11. Sınıf Mantık · Mantığın Uygulamaları

Mantık ve Doğa Bilimleri

bilimsel yöntem
tam tüme varım
eksik tüme varım
tümden gelim
varsayımlı dedüktif yöntem
bilimsel teori

Doğa bilimleri mantıktan nasıl yararlanır?

Mantık ile doğa bilimleri arasındaki ilişki, bilimsel bilgiye hem mantıksal hem deneysel yolla ulaşılmasına dayanır; deney düzeneği bile aklın denetiminden geçmeden kurulamaz. Bilimsel teori, doğadaki bir varlık sistemi hakkında ortaya konan önermelerdir ve iki yolla da denetlenebilir. Bilimsel yöntem tüme varım ile tümden gelime dayanır. Tam tüme varımda grubun bütün bireyleri tek tek incelenir; sonuç zorunludur ama bu yol her zaman uygulanamaz. Eksik tüme varımda grubun bir kısmı incelenerek bütünü hakkında yargıya varılır; bütün suları analiz etmeden “Su iki hidrojen ve bir oksijenden oluşur.” demek böyledir. Klasik görüşe göre bilimsel yöntemin temeli eksik tüme varımdır. Modern görüş olan varsayımlı dedüktif yöntemde ise varsayım olan tümel önermeden gözlenebilir sonuç çıkarılır; sonuç yanlışsa varsayım da yanlışlanmış olur. Eksik tüme varımla ulaşılan bilimsel yargılar kesin değil, olasıdır; tek bir aykırı gözlem onları sarsabilir.

Mantık ve Doğa Bilimleri: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, doğa bilimlerinin mantıktan nasıl yararlandığını ve bilimsel yöntem hakkındaki klasik ve modern görüşleri anlatıyor. Deney düzeneği bile aklın denetiminden geçmeden kurulamaz; bu yüzden bilgiye hem mantıksal hem deneysel yolla ulaşılır.

Bilimsel teori: Doğadaki bir varlık sistemi hakkında ortaya konan önermelerdir. Hem mantıksal yolla hem deneysel yolla denetlenebilir.
Bilimsel yöntem: Tüme varım (gözlem ve deney) ile tümden gelime (dedüksiyon) dayanır.
Tam tüme varım: Grubun bütün bireyleri tek tek incelenerek genel sonuca varılır; sonuç zorunludur ama her zaman uygulanamaz.
Eksik tüme varım: Grubun bir kısmı incelenerek bütünü hakkında yargıya varılır. Sonuç zorunlu değil, olasıdır. Bütün suları analiz etmeden “Su iki hidrojen ve bir oksijenden oluşur.” demek böyledir.
Klasik görüş (deneysel yöntem): Bilimsel yöntemin temeli eksik tüme varımdır. Doğrulanmış gözlem önermeleri arttıkça tümel önermenin olasılığı artar.
Modern görüş (varsayımlı dedüktif yöntem): Varsayım olan tümel önermelerden gözleme dayanan tikel önermelerle dedüktif sonuç çıkarılır. Gözlenen sonuç yanlışsa denetlenen tümel önerme de yanlışlanmış olur.
Örnek: “Bütün yeşil yapraklı bitkiler fotosentez yapar.” varsayımından “a fotosentez yapar” sonucu çıkar; a fotosentez yapmıyorsa varsayım yanlıştır.

Unutma: Eksik tüme varımla ulaşılan bilimsel yargılar kesin değil olasıdır; tek bir aykırı gözlem onları sarsabilir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 13 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Bir genellemenin kaç örneğe dayandığını sor: hepsi incelendiyse tam, bir kısmı incelendiyse eksik tüme varımdır.
Klasik görüşü “gözlemden genele”, modern görüşü “varsayımdan gözleme” diye özetle.
Varsayımlı dedüktif yöntemde varsayım + gözlem = beklenen sonuç; sonuç gözlenmezse varsayım düşer.

Günlük hayattan: Bir mahallede gördüğün beş kedinin hepsi tekir diye “Bu mahalledeki bütün kediler tekirdir.” dersen eksik tüme varım yaparsın. Altıncı kedi siyah çıkarsa genellemen çöker.

Sık yapılan hata: Eksik tüme varımın sonucunu tam tüme varım gibi kesin saymak. Gözlem sayısı artınca olasılık yükselir ama kesinlik gelmez.

İpucu: Klasik görüşü Bacon’la, modern görüşü varsayımı sınayan bilim insanıyla eşleştir: biri toplar, öteki dener.

