11. Sınıf Coğrafya · Doğal Sistemler ve Süreçler
Su Kaynakları
- hidrolojik döngü
- hidrosfer
- hidrografya
- tatlı su
- yer altı suları
- okyanus
- iç deniz
- kenar deniz
Yeryüzündeki su kaynakları nelerdir ve nasıl dağılır?
Su kaynakları; okyanus, deniz, akarsu, göl, buzul, bataklık ve yer altı sularından oluşan, tüm canlılar için yaşamsal olan doğal kaynaklardır. Su, hidrolojik döngü sayesinde buharlaşma, yoğuşma, yağış, yüzeysel akış ve sızma yoluyla yeryüzü ile atmosfer arasında sürekli dolaşır; suyu mekânsal olarak inceleyen alt dal hidrografyadır. Yeryüzünün yaklaşık %71'i sularla kaplıdır ve güney yarım kürede su oranı (%81) kuzeye (%61) göre daha yüksektir. Suların yaklaşık %97,5'i tuzlu, yalnızca %2,5'i tatlıdır. Beş okyanus vardır: Büyük, Atlas, Hint, Kuzey ve Güney. Akdeniz ve Karadeniz iç deniz, Karayip ve Japon Denizi kenar denizdir. Yer altı suları kayaçların gözeneklerinde birikir. Tatlı suyun büyük kısmı buzullarda ve yer altında bulunur; nüfus artışı, kirlilik ve iklim değişikliği bu sınırlı kaynak üzerindeki baskıyı artırır.
Su Kaynakları: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, yeryüzündeki su kaynaklarının türlerini, dağılışını ve tatlı suyun neden sınırlı olduğunu anlatıyor. Suyun her canlı için yaşamsal olması, bu kaynakları tanımayı zorunlu kılar.
- Su, hidrolojik döngü sayesinde buharlaşma, terleme, yoğuşma, yağış, yüzeysel akış ve sızma yoluyla yeryüzü ile atmosfer arasında sürekli dolaşır. Bu döngü hidrosferde gerçekleşir; suyu mekânsal olarak inceleyen alt dal hidrografyadır.
- Yeryüzünün yaklaşık %71'i sularla kaplıdır. Güney yarım kürede su oranı (%81) kuzeye (%61) göre daha yüksektir.
- Suların yaklaşık %97,5'i tuzlu, %2,5'i tatlıdır. Tatlı suyun büyük kısmı buzullarda ve yer altında bulunur; göl ve akarsulardaki pay çok küçüktür.
%3C%2Ftext%3E%3C%2Fsvg%3E)
Yeryüzündeki suların yaklaşık %97,5'i tuzlu, %2,5'i tatlıdır (oranlı şerit); tatlı suyun çoğu buzullarda ve yer altındadır - Beş okyanus vardır: Büyük (Pasifik), Atlas, Hint, Kuzey (Arktik) ve Güney. Kıta içine sokulan denizler iç deniz (Akdeniz, Karadeniz), kıta kenarındakiler kenar denizdir (Karayip, Japon Denizi).
- Yer üstü suları: okyanus, deniz, akarsu, göl, buzul ve bataklık. Yer altı suları gözeneklerde birikir; kaynak, sızan suyun yeryüzüne çıktığı yerdir.
- Tatlı su sınırlıdır: nüfus artışı, tarım ve sanayi talebi, kirlilik ve iklim değişikliği bu kaynaklar üzerindeki baskıyı artırır.
Unutma: "Dünyanın çoğu su" bilgisi seni yanıltmasın; kullanılabilir tatlı su toplam suyun çok küçük bir bölümüdür ve büyük kısmı buzul hâlindedir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Yeryüzündeki suyu somut düşünmek için 100 litrelik bir varil hayal et.
- Varilin yaklaşık 97,5 litresi tuzludur; içmek ve sulamak için doğrudan kullanılamaz.
- Geriye kalan yaklaşık 2,5 litre tatlı suyun büyük bölümü buzullarda ve yer altındadır.
- Göllerde ve akarsularda kolayca ulaşabildiğimiz su ise bu 2,5 litrenin çok küçük bir parçasıdır, yalnızca birkaç damla kadar.
