11. Sınıf Coğrafya · Ekonomik Faaliyetler ve Etkileri
Tarım Uygulamalarında Sürdürülebilirlik
- sürdürülebilir tarım
- organik tarım
- hidroponik
- akuaponik
- agrivoltaik
- dikey tarım
- tarım 4.0
- gıda üretme kabiliyeti
Sürdürülebilir tarım nedir ve nasıl uygulanır?
Sürdürülebilir tarım, doğal kaynakları tüketmeden üretimi uzun vadede sürdürmeyi amaçlayan ve çevresel, ekonomik ve sosyal ölçütlerin üçüne birden katkı sağlayan tarım anlayışıdır. Sürdürülebilirlik kavramı BM'nin 1987 tarihli "Ortak Geleceğimiz" raporuyla yaygınlaştı. Çevresel ölçüt toprağı, suyu ve biyoçeşitliliği korumayı; ekonomik ölçüt çiftçinin adil gelir elde etmesini; sosyal ölçüt güvenilir gıdaya erişimi ve kırsal yaşamın canlılığını kapsar. Organik tarım, hidroponik, akuaponik, agrivoltaik ve dikey tarım başlıca uygulamalardır. Tarım 4.0 ise uydu, GPS, drone, sensör ve yapay zekâ ile hassas tarıma dayanır. Ürün rotasyonu, biyolojik mücadele, dengeli gübreleme ve suyun verimli kullanımı bitkisel üretimde temel ilkelerdir. Türkiye'de en geniş ekim alanını tahıllar kaplar. Sürdürülebilir tarım yalnızca çevre dostu üretim değil, ekonomik ve sosyal boyutları olan bir yaklaşımdır.
Tarım Uygulamalarında Sürdürülebilirlik: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, doğal kaynakları tüketmeden üretimi sürdürmeyi amaçlayan sürdürülebilir tarımı, tarımın teknolojik dönüşümünü ve Türkiye'nin önemli tarım ürünlerini anlatıyor.
- Sürdürülebilirlik, bir kaynağın ya da sürecin uzun vadede devam edebilmesidir. Kavram, BM'nin 1987 tarihli "Ortak Geleceğimiz" raporuyla yaygınlaştı.
- Sürdürülebilir tarımın üç ölçütü vardır: çevresel (toprak, su ve biyoçeşitliliği korumak), ekonomik (çiftçinin adil gelir elde etmesi) ve sosyal (güvenilir gıdaya erişim, kırsal yaşamın canlılığı). Bir uygulama üçüne de katkı sağlamalıdır.
- Uygulamalar: organik tarım, hidroponik (topraksız) tarım, akuaponik, agrivoltaik, dikey tarım, sözleşmeli tarım.
- Tarım 1.0 insan ve hayvan gücüne, 2.0 makineleşme ve gübreye, 3.0 yüksek verimli tohum ve gelişmiş sulamaya, 4.0 ise uydu, GPS, drone, sensör, büyük veri ve yapay zekâ ile hassas tarıma dayanır.
- Gıda üretme kabiliyeti, bugünün ve geleceğin ihtiyacını karşılayacak yeterli ve sağlıklı gıdayı üretebilme gücüdür.
- Türkiye'de en geniş ekim alanını tahıllar kaplar; buğday çimlenirken yağışa, olgunlaşırken kuraklığa ihtiyaç duyar. Tarımın istihdam ve GSYİH içindeki payı yıllar içinde azalmıştır.
- Ürün rotasyonu, biyolojik mücadele, dengeli gübreleme ve suyun verimli kullanımı bitkisel üretimde sürdürülebilirliğin temel ilkeleridir.
Unutma: Sürdürülebilir tarım sadece "çevre dostu" demek değildir; sınavda ekonomik ve sosyal ölçütleri de içerdiğini unutma.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bir tarım uygulamasının sürdürülebilir olup olmadığını anlamak için üç soruyu birlikte sor.
- Çevresel: Toprağı, suyu ve canlı çeşitliliğini koruyor mu?
- Ekonomik: Çiftçi bu işten adil bir gelir elde edebiliyor mu?
- Sosyal: İnsanlar güvenilir gıdaya ulaşabiliyor, kırsalda yaşam sürüyor mu?
Örnek: Bir çiftçi her yıl aynı tarlaya aynı ürünü ekiyor ve bol gübre kullanıyor. Kısa sürede verim artsa da toprak yorulur, yer altı suyu kirlenir ve gübre masrafı geliri düşürür. Ürün rotasyonu ve dengeli gübreleme ise hem toprağı hem çiftçinin bütçesini korur.
