10. Sınıf Felsefe · Felsefenin Doğası
Felsefenin Anlamı
- felsefe
- bilgelik
- philosophia
- sorgulama
- merak
- hayret
- bilinç
- hakikat
Felsefe nedir ve kelime anlamı nereden gelir?
Felsefe, insanın evreni, hayatı ve kendi varoluşunu derinlemesine sorgulayarak anlamaya çalışmasıdır. Felsefe terimi, Yunanca sevmek ve peşinden gitmek anlamındaki “philia” ile bilgelik anlamındaki “sophia” kelimelerinin birleşmesiyle oluşan “philosophia”dan gelir ve bilgelik sevgisi demektir. Bu terimi ilk kullanan kişi olarak Pythagoras (Pisagor) bilinir; ona göre bilgelik tanrılara özgüdür, insan ise bilgeliği sever ve ona ulaşmak için çaba gösterir. Felsefe her şeyi bildiğini iddia etmez; ulaştığı bilgiyi bile yeniden sorgulayan dinamik bir süreçtir. Felsefenin itici gücü merak ve hayrettir: Çocuklar her şeye şaşırarak bakar, filozof ise bu şaşkınlığı yetişkinlikte de canlı tutar. Düşünme felsefi bilginin hem kaynağı hem aracıdır; bildiğini hayata geçiren kişi erdemli sayılır. Felsefe bilgeliğin kendisi değil, bilgelik sevgisidir.
Felsefenin Anlamı: konu anlatımı ve özeti
Felsefe, insanın evreni, hayatı ve kendi varoluşunu derinlemesine sorgulayarak anlamaya çalışmasıdır. Bu konu, felsefenin ne demek olduğunu ve neden soru sormakla başladığını açıklar.
- Kelime kökeni: Yunanca "philia" (sevmek, peşinden gitmek) ile "sophia" (bilgelik) birleşerek "philosophia" yani "bilgelik sevgisi" anlamını oluşturur.
- Bu terimi ilk kullanan kişi olarak Pythagoras (Pisagor) bilinir. Ona göre bilgelik tanrılara özgüdür; insan ise bilgeliği sever ve ona ulaşmak için çaba gösterir.
- Felsefe her şeyi bildiğini iddia etmez. Hakikati arayan, ulaştığı bilgiyi bile yeniden sorgulayan dinamik bir süreçtir.
- Felsefenin itici gücü merak ve hayrettir. Çocuklar her şeye şaşırarak bakar; filozof bu şaşkınlığı yetişkinlikte de canlı tutar.
- İnsan kavramlarla düşünerek yargılara, yani bilgiye ulaşır. Bilinç; duygu, algı ve bilginin merkezidir ve yalnızca anı değil geçmişi ve geleceği de kapsar.
- Düşünme, felsefi bilginin hem kaynağı hem aracıdır. Hakikati arayan filozof bildiğini yaşamına da yansıtmaya çalışır; bildiğini hayata geçiren kişi erdemli sayılır.
Unutma: Felsefe bilgeliğin kendisi değil "bilgelik sevgisi"dir; felsefeyi "kesin bilgiye sahip olmak" diye tanımlayan seçenekler yanlıştır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Felsefeyi anlamanın en kolay yolu, kelimenin kendisinden başlamaktır.
- "Philosophia" iki parçadan oluşur: philia (sevgi) ve sophia (bilgelik). Yani felsefe "bilgeliğe sahip olmak" değil, "bilgeliği sevmek ve onun peşinden gitmek"tir.
- Bu yolculuk merakla başlar: Herkesin olağan bulduğu bir şeye "Neden böyle?" diye şaşırarak bakmak.
- Merak soruya, soru düşünmeye, düşünme de gerekçeli bir yargıya dönüşür. Filozof bu yargıyı da yeniden sorgulamaya açık tutar.
Günlük hayattan: Küçük bir çocuk "Gökyüzü neden mavi, uyuyunca ben nereye gidiyorum?" diye sorar. Yetişkinler bu soruları çoğu zaman bırakır; filozof ise bu şaşkınlığı canlı tutar.
Sık yapılan hata: "Felsefe yalnızca filozofların işidir." Doğrusu: Merak edip bir konuda gerekçe arayan herkes felsefi düşünmeye başlamış olur; filozof bunu sistemli ve sürekli yapan kişidir.