Bu su yok olmaz; buharlaşma, yoğuşma, yağış ve akışla sürekli dolaşır. Ama dolaşım, bir yerde suyu tükettiğimiz hızda geri getirmeyebilir.
Sık yapılan hata: "Su döngüsü suyu yenilediğine göre su sıkıntısı olmaz." Doğrusu: Döngü suyu dünya genelinde korur; ancak yağış yere ve mevsime göre eşit dağılmaz, kirlenen su da kullanılamaz.
Derinleş
Bir hafta boyunca evinde kullanılan suyu (duş, bulaşık, çamaşır, içme) tahmini litrelerle kaydet. Sonucu, yalnızca birkaç damlası kullanılabilir olan 100 litrelik varil benzetmesiyle karşılaştır. Hangi kullanımı azaltmak en büyük farkı yaratır? Ailenle uygulayabileceğiniz gerçekçi bir tasarruf planı tasarla.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
COĞ.11.3.1Yeryüzündeki su kaynaklarını sınıflandırabilme
- a) Yeryüzündeki su kaynaklarını sınıflandırabilmek için gerekli olan ölçütleri belirler.
- b) Yeryüzündeki su kaynaklarını belirlediği ölçütlere göre ayrıştırır.
- c) Yeryüzündeki su kaynaklarını tasnif eder.
- ç) Yeryüzündeki su kaynaklarını etiketler.
Bu konuda neler var?
- Türkiye ve Dünyadaki Su Kaynaklarının Dağılışı
- Yer Altı Suları
- Tatlı Su Kaynaklarının Sınırlılığı
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir öğrenci, sıcak bir yaz günü bahçedeki fesleğen saksısının üzerini şeffaf bir poşetle kapatıyor; toprağın yüzeyini de folyoyla örtüyor. Birkaç saat sonra poşetin iç yüzeyinde su damlacıkları oluştuğunu görüyor. Poşette biriken suyun kaynağı olan, hidrolojik döngüdeki süreç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yoğuşma
- B) Terleme
- C) Sızma
- D) Yüzeysel akış
- E) Süblimleşme
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Terleme
Toprak yüzeyi kapatıldığı için poşetteki buhar topraktan değil, bitkinin yapraklarındaki gözeneklerden çıkmıştır; bu süreç terlemedir. Damlacıkların oluşması yoğuşmadır, bu yüzden yoğuşma çekici bir çeldiricidir; ancak soru suyun kaynağını, yani suyun buhar hâlinde havaya geçişini sormaktadır.
Kolay
2Bir yürüyüş grubu, kireç taşından oluşan bir dağın eteğinde, kayaların arasından yıl boyunca su çıkan bir yere ulaşıyor. Rehber, dağa düşen yağmur ve kar sularının çatlaklardan aşağı süzülüp yer altında biriktiğini, burada ise kendiliğinden yüzeye çıktığını anlatıyor. Rehberin anlattığı yer şekli hangisidir?
- A) Bataklık
- B) Delta
- C) Haliç
- D) Kaynak
- E) Baraj gölü
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kaynak
Toprağa sızıp yer altında biriken suyun yüzeye kendiliğinden çıktığı yer kaynaktır. Bataklık da suyun yüzeyde birikmesiyle ilişkili olduğu için karıştırılabilir; fakat bataklık geçirimsiz düz alanlarda suyun göllenmesidir, yer altı suyunun bir noktadan çıkışı değildir.
Kolay
3Bir öğrenci, Dünya'nın bir haritasını eşit büyüklükte 1.000 kareye bölüp her karenin büyük kısmının su mu kara mı olduğunu işaretliyor. Sonuçta 708 kareyi su, 292 kareyi kara olarak buluyor. Öğrencinin bulduğu sonuç, yeryüzünde su ile kara dağılımıyla ilgili hangi bilgiye en yakındır?
- A) Yüzeyin yaklaşık %71'i sularla kaplıdır.
- B) Yüzeyin yaklaşık %29'u sularla kaplıdır.
- C) Yüzeyin yaklaşık yarısı sularla kaplıdır.
- D) Yüzeyin yaklaşık %97,5'i sularla kaplıdır.