Sık yapılan hata: "Sürdürülebilir tarım, yalnızca çevreyi korumak demektir." Doğrusu: Çiftçinin kazanamadığı ya da insanların ürünü alamadığı bir uygulama, çevre dostu olsa bile sürdürülebilir değildir.
Derinleş
Okulunun bahçesinde ya da bir balkonda küçük bir sürdürülebilir üretim alanı tasarla (dikey bahçe, topraksız tarım ya da kompostlu sebze yatağı gibi). Tasarımının çevresel, ekonomik ve sosyal faydasını tek tek açıkla. Fizik ya da teknoloji derslerinden yararlanarak, sulama ve aydınlatma için hangi araçların enerji ve su tasarrufu sağlayacağını araştır.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
COĞ.11.5.2Dünya ve Türkiye’deki tarım uygulamalarını sürdürülebilirlik ölçütlerine göre değerlendirebilme
- a) Dünya ve Türkiye’deki tarım uygulamalarına ait sürdürülebilirlik ölçütlerine ulaşır.
- b) Dünya ve Türkiye’deki farklı tarım uygulamalarına ait özellikleri tespit eder.
- c) Dünya ve Türkiye’deki farklı tarım uygulamalarına ait özellikleri sürdürülebilirlik ölçütleri ile karşılaştırır.
Bu konuda neler var?
- Türkiye’nin Üretim, Tüketim ve Dış Ticaretindeki Önemli Tarım Ürünleri
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir öğrenci sürdürülebilirlik konulu sunumuna bir zaman çizelgesi ekliyor. Çizelgeye göre bu kavram, Birleşmiş Milletlerin 1987'de yayımladığı ve "bugünün ihtiyaçlarını, gelecek kuşakların kendi ihtiyaçlarını karşılama imkânından ödün vermeden karşılamak" anlayışını öne çıkaran bir raporla yaygınlaşmıştır. Öğrencinin çizelgesindeki bu rapor aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kyoto Protokolü
- B) Paris İklim Anlaşması
- C) İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi
- D) Ortak Geleceğimiz
- E) Montreal Protokolü
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ortak Geleceğimiz
Sürdürülebilirlik kavramı BM'nin 1987'de yayımladığı "Ortak Geleceğimiz" (Brundtland) raporuyla yaygınlaşmıştır. Kyoto Protokolü de çevreyle ilgili bilinen bir belge olduğu için çekici görünür; ancak 1997'de imzalanmış, sera gazı salımının azaltılmasına yönelik bir anlaşmadır.
Kolay
2Konya'da bir çiftçi, tarlasının üzerine yerden birkaç metre yükseğe aralıklı güneş panelleri yerleştiriyor. Panellerin altında ve aralarında kuru fasulye yetiştirmeye devam ediyor; paneller hem elektrik üretiyor hem de yaz sıcağında toprağın daha az su kaybetmesine yardım ediyor. Aynı arazide güneş panelleriyle elektrik üretiminin ve tarımın birlikte yapılmasına ne ad verilir?
- A) Hidroponik
- B) Akuaponik
- C) Agrivoltaik
- D) Organik tarım
- E) Hassas tarım
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Agrivoltaik
Agrivoltaik uygulamada güneş panelleri ile tarım aynı alanı paylaşır; arazi hem enerji hem gıda üretimi için kullanılır. Hassas tarım da teknolojik bir uygulama olduğu için çekici görünür; ancak sensör ve uydu verisiyle girdileri gereken yere vermeye dayanır, enerji üretimini kapsamaz.
Kolay
3Bir okulun bodrum katında kurulan sistemde akvaryumlarda balık yetiştiriliyor. Balıkların atıklarını içeren su, topraksız yataklarda büyüyen marul ve fesleğenlerin köklerine pompalanıyor; bitkiler bu suyu süzerek temizlenmiş hâlde akvaryumlara geri gönderiyor. Okuldaki bu tarım uygulaması aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Akuaponik
- B) Agrivoltaik
- C) Dikey tarım
- D) Sözleşmeli tarım
- E) Organik tarım
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Akuaponik
Akuaponikte balık yetiştiriciliği ile topraksız bitki üretimi aynı sistemde yapılır; balık atıkları bitkilere besin olur, bitkiler de suyu temizler. Bitkilerin kapalı bir mekânda üretilmesi dikey tarımı akla getirebilir; ancak dikey tarımın ayırt edici özelliği katlı üretimdir, balıkla birlikte yetiştiricilik değildir.
