır.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

FEL.10.2.2Mantığın temel kavramlarını ve argümantasyon sürecini yorumlayabilme
- a) Mantık ve argümantasyonla ilgili kavramları inceler.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1"Bütün kuşlar yumurtlar. Serçe bir kuştur. O hâlde serçe yumurtlar." akıl yürütmesinde ilk iki önerme, son önermeyi kanıtlamak için kullanılmıştır. Akıl yürütmede ilk iki önermenin bulunduğu konuma ne ad verilir?
- A) Sonuç
- B) Öncül
- C) Kavram
- D) Terim
- E) Safsata
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Öncül
Akıl yürütmede kanıtlayan önermelere öncül, bunlarla kanıtlanan önermeye sonuç denir. "O hâlde" ile başlayan son önerme sonuçtur; ilk iki önerme ise onu destekleyen öncüllerdir.
Kolay
2Kimya öğretmeni "Bütün metaller elektriği iletir." yasasını hatırlatıyor. Aslı, elindeki bakır telin bir metal olduğunu bildiği için telin elektriği ileteceği sonucuna varıyor. Aslı'nın kullandığı akıl yürütme türü hangisidir?
- A) Tümevarım
- B) Analoji
- C) Tümdengelim
- D) Sezgi
- E) Gözlem
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tümdengelim
Aslı genel bir yasadan özel bir duruma ilişkin sonuca ulaşmıştır; bu tümdengelimdir. Tümevarım tersi yönde ilerler: tek tek gözlemlerden genel bir yargıya ulaşır.
Kolay
3Ders arasında sınıfta çeşitli cümleler duyuluyor. Mantık öğretmeni bu cümlelerden yalnızca birinin doğru ya da yanlış olarak değerlendirilebilecek bir yargı bildirdiğini, yani önerme olduğunu söylüyor. Öğretmenin sözünü ettiği cümle aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Lütfen biraz sessiz olur musun?
- B) Bir yıl on iki aydan oluşur.
- C) Ah, keşke şimdi tatilde olsak!
- D) Defterini hemen çantana koy!
- E) Hadi hep birlikte bahçeye çıkalım!
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bir yıl on iki aydan oluşur.
Önerme, doğru ya da yanlış olabilen bir yargı bildiren cümledir; "Bir yıl on iki aydan oluşur." böyle bir yargıdır. Dilek cümlesi bir istek bildirdiği için doğru ya da yanlış diye değerlendirilemez; soru ve emir cümleleri de önerme değildir.
Kolay
4Bir tartışmada Kemal "özgürlük" sözcüğünü konuşmasının başında "istediğini yapabilmek", sonunda ise "kurallara uyarak yaşamak" anlamında kullanıyor. Arkadaşı, aynı terimin akıl yürütme boyunca aynı anlamda kullanılması gerektiğini hatırlatıyor. Arkadaşının hatırlattığı ve "A, A'dır." biçiminde ifade edilen akıl ilkesi hangisidir?
- A) Çelişmezlik ilkesi
- B) Üçüncü hâlin imkânsızlığı ilkesi
- C) Yeter-sebep ilkesi
- D) Özdeşlik ilkesi
- E) Nedensellik ilkesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Özdeşlik ilkesi
Özdeşlik ilkesi "A, A'dır." biçiminde ifade edilir; bir terim akıl yürütme boyunca aynı anlamda kullanılmalıdır. Kemal'in sözleri bir çelişki gibi göründüğü için çelişmezlik ilkesi akla gelebilir; ancak buradaki sorun iki yargının çatışması değil, aynı terimin anlamının kaymasıdır.
Kolay
5Mantıkta bir önermenin doğru olması ne anlama gelir?
- A) Yargının gerçeğe uygun olması
- B) Cümlenin kısa ve anlaşılır olması
- C) Yargının çoğunluk tarafından kabul edilmesi
- D) Konuşanın yargıya içtenlikle inanması
- E) Cümlenin dil bilgisi kurallarına uyması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yargının gerçeğe uygun olması
Doğruluk, yargının gerçeğe uygun olmasıdır. Bir yargının çoğunluk tarafından kabul edilmesi onu doğru yapmaz.
Kolay
6“Deniz mavidir.” önermesinde “mavi” sözcüğü önermenin hangi öğesidir?
- A) Öncül
- B) Yüklem
- C) Sonuç
- D) Özne
- E) Bağ
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yüklem
Önermede hakkında yargı bildirilen “deniz” özne, ona yüklenen nitelik olan “mavi” yüklem, “-dir” eki ise bağdır. Öncül ve sonuç önermenin değil, akıl yürütmenin öğeleridir.
Kolay
7Bir görüşü kanıtlarla desteklemek ya da çürütmek için öne sürülen iddialar bütününe ne ad verilir?
- A) Bağ
- B) Argüman
- C) Analoji
- D) Kavram
- E) Önerme
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Argüman
Bir görüşü desteklemek ya da çürütmek için öne sürülen iddialar bütünü argümandır. Önerme ise argümanı oluşturan tek tek yargılardır.