- E) Yüzeyin yaklaşık %2,5'i sularla kaplıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yüzeyin yaklaşık %71'i sularla kaplıdır.
708/1.000 yaklaşık %71'e karşılık gelir; yeryüzünün yaklaşık %71'i sularla, %29'u karalarla kaplıdır. %97,5 değeri de akla gelebilir; ancak bu oran yüzey alanını değil, yeryüzündeki toplam su içinde tuzlu suyun payını gösterir.
Kolay
4Bir öğrenci, atlasta dört denizi inceleyip notlar alıyor: K: Kıta içine sokulmuş, okyanusla yalnızca dar boğazlar aracılığıyla bağlantılı L: Bir kıtanın kenarında, okyanusa geniş biçimde açık M: Bir kıta ile bir ada yayı arasında, okyanusa geniş geçitlerle açık N: Kıtaları birbirinden ayıran çok geniş su kütlesi P: Kara içinde kalmış, okyanusla hiçbir bağlantısı olmayan büyük tuzlu su kütlesi Bu notlardan hangisi Karadeniz'in özelliğini yansıtır?
- A) L
- B) M
- C) K
- D) N
- E) P
Cevabı göster
Doğru cevap: C) K
Karadeniz kıta içine sokulmuş bir iç denizdir ve okyanusa İstanbul ve Çanakkale boğazlarıyla Akdeniz üzerinden bağlanır; bu K notuna uyar. M notundaki gibi denizler kenar denizdir ve okyanusa geniş geçitlerle açıktır; Karadeniz'in dar boğazlara bağlı olması onu bu gruptan ayırır.
Kolay
5Suyun mekânsal özelliklerini inceleyen ve insan ile su arasındaki ilişkileri anlamaya katkı sağlayan coğrafya alt dalı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Klimatoloji
- B) Jeomorfoloji
- C) Biyocoğrafya
- D) Hidrografya
- E) Kartografya
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hidrografya
Hidrografya, suların dağılışını, hareketini ve insanla ilişkisini mekânsal açıdan inceler. Klimatoloji iklimi, jeomorfoloji yer şekillerini inceler.
Kolay
6Bir göl kıyısındaki tabelada şöyle yazıyor: “Gölümüz sularını bir akarsu aracılığıyla dışarı boşaltır ve suyu içme ile sulamada kullanılır.” Bu gölün sularının özelliği ile ilgili en olası tahmin hangisidir?
- A) Sularının tatlı olması
- B) Sularının çok tuzlu olması
- C) Sularının sodalı olması
- D) Gölün hiç beslenmemesi
- E) Gölün denizle doğrudan bağlantılı olması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sularının tatlı olması
Gideğeni olan göllerin suları çoğunlukla tatlıdır; Beyşehir ve Eğirdir gölleri buna örnektir. Tuzlu göllerin genellikle dışa akışı yoktur.
Kolay
7Okyanus ve deniz yüzeyi suyunun sıcaklığı yeryüzünde en çok hangi etkene bağlı olarak değişir?
- A) Boylam
- B) Saat dilimi
- C) Enlem
- D) Kıyıdaki nüfus
- E) Ülke sınırları
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Enlem
Deniz suyu sıcaklığı başta enlem olmak üzere çeşitli etkenlere bağlıdır; ekvatorda yaklaşık 25 °C iken kutuplarda −2 °C'a düşebilir. Boylam güneş ışınlarının geliş açısını değiştirmez.
Kolay
8Fazla sularını bir akarsu aracılığıyla dışarı boşaltan göllerin bu akarsuyuna ne ad verilir?
- A) Gideğen (göl ayağı)
- B) Kaynak
- C) Delta
- D) Haliç
- E) Kolluk
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Gideğen (göl ayağı)
Gölün fazla suyunu dışarı taşıyan akarsuya gideğen ya da göl ayağı denir. Kaynak, yer altı suyunun yeryüzüne çıktığı yerdir.
Kolay
9Okyanusların kıta içlerine doğru sokulmuş, okyanusla dar bağlantıları olan denizlere iç deniz denir. Aşağıdakilerden hangisi iç denize örnektir?