Derinleş
Bir hafta boyunca seni şaşırtan ya da "Neden?" diye sorduran üç gündelik durumu not et (ör. bir kuralın varlığı, bir alışkanlık, bir doğa olayı). Bu sorulardan hangisinin bilim, hangisinin felsefe yoluyla ele alınabileceğini karşılaştır. Çocukların sorduğu soruların neden sık sık felsefi olduğunu, yetişkinlerin ise bu soruları neden bıraktığını tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
FEL.10.1.1Felsefenin anlamını, gelişim sürecini ve işlevini sorgulayabilme
- a) Felsefenin anlamını merak eder ve felsefenin ortak tanımının imkânına yönelik şüphe duyar.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Melis sınav sonucunu öğrendiğinde sevindiğini fark ediyor; bir yandan geçen yılki sınavını hatırlıyor, bir yandan da gelecek yıl için plan yapıyor. Bütün bu duygu, hatıra ve planlar onun zihninde tek bir merkezde birleşiyor. Melis'in yaşadıklarını bir araya getiren ve yalnızca anı değil geçmişi ve geleceği de kapsayan bu yapı hangisidir?
- A) İçgüdü
- B) Refleks
- C) Bilinç
- D) Alışkanlık
- E) Sezgi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bilinç
Duygu, algı ve bilgiyi bir araya getiren, geçmişi, şimdiyi ve geleceği kapsayan yapı bilinçtir. Sezgi de zihinsel bir yetidir; ancak bir şeyi aracısız kavramayı anlatır, Melis'in duygu, hatıra ve planlarını birleştiren merkez değildir.
Kolay
2Altı yaşındaki Ali, yağmurdan sonra çıkan gökkuşağına bakıp "Renkler nereden geliyor, gökyüzü bunu neden yapıyor?" diye soruyor. Annesi ise yıllardır gördüğü gökkuşağını artık dikkatini çekmeyen sıradan bir olay sayıyor. Bir filozof, Ali'deki tutumun yetişkinlikte de korunması gerektiğini söylüyor. Filozofun korunmasını istediği ve felsefi sorgulamayı başlatan tutum hangisidir?
- A) Merak ve hayret
- B) Alışkanlık ve tekrar
- C) Korku ve kaygı
- D) Gelenek ve itaat
- E) Yarar ve kazanç
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Merak ve hayret
Ali'nin olağan bir olaya şaşırıp nedenini sorması, felsefenin itici gücü olan merak ve hayrettir. Annesinin tutumu ise alışkanlığın merakı köreltmesini gösterir; yani alışkanlık sorgulamayı başlatan değil, durduran bir etkendir.
Kolay
3Felsefe kulübünden Zeynep, okul panosuna asacağı afiş için "philosophia" sözcüğünün kökenini araştırıyor. Sözcüğün "philia" bölümünün sevgi anlamına geldiğini öğreniyor ve afişin başlığına sözcüğün tam Türkçe karşılığını yazmak istiyor. Zeynep'in afişe yazması gereken başlık aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Doğa sevgisi
- B) Düşünce sevgisi
- C) Söz sevgisi
- D) Bilgelik sevgisi
- E) Bilim sevgisi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bilgelik sevgisi
"Philosophia", "philia" (sevgi) ve "sophia" (bilgelik) sözcüklerinden oluşur; bu yüzden karşılığı "bilgelik sevgisi"dir. "Söz sevgisi" çekici görünebilir; ancak o, "logos" kökünden gelen "philologia"nın karşılığıdır.
Kolay
4Platon'un görüşleri öğrencisi Aristoteles tarafından eleştirilmiş, Aristoteles'in görüşleri de sonraki yüzyıllarda başka düşünürlerce yeniden tartışılmıştır. Bugün bile bu görüşlerin hiçbiri konunun "son sözü" olarak kabul edilmemektedir. Bu süreç felsefe için aşağıdakilerden hangisini gösterir?
- A) Kesin ve değişmez bilgilere sahip olma hâli olduğunu
- B) Tanrılara özgü bilgeliğin kendisi olduğunu
- C) Ulaştığı bilgiyi de yeniden sorgulayan bir arayış olduğunu
- D) Deney ve ölçümle kesin sonuca ulaştığını
- E) Önceki görüşleri olduğu gibi aktarmayı amaçladığını
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ulaştığı bilgiyi de yeniden sorgulayan bir arayış olduğunu
Hiçbir görüşün son söz sayılmaması, felsefenin ulaştığı bilgiyi bile yeniden sorgulayan bir arayış olduğunu gösterir. "Önceki görüşleri aktarma" seçeneği yanıltıcıdır; metinde görüşler aktarılmakla kalmamış, eleştirilip yeniden tartışılmıştır.
Kolay
5Sınıf panosuna filozofların felsefe tanımları asılmış. Farabi'nin kartında “Felsefe, var olmaları bakımından varlıkların bilinmesidir.” yazıyor. Bu tanımın merkezinde hangi kavram vardır?