Kolay
4Bir müze, tarımın tarihsel gelişimini dört salonda anlatıyor. Birinci salonda saban ve öküz, ikinci salonda ilk traktörler ve kimyasal gübre çuvalları, üçüncü salonda yüksek verimli tohumlar ve gelişmiş sulama kanalları, dördüncü salonda ise sensörler ve drone'lar sergileniyor. İkinci salonda tanıtılan Tarım 2.0 aşamasının temel özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İnsan ve hayvan gücüne dayanma
- B) Uydu ve sensörlerle hassas tarım
- C) Yüksek verimli tohum ve gelişmiş sulama
- D) Toprağı nadasa bırakarak dinlendirme
- E) Makineleşme ve kimyasal gübre kullanımı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Makineleşme ve kimyasal gübre kullanımı
Tarım 1.0 insan ve hayvan gücüne, 2.0 makineleşme ve kimyasal gübreye, 3.0 yüksek verimli tohum ve sulamaya, 4.0 ise dijital teknolojilerle hassas tarıma dayanır. Yüksek verimli tohumlar da verimi artırdığı için 2.0 sanılabilir; ancak bu gelişme üçüncü aşamanın, yani Tarım 3.0'ın özelliğidir.
Kolay
5Sürdürülebilir tarımın değerlendirildiği üç ölçüt aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Çevresel, ekonomik ve sosyal
- B) Fiziksel, kimyasal ve biyolojik
- C) Yerel, bölgesel ve küresel
- D) Ekim, bakım ve hasat
- E) Toprak, su ve hava
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Çevresel, ekonomik ve sosyal
Sürdürülebilir tarım çevresel, ekonomik ve sosyal ölçütlerle değerlendirilir; bir uygulama üçüne de katkı sağlamalıdır. Toprak, su ve hava ise çevresel ölçütün korunan unsurlarıdır.
Kolay
6Kimyasal gübre ve sentetik ilaç yerine doğal gübreler ile biyolojik mücadele yöntemlerinin kullanıldığı tarım sistemi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hidroponik tarım
- B) Agrivoltaik tarım
- C) Sözleşmeli tarım
- D) Monokültür tarım
- E) Organik tarım
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Organik tarım
Organik tarımda kimyasal gübre ve sentetik ilaçlar kullanılmaz; doğal gübre ve biyolojik mücadele esastır. Hidroponik ise toprak yerine besinli suda yapılan üretimdir.
Kolay
7Bir varlığın, kaynağın ya da sürecin uzun vadede devamlılığını sağlayabilme yeteneğine ne ad verilir?
- A) Verimlilik
- B) Kârlılık
- C) Sürdürülebilirlik
- D) Makineleşme
- E) Kentleşme
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sürdürülebilirlik
Sürdürülebilirlik, bir kaynağın ya da sürecin uzun vadede devam edebilmesidir. Verimlilik ise birim girdiyle elde edilen ürün miktarıyla ilgilidir.
Kolay
8Akuaponik tarım aşağıdaki faaliyetlerden hangi ikisinin birleşimidir?
- A) Güneş enerjisi üretimi ile tahıl tarımı
- B) Arıcılık ile ormancılık
- C) Hayvan otlatma ile madencilik
- D) Çay tarımı ile turizm
- E) Balık-karides yetiştiriciliği ile topraksız tarım
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Balık-karides yetiştiriciliği ile topraksız tarım
Akuaponik, balık ya da karides yetiştirilen alanlarla topraksız tarımın birleşimidir. Güneş enerjisiyle tarımın birleşimi agrivoltaiktir.
Kolay
9Kimyasal ilaç ve gübre kullanımının tamamen yasaklanmadığı, ancak kontrollü ve güvenli düzeyde uygulandığı; üretimin kayıt altına alınıp denetlendiği tarım modeli hangisidir?
- A) Organik tarım
- B) İyi tarım uygulamaları
- C) Geleneksel nadas tarımı
- D) Göçebe hayvancılık
- E) Sulu tarım yasağı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İyi tarım uygulamaları
İyi tarım uygulamalarında kimyasallar kontrollü kullanılır ve üretim kayıt altına alınarak izlenebilir hâle getirilir. Organik tarımda ise kimyasal gübre ve sentetik ilaç hiç kullanılmaz.