- A) Karayip Denizi
- B) Japon (Doğu) Denizi
- C) Güney Çin Denizi
- D) Akdeniz
- E) Labrador Denizi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Akdeniz
Akdeniz, kıta içine sokulduğu için iç denizdir. Karayip ve Japon denizleri kıta kenarında yer aldıkları için kenar deniz olarak sınıflandırılır.
Kolay
10Dünya'da en derin göl olarak bilinen Baykal Gölü hangi ülkede yer alır?
- A) Rusya
- B) Peru
- C) İran
- D) Kanada
- E) Türkiye
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Rusya
Baykal Gölü yaklaşık 1740 m derinliğiyle dünyanın en derin gölüdür ve Rusya'dadır. Peru, deniz seviyesinden çok yüksekteki Titicaca Gölü ile bilinir.
Kolay
11Aşağıdaki göllerden hangisi dünyanın en büyük gölüdür?
- A) Baykal Gölü
- B) Titicaca Gölü
- C) Victoria Gölü
- D) Van Gölü
- E) Hazar Gölü
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hazar Gölü
Hazar Gölü yaklaşık 386.400 km² ile dünyanın en büyük gölüdür. Baykal en derin göldür ama en büyük değildir; bu iki bilgi sık karıştırılır.
Kolay
12Dünya'da kaç okyanus bulunmaktadır?
- A) Üç
- B) Dört
- C) Altı
- D) Beş
- E) Yedi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Beş
Dünya'da Büyük (Pasifik), Atlas, Hint, Kuzey (Arktik) ve Güney okyanusları olmak üzere beş okyanus vardır. Güney Okyanusu'nu unutan öğrenci dört diyebilir.
Kolay
13Su döngüsünde yeryüzüne düşen suyun toprak ve kayaçların içine işleyerek yer altına geçmesine ne ad verilir?
- A) Yoğuşma
- B) Sızma
- C) Buharlaşma
- D) Terleme
- E) Süblimleşme
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sızma
Suyun toprağa ve kayaçlara işleyerek yer altı sularını beslemesi sızmadır. Yoğuşma, su buharının sıvıya dönüşmesidir.
Kolay
14Dünya'da bulunan bütün suların oluşturduğu ve su döngüsünün gerçekleştiği küreye ne ad verilir?
- A) Atmosfer
- B) Litosfer
- C) Biyosfer
- D) Stratosfer
- E) Hidrosfer
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hidrosfer
Dünya'daki tüm sular hidrosferi oluşturur ve hidrolojik döngü bu kürede gerçekleşir. Atmosfer gaz küredir; su buharı orada bulunsa da suların bütünü hidrosferdir.
Kolay
15Yeryüzündeki tatlı suların en büyük bölümü aşağıdakilerden hangisinde bulunur?
- A) Göllerde
- B) Akarsularda
- C) Buzullarda
- D) Bataklıklarda
- E) Atmosferdeki bulutlarda
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Buzullarda
Tatlı suyun yaklaşık %68,7'si buzullarda, %30,1'i yer altında bulunur; göl ve akarsulardaki pay yalnızca %1,2 civarındadır. Göller en görünür tatlı su kaynağı olsa da payı küçüktür.
Kolay
16Aşağıdakilerden hangisi yer üstü su kaynaklarından biri değildir?
- A) Vadi boyunca akan bir akarsu
- B) Çukur alanda biriken bir göl
- C) Kayaçların gözeneklerinde biriken su
- D) Dağ zirvesindeki bir buzul
- E) Kıyı ovasındaki bir bataklık
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kayaçların gözeneklerinde biriken su
Kayaç gözeneklerinde biriken su yer altı suyudur. Akarsu, göl, buzul ve bataklık yeryüzünün üstünde bulunan su kaynaklarıdır.
Kolay
17Bir gezide iki göl tanıtılıyor. Birincisinin çanağı sönmüş bir volkanın krateridir. İkincisi ise yamaçtan kopan toprak ve kaya kütlesinin bir vadinin önünü kapatmasıyla oluşmuştur. Bu göller oluşumlarına göre hangi gruplara girer?
- A) Birincisi set, ikincisi yerlikaya gölüdür.
- B) İkisi de yerlikaya gölüdür.
- C) Birincisi yerlikaya, ikincisi set gölüdür.