- A) Varlık
- B) Sanat
- C) İnanç
- D) Dil
- E) Ahlak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Varlık
Farabi felsefeyi varlıkların, var olmaları bakımından bilinmesi olarak tanımlar; tanımın merkezinde varlık kavramı vardır. İnanç ise Anselmus'un tanımında öne çıkar.
Kolay
6Bir öğrenci Anselmus'un “Felsefe, inanılanı anlamaya çalışmaktır.” tanımını defterine yazıyor. Bu tanım için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Felsefeyi doğa olaylarıyla sınırlar.
- B) Felsefeyi sanat eseri üretmek olarak görür.
- C) İnanç ile anlama çabası arasında bağ kurar.
- D) Felsefenin inançla ilgisi olmadığını söyler.
- E) Felsefeyi ölçüm ve deneyle özdeşleştirir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İnanç ile anlama çabası arasında bağ kurar.
Anselmus, inanılan şeyi akılla anlamaya çalışmayı felsefe sayar; yani inanç ile anlama çabası arasında bağ kurar. Tanım inancı dışlamadığı için “inançla ilgisi yok” yargısı yanlıştır.
Kolay
7Bir felsefe kitabının arka kapağında Karl Jaspers'in “Felsefe yolda olmaktır.” sözü yer alıyor. Bu söz felsefenin hangi yönünü öne çıkarır?
- A) Bilgeliğe tümüyle sahip olmayı
- B) Kesin ve değişmez sonuçlara ulaşmasını
- C) Deney ve gözleme dayanmasını
- D) Bitmeyen bir arayış ve süreç oluşunu
- E) Yalnızca geçmişin bilgisini aktarmasını
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bitmeyen bir arayış ve süreç oluşunu
“Yolda olmak” varılmış bir sonucu değil, süren bir arayışı anlatır. Felsefe her şeyi bilme iddiasında olmadığı için kesin ve değişmez sonuç vurgusu bu söze uymaz.
Kolay
8Ders kitabına göre felsefi bilginin hem kaynağı hem de aracı olan ve insanı hakikati aramaya yönlendiren etkinlik aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Taklit
- B) Gözlem
- C) Deney
- D) Ezber
- E) Düşünme
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Düşünme
Düşünme, felsefi bilginin hem kaynağı hem aracıdır. Gözlem ve deney bilimin temel yöntemleridir; felsefi bilginin kaynağı olarak gösterilmez.
Kolay
9Okul gazetesinde “Filozof, her şeyi bilen kişidir.” başlıklı bir yazı çıkıyor. Felsefe öğretmeni, başlığın felsefenin anlamına uymadığını söylüyor. Öğretmenin gerekçesi aşağıdakilerden hangisi olabilir?
- A) Felsefe her şeyi bilme iddiası taşımayan bir arayıştır.
- B) Felsefe yalnızca doğa olaylarını inceler.
- C) Filozoflar bilgiye önem vermez.
- D) Felsefe yalnızca dinî konularla ilgilenir.
- E) Felsefe sorulara hiçbir zaman cevap aramaz.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Felsefe her şeyi bilme iddiası taşımayan bir arayıştır.
Felsefe hakikati arayan, sürekli bir çabadır ve her şeyi bilme iddiasında değildir. Filozoflar bilgiye önem verir ve cevap arar; yalnız bu cevapları kesin saymazlar.
Kolay
10Bir ansiklopedi maddesinde felsefe, “bilginin peşinden koşmak” olarak da tanımlanıyor. Bu tanımdaki “peşinden koşmak” anlamı, “philosophia” sözcüğünü oluşturan parçalardan hangisinden gelir?
- A) physis
- B) philia
- C) sophia
- D) ethos
- E) logos
Cevabı göster
Doğru cevap: B) philia
“Philia” sevmek, aramak, peşinden gitmek; “sophia” ise bilgelik anlamına gelir. Bu yüzden “peşinden koşmak” anlamı philia parçasından gelir, sophia değil.
Kolay
11Felsefe öğretmeni filozofların tanımlarından birini okuyor: “Felsefe, tüm bilgilerin temelini oluşturan, kesin ve açık bilgiler üzerine inşa edilen bir düşünce sistemidir.” Bu tanım hangi filozofa aittir?
- A) Farabi
- B) Anselmus
- C) Nurettin Topçu
- D) René Descartes
- E) Karl Jaspers
Cevabı göster
Doğru cevap: D) René Descartes
Felsefeyi kesin ve açık bilgiler üzerine kurulan bir düşünce sistemi olarak tanımlayan Descartes'tır. Jaspers ise felsefeyi “yolda olmak”, yani süren bir arayış olarak görür.