Kolay
8Mantıkta öncüllerden hareketle bir sonuca ulaşma sürecine ne ad verilir?
- A) Terim
- B) Bağ
- C) Önerme
- D) Kavram
- E) Akıl yürütme
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Akıl yürütme
Öncüllerden sonuca ulaşma süreci akıl yürütmedir. Önerme ise akıl yürütmeyi oluşturan, yargı bildiren cümlelerin her biridir.
Kolay
9“Bir hafta altı gündür.” cümlesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Hem doğru hem yanlış olduğu için önermedir.
- B) Yanlış olduğu için önerme değildir.
- C) Soru bildirdiği için önerme değildir.
- D) Yanlış bir yargı bildirse de önermedir.
- E) Dilek bildirdiği için önerme değildir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yanlış bir yargı bildirse de önermedir.
Önerme, doğru ya da yanlış olabilen ve yargı bildiren cümledir; yanlış bir yargı bildiren cümle de önermedir. Bir önermenin aynı anda hem doğru hem yanlış olması ise çelişmezlik ilkesine aykırıdır.
Kolay
10Genel bir yargıdan hareketle özel bir durum hakkında sonuca ulaşılan akıl yürütme türü hangisidir?
- A) Analoji
- B) Safsata
- C) Tümdengelim
- D) Bileşik önerme
- E) Tümevarım
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tümdengelim
Genelden özele giden akıl yürütme tümdengelimdir. Tümevarım ise tek tek gözlemlerden genel bir sonuca ulaşır; ikisi sık karıştırılır.
Kolay
11Bir dedektif olay yerinde bildiği ipuçlarından hareketle henüz bilmediği bir sonuca, suçlunun kim olduğuna ulaşmaya çalışıyor. Dedektifin bu çabası mantığın hangi tanımıyla en uyumludur?
- A) Duyguları estetik biçimde ifade etme sanatıdır.
- B) Toplumsal düzeni inceleyen bir alandır.
- C) Sözcüklerin kökenini inceleyen bir bilimdir.
- D) Güzelliğin ölçütlerini araştıran bir disiplindir.
- E) Bilinenden bilinmeyene ulaşmayı sağlayan bir araçtır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bilinenden bilinmeyene ulaşmayı sağlayan bir araçtır.
Dedektif bilinen ipuçlarından bilinmeyen sonuca gitmektedir; mantık da bilinenden bilinmeyene ulaşmayı sağlayan bir araç olarak tanımlanır. Güzelliğin ölçütlerini araştırmak estetiğin işidir.
Kolay
12Bir öğrenci “Bu kapı ya açıktır ya da açık değildir; üçüncü bir seçenek yoktur.” diyor. Bu ifade hangi akıl ilkesine örnektir?
- A) Özdeşlik
- B) Tümevarım
- C) Çelişmezlik
- D) Yeter-sebep
- E) Üçüncü hâlin imkânsızlığı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Üçüncü hâlin imkânsızlığı
Bir şeyin ya A ya da A olmayan olması, üçüncü bir seçeneğin bulunmaması üçüncü hâlin imkânsızlığı ilkesidir. Çelişmezlik ise bir yargının aynı anda hem doğru hem yanlış olamayacağını söyler.
Kolay
13Mantıkta “ve”, “veya”, “ise” gibi bağlaçlar hangi amaçla kullanılır?
- A) Önermeleri geçersiz kılmak için
- B) Emir bildirmek için
- C) Soru cümlesi kurmak için
- D) Bileşik önerme kurmak için
- E) Dilek bildirmek için
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bileşik önerme kurmak için
“Ve”, “veya”, “ise” gibi bağlaçlar birden fazla yargıyı birleştirerek bileşik önerme kurar. Emir ve dilek bildiren cümleler önerme değildir.
Kolay
14Ders kitabına göre doğru düşünmenin kurallarını inceleyen ve zihni hatalardan koruyan disiplin hangisidir?
- A) Mantık
- B) Estetik
- C) Sanat felsefesi
- D) Varlık felsefesi
- E) Ahlak felsefesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Mantık
Mantık, doğru düşünmenin kurallarını inceleyen ve zihni hatalardan koruyan disiplindir. Estetik ise güzelliği ve estetik yargıları inceler.
Kolay
15“Yeterli bir neden olmadan hiçbir yargı doğru, hiçbir olgu var olamaz.” ifadesi hangi akıl ilkesini anlatır?
- A) Tümdengelim
- B) Özdeşlik
- C) Üçüncü hâlin imkânsızlığı
- D) Yeter-sebep
- E) Çelişmezlik
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yeter-sebep
Her olgunun ve doğru yargının yeterli bir nedeni olması gerektiğini söyleyen ilke yeter-sebep ilkesidir. Özdeşlik ise bir şeyin kendisiyle aynı olmasıdır.
Kolay
16“A, A'dır.” biçiminde ifade edilen ve bir terimin akıl yürütme boyunca aynı anlamda kullanılmasını gerektiren akıl ilkesi hangisidir?