- D) İkisi de set gölüdür.
- E) Birincisi relikt, ikincisi yerlikaya gölüdür.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Birincisi yerlikaya, ikincisi set gölüdür.
Yerlikaya göllerinde çanak doğrudan bir doğal olayla oluşur; volkanik göller bu gruptadır. Set göllerinde ise suyun önü sonradan kapanır; heyelan set gölü bu gruptandır. Bu yüzden birinci göl yerlikaya, ikinci göl set gölüdür.
Kolay
18Bir öğrenci tatlı su kaynaklarını sınıflandırırken şu iki grubu oluşturuyor: 1. grup: Buzullar, kalıcı kar örtüleri 2. grup: Akarsular, göller, bataklıklar Öğrencinin bu ayrımda kullandığı ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Suyun tuzluluk oranı
- B) Yer üstü ya da yer altı oluşu
- C) Akan ya da durgun oluşu
- D) Kıta içi ya da kenarı oluşu
- E) Suyun fiziksel hâli
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Suyun fiziksel hâli
Birinci gruptaki su katı, ikinci gruptaki su sıvı hâldedir. Grupların hepsi tatlı su ve yer üstü kaynağı olduğundan tuzluluk ve bulunduğu yer ölçütleri ayrım yapmaz. İkinci grupta hem akan hem durgun sular bulunduğundan hareketlilik de ölçüt değildir; kıta içi ve kenarı ayrımı ise denizler için kullanılır.
Orta
19Bir öğrenci, aynı enlemde yer alan iki istasyonun verilerini karşılaştırıyor. Kuzey yarım kürede kıta içindeki istasyonda en sıcak ve en soğuk ay arasındaki fark yaklaşık 30 °C, güney yarım kürede okyanus kıyısındaki istasyonda ise yaklaşık 10 °C'dir (temsilî değerler). Öğrenci, güney yarım kürede su oranının daha yüksek olduğunu da biliyor. Bu veriler ve bilgi birlikte değerlendirildiğinde hangi genellemeye ulaşılabilir?
- A) Su oranı yüksek yerlerde yıllık sıcaklık farkı artar.
- B) Su oranı yüksek yerlerde yıllık sıcaklık farkı azalır.
- C) Güney yarım kürede kıtalar daha geniş yer kaplar.
- D) Kuzey yarım kürede okyanus akıntısı görülmez.
- E) Yıllık sıcaklık farkı yalnızca enleme bağlıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Su oranı yüksek yerlerde yıllık sıcaklık farkı azalır.
Su karaya göre geç ısınıp geç soğuduğu için su oranının yüksek olduğu yerlerde yıllık sıcaklık farkı azdır; güney yarım küre bu yüzden daha ılımandır. Sıcaklık farkının yalnızca enleme bağlı olduğu düşünülebilir; ancak iki istasyon aynı enlemde olduğu hâlde farklar çok farklıdır.
Orta
20Bir sınıfta, Dünya'daki tatlı suyu temsil etmek için 100 litrelik bir kova kullanılıyor. Öğretmen kovadaki suyun büyük kısmını "buzullar" ve "yer altı suyu" etiketli kaplara ayırıyor; geriye kalan çok az suyu da "göller ve akarsular" kabına koyuyor. Bu etkinlik, insanların en kolay ulaştığı göl ve akarsu suları hakkında hangi sonucu destekler?
- A) Tatlı suyun yarısından fazlasını oluşturur.
- B) Buzullardaki sudan daha büyük hacimdedir.
- C) Yer altı sularıyla yaklaşık eşit miktardadır.
- D) Okyanus sularından daha geniş alan kaplar.
- E) Toplam tatlı su içinde çok küçük bir paya sahiptir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Toplam tatlı su içinde çok küçük bir paya sahiptir.
Tatlı suyun büyük kısmı buzullarda ve yer altında bulunur; göl ve akarsuların payı çok küçüktür, bu yüzden kolay kullanılabilen tatlı su sınırlıdır. Göller ve akarsular günlük hayatta en çok gördüğümüz sular olduğu için miktarlarının büyük olduğu sanılabilir; etkinlikteki küçük kap bu yanılgıyı düzeltir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.