Kolay
10İnsan ve hayvan gücüne dayanan tarım dönemi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tarım 2.0
- B) Tarım 3.0
- C) Tarım 1.0
- D) Tarım 4.0
- E) Hassas tarım
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tarım 1.0
Tarım 1.0 insan ve hayvan gücüne dayanır. Tarım 2.0 makineleşme ve gübreyle, Tarım 4.0 ise uydu, sensör ve yapay zekâ gibi teknolojilerle tanımlanır.
Kolay
11Sürdürülebilirlik kavramını dünyaya tanıtan “Ortak Geleceğimiz” raporu hangi kuruluş tarafından yayımlanmıştır?
- A) Dünya Sağlık Örgütü
- B) Birleşmiş Milletler
- C) Uluslararası Olimpiyat Komitesi
- D) Avrupa Futbol Federasyonu
- E) Uluslararası Kızılhaç Komitesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Birleşmiş Milletler
“Ortak Geleceğimiz” raporu 1987'de Birleşmiş Milletler tarafından yayımlanmıştır. Diğer kuruluşların bu raporla ilgisi yoktur.
Kolay
12Toplumların mevcut ve gelecekteki ihtiyaçlarını karşılayacak biçimde yeterli, güvenilir ve sağlıklı gıda üretebilme gücüne ne ad verilir?
- A) Tedarik zinciri
- B) Tarımsal ithalat
- C) Nüfus yoğunluğu
- D) Arazi toplulaştırma
- E) Gıda üretme kabiliyeti
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Gıda üretme kabiliyeti
Bugünün ve geleceğin ihtiyacını karşılayacak gıdayı üretebilme gücü gıda üretme kabiliyetidir. Tedarik zinciri ise ürünün tüketiciye ulaşana kadar geçtiği aşamalardır.
Kolay
13Buğdayın en iyi gelişmesi için gereken iklim koşulu aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Çimlenirken kurak, olgunlaşırken yağışlı
- B) Yıl boyunca sürekli yağışlı
- C) Çimlenirken yağışlı, olgunlaşırken kurak
- D) Yıl boyunca hiç yağışsız
- E) Yalnızca kar örtüsü altında
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çimlenirken yağışlı, olgunlaşırken kurak
Buğday çimlenme ve gelişme döneminde yağışa, olgunlaşma döneminde kuraklığa ihtiyaç duyar. Ters koşullar başağın olgunlaşmasını olumsuz etkiler.
Kolay
14Güneş enerjisinden elektrik üretilen alanda aynı zamanda bitki yetiştirilmesine dayanan tarım uygulaması hangisidir?
- A) Akuaponik
- B) Organik tarım
- C) Dikey tarım
- D) Agrivoltaik
- E) Nadas
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Agrivoltaik
Agrivoltaik, güneş panellerinin bulunduğu alanda tarımın sürdürülmesidir. Akuaponik ise balık yetiştiriciliği ile topraksız tarımın birleşimidir.
Kolay
15Aşağıdakilerden hangisi bitkisel üretimde sürdürülebilirliğin temel ilkelerinden biri değildir?
- A) Ürün rotasyonu (münavebe)
- B) Aynı tarlaya her yıl aynı ürünün ekilmesi
- C) Biyolojik mücadele
- D) Dengeli gübreleme
- E) Suyun verimli kullanılması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Aynı tarlaya her yıl aynı ürünün ekilmesi
Her yıl aynı ürünü ekmek toprağı yorar ve zararlıları çoğaltır; ürün rotasyonu bunun tersidir. Biyolojik mücadele, dengeli gübreleme ve verimli su kullanımı sürdürülebilirliğin ilkeleridir.
Kolay
16Türkiye'de ekim alanı bakımından en geniş yeri kaplayan ürün grubu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tahıllar
- B) Turunçgiller
- C) Çay
- D) Fındık
- E) Tütün
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tahıllar
Türkiye'de en geniş ekim alanını tahıllar kaplar. Çay ve fındık belirli kıyı bölgelerinde yoğunlaşan, ekim alanı daha sınırlı ürünlerdir.
Kolay
17Bir çiftçi, tarlasına her yıl aynı miktarda gübre vermek yerine önce toprak analizi yaptırıyor ve yalnız toprağın eksik olduğu besin maddelerini, bitkinin ihtiyacı kadar veriyor. Çiftçinin uyguladığı bu yöntem, bitkisel üretimde sürdürülebilirliğin hangi ilkesine örnektir?