Kolay
12Felsefe kulübünün ilk toplantısında danışman öğretmen, “Burada önce cevap ezberlemeyeceğiz, soru soracağız.” diyor. Öğretmenin bu yaklaşımı felsefeyle ilgili hangi bilgiye dayanır?
- A) Felsefenin hazır bilgileri aktarmayı amaçlamasına
- B) Felsefenin filozof sözlerini ezberlemek olmasına
- C) Felsefenin günlük yaşamla ilgisiz olmasına
- D) Felsefenin temelinin soru sormak olmasına
- E) Felsefenin deneysel yönteme dayanmasına
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Felsefenin temelinin soru sormak olmasına
Ders kitabına göre felsefenin temeli soru sormaktır; sorular insanı bilgi arayışına yönlendirir. Felsefe hazır bilgi aktarmak değil, sorgulamaktır.
Kolay
13Nurettin Topçu, “Felsefe, evreni bütün hâlinde kavrama çabasıdır; işte bu nedenle ahlakın da kaynağıdır.” der. Topçu'ya göre felsefenin ahlakın kaynağı olmasının nedeni hangisidir?
- A) Deneylerle kesin sonuçlar vermesi
- B) Evreni bir bütün olarak kavramaya çalışması
- C) Ülkenin kanunlarını yazan bir kurum olması
- D) Varlığın parçalarını ayrı ayrı incelemesi
- E) Yalnızca inanılanı anlamaya çalışması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Evreni bir bütün olarak kavramaya çalışması
Topçu, sözünde ahlakın kaynağı olmayı “bu nedenle” diyerek evreni bütün hâlinde kavrama çabasına bağlar. Parçaları ayrı ayrı incelemek ise bütüncül kavrayışın tersidir.
Kolay
14Bayılan bir kişi bir süre çevresinde olanları ayırt edemez, kendini de fark edemez. Ayıldığında ise nerede olduğunu anlamaya ve az önce ne yaşadığını hatırlamaya başlar. Bu örnekte kişinin yeniden kazandığı, kendini ve çevresini ayırt etmesini sağlayan şey hangisidir?
- A) Erdem
- B) Şüphe
- C) Hayret
- D) Hakikat
- E) Bilinç
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bilinç
Bilinç, insanın kendisini ve çevresinde olan biteni ayırt etmesini sağlayan farkındalıktır. Hayret bir şaşırma duygusudur; kendini ve çevreyi ayırt etme yetisi değildir.
Kolay
15Felsefe ile ilişkili kavramları gösteren bir şemada her kavramın yanına kısa bir açıklama yazılmış: Bilgi – merak ve öğrenme; Erdem – bilgiye uygun davranış; Bilinç – farkındalık. Şemadaki “Arayış” kavramının yanına yazılması gereken açıklama hangisidir?
- A) Geleneği koruma
- B) Sürekli sorgulama
- C) Kurallara uyma
- D) Kesin sonuca ulaşma
- E) Duygusal coşku
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sürekli sorgulama
Ders kitabındaki şemada arayış, sürekli sorgulama olarak açıklanır. Felsefe kesin sonuca ulaşma iddiası taşımadığı için “kesin sonuca ulaşma” arayışı karşılamaz.
Kolay
16Bir filozof, ömrü boyunca görünenin ardındaki gerçeği aradığını, bu gerçeğe tam ulaşamasa bile ona yönelmekten vazgeçmediğini anlatıyor. Filozofun yöneldiği, “gerçeğin kendisi” anlamında kullanılan kavram hangisidir?
- A) Kanaat
- B) Alışkanlık
- C) Hakikat
- D) Hayal
- E) Gelenek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Hakikat
Felsefe hakikate ulaşma, onu sevme ve ona yönelme çabasıdır; hakikat gerçeğin kendisini anlatır. Kanaat ise kişinin sanısıdır, gerçeğin kendisi değildir.
Kolay
17Bir yıl boyunca okulun felsefe kulübündeki tartışmalara katılan Irmak'ın öğretmeni şunu gözlemliyor: Irmak artık duyduğu bir iddiayı kabul etmeden önce dayanaklarını inceliyor, kendi görüşlerini de belli bir düzen içinde, birbirine bağlayarak anlatıyor. Ders kitabındaki bilgilere göre Irmak'taki bu değişim, felsefi sorgulamanın hangi yönüyle açıklanır?