- A) Analoji
- B) Özdeşlik
- C) Yeter-sebep
- D) Çelişmezlik
- E) Üçüncü hâlin imkânsızlığı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Özdeşlik
Özdeşlik ilkesi “A, A'dır.” biçiminde ifade edilir ve terimin baştan sona aynı anlamda kullanılmasını ister. Analoji bir akıl ilkesi değil, akıl yürütme türüdür.
Kolay
17Mert tahtaya şu üç önermeyi alt alta yazıyor ve “İşte bir akıl yürütme!” diyor: Ay, Dünya'nın uydusudur. Bütün cisimler yer kaplar. Güneş sıcaktır. Öğretmeni, önermelerin üçü de doğru olduğu hâlde bunun bir akıl yürütme olmadığını söylüyor. Ders kitabındaki bilgilere göre öğretmenin gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bir akıl yürütmede en çok iki önerme yer alabilir.
- B) Olumlu önermelerden herhangi bir sonuç elde edilemez.
- C) Akıl yürütmenin öncülleri bilimsel bilgi içeremez.
- D) Önermeler arasında kanıtlayan-kanıtlanan ilişkisi yoktur.
- E) Önermelerin her biri birden fazla yargı bildirmektedir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Önermeler arasında kanıtlayan-kanıtlanan ilişkisi yoktur.
Kitaba göre akıl yürütme için iki ya da daha fazla önerme bulunmalı ve bu önermeler arasında kanıtlayan-kanıtlanan ilişkisi kurulmalıdır. Mert'in önermeleri doğrudur ama hiçbiri bir diğerini kanıtlamaz; öncül ve sonuç yoktur. Akıl yürütmede ikiden fazla önerme bulunabilir; olumlu önermelerden sonuç çıkarılabilir (“Bütün kuşlar kanatlıdır. Serçe bir kuştur. O hâlde serçenin kanatları vardır.”). Verilen önermelerin her biri tek yargı bildirir.
Kolay
18Mantık dersinde öğretmen, bir önermenin olumsuz olmasının onun yanlış olduğu anlamına gelmediğini örnekle göstermek istiyor. Öğretmenin bu amaçla kullanabileceği, hem olumsuz hem de doğru olan önerme aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bir hafta altı gün değildir.
- B) Bir hafta altı gündür.
- C) Ay, Dünya'nın uydusu değildir.
- D) Ay, Dünya'nın uydusudur.
- E) Keşke bir hafta sekiz gün olsa!
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bir hafta altı gün değildir.
Önermeler olumlu ya da olumsuz olabilir; doğruluk ise yargının gerçeğe uygun olmasıdır. “Bir hafta altı gün değildir.” önermesi olumsuzdur ve bir hafta yedi gün olduğu için doğrudur. “Bir hafta altı gündür.” olumlu ve yanlış, “Ay, Dünya'nın uydusu değildir.” olumsuz ve yanlış, “Ay, Dünya'nın uydusudur.” olumlu ve doğrudur. “Keşke bir hafta sekiz gün olsa!” dilek bildirir; doğru ya da yanlış olamayacağı için önerme değildir.
Orta
19Bir araştırmacı incelediği yüzlerce serçe, güvercin ve kartalda kalbin dört odacıklı olduğunu görüp "Bütün kuşların kalbi dört odacıklıdır." sonucuna varıyor. Bu akıl yürütme için hangisi doğrudur?
- A) Genel bir yargıdan özele ulaşan tümdengelimdir.
- B) Benzerlikten yeni bir benzerlik çıkaran analojidir.
- C) Öncülü bulunmayan, yalnızca sonuçtan oluşan bir yargıdır.
- D) Terimin anlamını sabitleyen özdeşlik ilkesidir.
- E) Tek tek gözlemlerden genellemeye ulaşan tümevarımdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Tek tek gözlemlerden genellemeye ulaşan tümevarımdır.
Araştırmacı tek tek kuşlarda yaptığı gözlemlerden hareketle bütün kuşlar hakkında genel bir yargıya ulaşmıştır; bu tümevarımdır. Sonucun "Bütün kuşlar" diye genel bir yargı olması tümdengelimi çağrıştırır; ancak tümdengelimde genel yargı başlangıçtadır, burada ise varılan sonuçtur.
Orta
20Bir öğrenci şöyle düşünüyor: "Kuzenimle aynı okulda okuyoruz ve ikimiz de aynı müziği seviyoruz. O hâlde o da benim gibi satrancı sever." Bu akıl yürütme hangi türdendir?
- A) Tümdengelim
- B) Tümevarım
- C) Bileşik önerme
- D) Analoji
- E) Özdeşlik ilkesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Analoji
Bazı yönlerden benzeyen iki şeyin başka bir yönden de benzeyeceğini kabul etmek analojidir. Öğrenci kendi örneğinden yola çıktığı için tümevarım akla gelebilir; ancak tümevarım çok sayıda gözlemden genellemeye varır, burada ise iki kişi arasında benzerlik kurulmuştur.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.