- A) Dengeli gübreleme
- B) Ürün rotasyonu
- C) Biyolojik mücadele
- D) Sözleşmeli tarım
- E) Dikey tarım
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Dengeli gübreleme
Gübreyi toprağın ve bitkinin ihtiyacı kadar vermek dengeli gübrelemedir. Ürün rotasyonu aynı tarlada farklı ürünleri sırayla ekmek, biyolojik mücadele zararlılara karşı canlılardan yararlanmak, sözleşmeli tarım üreticiyle alıcının anlaşması, dikey tarım ise katlar hâlinde üretimdir.
Kolay
18Bir ülkede verimli topraklar ve yeterli su bulunmaktadır. Ancak çiftçilerin geliri uzun süredir düşüktür ve her yıl birçok üretici tarımı bırakmaktadır. Bu durum ülkenin gıda üretme kabiliyeti açısından nasıl değerlendirilir?
- A) Toprak ve su yeterli olduğundan kabiliyet hiç etkilenmez.
- B) Kabiliyet yalnız toprak verimliliğiyle ölçüldüğünden güçlenir.
- C) Üretici sayısının azalması kabiliyeti artırabilir.
- D) Kabiliyet, çiftçinin koşullarına da bağlı olduğundan zayıflayabilir.
- E) Kabiliyet yalnız bugünün ihtiyacını gösterdiğinden ölçülemez.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kabiliyet, çiftçinin koşullarına da bağlı olduğundan zayıflayabilir.
Gıda üretme kabiliyeti doğal kaynakların korunmasına, üretim sistemlerinin sürdürülebilirliğine ve çiftçilerin sosyoekonomik koşullarının desteklenmesine bağlıdır. Toprak ve su yeterli olsa da üreticinin tarımdan ayrılması bu kabiliyeti zayıflatabilir. Kabiliyet yalnız bugünü değil mevcut ve gelecekteki ihtiyaçları da kapsar.
Orta
19İstanbul'da eski bir depo binasının beş katına raflar kurulmuş, her rafta LED ışıklar altında topraksız marul yetiştiriliyor. İşletme sahibi, bu binanın 1 dönümlük taban alanından açık tarlada yaklaşık 20 dönümden alınabilecek kadar ürün elde ettiklerini söylüyor (temsilî değer). Bu örnek, dikey tarımın en önemli avantajını hangi ifadeyle gösterir?
- A) Dar bir alanda yüksek miktarda üretim yapılabilmesi
- B) Geniş tarım arazilerine ihtiyaç duyması
- C) Yalnızca yağışa bağlı olarak yapılması
- D) Ürünlerin tüketiciden uzakta yetiştirilmesi
- E) Elektrik enerjisine hiç ihtiyaç duymaması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Dar bir alanda yüksek miktarda üretim yapılabilmesi
Dikey tarımda üretim üst üste katlarda yapıldığı için birim alandan çok ürün alınır; kentte yapıldığı için ürün tüketiciye de yakındır. Enerjiye ihtiyaç duymadığı düşünülebilir; oysa LED aydınlatma, havalandırma ve pompalar nedeniyle dikey tarım önemli miktarda elektrik tüketir.
Orta
20Bir belediye, köylerde tarımı desteklemek için beş proje hazırlıyor ve her projeyi sürdürülebilir tarımın çevresel, ekonomik ya da sosyal ölçütüyle ilişkilendiriyor. Projeler arasında erozyon önleme, adil fiyat garantisi, biyoçeşitlilik koruma, köye okul ve sağlık ocağı kazandırma ile gübre kullanımını azaltma yer alıyor. Bu projelerden hangisi sürdürülebilir tarımın sosyal ölçütüne en doğrudan örnektir?
- A) Yamaçlarda toprak erozyonunu önleyen teraslama
- B) Köy yaşamını canlı tutarak göçü azaltmaya yönelik hizmetler
- C) Çiftçinin ürününü adil fiyata satmasını sağlama
- D) Tarım alanlarında biyoçeşitliliği koruma
- E) Kimyasal gübre kullanımını azaltma
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Köy yaşamını canlı tutarak göçü azaltmaya yönelik hizmetler
Kırsal yaşamın canlılığı, eğitim ve sağlık hizmetleriyle köyden göçün azaltılması sosyal ölçüttür. Adil fiyat da çiftçinin yaşamını iyileştirdiği için sosyal görünebilir; ancak gelirle ilgili olduğu için ekonomik ölçüte girer.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.