- A) Eleştirel ve sistematik düşünme becerilerini geliştirmesiyle
- B) İnsana her konuda kesin ve değişmez bilgiler kazandırmasıyla
- C) Merak ve hayretin yerini zamanla alışkanlıklara bırakmasıyla
- D) Bilgeliği seçkin kişilere özgü bir nitelik olarak görmesiyle
- E) Soru sormak yerine hazır cevapları ezberlemeye yöneltmesiyle
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Eleştirel ve sistematik düşünme becerilerini geliştirmesiyle
Kitaba göre felsefi sorgulama, eleştirel ve sistematik düşünme becerilerini geliştirir. Irmak'ın iddiaların dayanaklarını incelemesi eleştirel, görüşlerini düzenli ve birbirine bağlı sunması sistematik düşünmeye örnektir. Felsefe her şeyi bilme iddiasında olmadığı için kesin ve değişmez bilgi kazandırmaz; merakın alışkanlığa bırakılması ve hazır cevap ezberi ise felsefi tutumun tersidir.
Kolay
18Bir yazar kurgusal bir ülke tasarlıyor: Bu ülkede insanlar yaşamı, olayları ve evreni merak etmeyi bırakmış, önlerine konan açıklamaları olduğu gibi benimsiyor, hiç kimse yeni bir soru sormuyor. Ders kitabındaki bilgilere göre böyle bir ülkede felsefe için aşağıdakilerden hangisi beklenir?
- A) Sorular bittiği için felsefenin amacına ulaşmış sayılması
- B) Hazır açıklamalar sayesinde felsefenin daha hızlı gelişmesi
- C) Sorgulama kalmadığı için felsefenin varlığını sürdürememesi
- D) Merak azaldıkça bilgelik sevgisinin kendiliğinden artması
- E) Felsefenin yalnızca yetişkinler arasında varlığını koruması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sorgulama kalmadığı için felsefenin varlığını sürdürememesi
Kitaba göre filozoflar meraklarını canlı tutarak yaşamı, olayları ve evreni sürekli sorgular; felsefenin ortaya çıkmasını ve varlığını sürdürmesini sağlayan da bu sorgulamadır. Sorgulamanın bittiği yerde felsefe sürmez. Felsefe bir arayış ve sürekli bir çaba olduğundan soruların bitmesi amaca ulaşmak anlamına gelmez; hazır açıklamaları benimsemek de felsefeyi geliştirmez.
Orta
19Bir rivayete göre bir hükümdar Pythagoras'a "Sen bilge misin?" diye sorar. Pythagoras bilgeliğin yalnızca tanrılara ait olduğunu, kendisinin ise yalnızca onu seven biri olduğunu söyler. Pythagoras'ın bu cevabı filozof için aşağıdaki yargılardan hangisini destekler?
- A) Bilgeliği doğuştan eksiksiz taşıyan kişidir.
- B) Bilgeliği yalnızca din adamlarından öğrenir.
- C) Bilgeliğe ulaşmayı gereksiz gören kişidir.
- D) Tanrılarla eşit bilgiye ulaşmış kişidir.
- E) Bilgeliğe sahip olan değil, ona yönelen kişidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bilgeliğe sahip olan değil, ona yönelen kişidir.
Bilgelik tanrılara özgüyse insan ona sahip olamaz, yalnızca onu sevip ona ulaşmaya çalışabilir; filozof bu yüzden bilgeliğe yönelen kişidir. Rivayette tanrıların geçmesi din adamlarıyla ilgili seçeneği çekici kılar; ancak Pythagoras bilgeliğin kimden öğrenileceğinden değil, insanın ona sahip olamayışından söz eder.
Orta
20Otuz yaşındaki Selin, her akşam işten dönerken gördüğü yıldızlara bir gece durup uzun uzun bakıyor ve "Bütün bunlar neden var, bir anlamı var mı?" diye düşünüyor. Yıllardır sıradan bulduğu bu manzara ona birden şaşırtıcı görünüyor. Selin'in yaşadığı bu an felsefenin hangi kaynağıyla en doğrudan ilişkilidir?
- A) Olağan görünene yeniden şaşırabilme
- B) Pratik bir gündelik ihtiyaç
- C) Bir otoriteye duyulan güven
- D) Bilimsel ölçüm yapma isteği
- E) Toplumsal geleneklere bağlılık
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Olağan görünene yeniden şaşırabilme
Selin'in her gün gördüğü bir manzaraya yeniden şaşırıp varlığın anlamını sorması, felsefenin kaynağı olan hayret duygusudur. Yıldızlar gökbilimle de ilgilidir; fakat Selin bir ölçüm yapmak istememekte, varlığın nedenini ve anlamını sorgulamaktadır.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.