Derinleş

Kitaptaki fotosentez örneğini kendi seçtiğin bir varsayımla yeniden kur: bir tümel önerme, bir gözlem önermesi ve bir sonuç yaz. Sonucun yanlış çıktığı bir durum düşün ve varsayıma ne olacağını açıkla. Düşün: Bir varsayımı doğrulayan bin gözlem mi, yanlışlayan tek gözlem mi daha güçlüdür?

Bu konuda neler var?

Klasik Görüş
Modern Görüş

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Konu testini çöz

Kolay
1Doğadaki bir varlık sistemi hakkında ortaya konan ve hem mantıksal hem deneysel yolla denetlenebilen önermelere ne ad verilir?
- A) Aksiyom
- B) Açık önerme
- C) Bilimsel teori
- D) Entimem
- E) Ad tanımı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bilimsel teori
Bilimsel teori, doğadaki bir varlık sistemi hakkında ortaya konan önermelerdir; hem mantıksal hem deneysel yolla denetlenebilir.
Kolay
2Bir sınıftaki 30 öğrencinin hepsinin boyu tek tek ölçülüyor ve "Bu sınıftaki bütün öğrenciler 150 cm'den uzundur." sonucuna varılıyor. Bu akıl yürütme aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Varsayımlı dedüksiyon
- B) Eksik tüme varım
- C) Benzeşim
- D) Tam tüme varım
- E) Tümden gelim
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tam tüme varım
Grubun bütün bireyleri tek tek incelenerek genel sonuca varıldığı için bu tam tüme varımdır; sonucu zorunludur.
Kolay
3Bir araştırmacı bir ormandaki birkaç yüz meşe ağacını inceleyip "Bütün meşe ağaçları palamut verir." sonucuna varıyor. Bu akıl yürütme aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Eksik tüme varım
- B) Tümden gelim
- C) Kıyas
- D) Benzeşim
- E) Tam tüme varım
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Eksik tüme varım
Grubun yalnız bir kısmı incelenip bütünü hakkında yargıya varıldığı için bu eksik tüme varımdır.
Kolay
4Bilimsel yöntem ders kitabına göre hangi akıl yürütme biçimlerine dayanır?
- A) Yalnız tam tüme varım
- B) Yalnız tümden gelim
- C) Yalnız benzeşim
- D) Tüme varım ve tümden gelim
- E) Benzeşim ve kişisel sezgi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tüme varım ve tümden gelim
Bilimsel yöntem tüme varım (gözlem ve deney) ile tümden gelime (dedüksiyon) dayanır.
Kolay
5Eksik tüme varımla elde edilen sonuçlar için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Deneyle sınanamaz.
- B) Her zaman yanlıştır.
- C) Apaçık doğrudur.
- D) Her zaman zorunludur.
- E) Zorunlu değil, olasıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Zorunlu değil, olasıdır.
Eksik tüme varımda grubun yalnız bir kısmı incelendiğinden sonuç zorunlu değil, olasıdır.
Kolay
6Tam tüme varımın bilimde her zaman uygulanamamasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yalnız matematikte ve geometride kullanılabilen bir yol olması
- B) Bütün bireyleri tek tek incelemenin çoğu kez olanaksız olması
- C) Sonuçlarının her zaman olası olması
- D) Gözlem ve deneye hiç yer vermemesi
- E) Genelden özele giden bir yol olması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bütün bireyleri tek tek incelemenin çoğu kez olanaksız olması
Tam tüme varımın sonucu zorunludur ama yeryüzündeki bütün suları ya da bütün metalleri tek tek incelemek çoğu zaman olanaksızdır.
Kolay
7Klasik görüşe göre bilimsel yöntemin temelinde aşağıdakilerden hangisi bulunur?
- A) Kiplik çıkarımı
- B) Tam tüme varım
- C) Eksik tüme varım
- D) Kıyas
- E) Benzeşim
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Eksik tüme varım
Klasik görüşe (deneysel yöntem) göre bilimsel yöntemin temeli eksik tüme varımdır.
Kolay
8Modern görüşte bilimsel yöntem hangi adla anılır?
- A) Benzeşim yöntemi
- B) Kıyas yöntemi
- C) Varsayımlı dedüktif yöntem
- D) Sezgiye dayalı sınama yöntemi
- E) Tam tüme varım yöntemi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Varsayımlı dedüktif yöntem
Modern görüşte bilimsel yöntem varsayımlı dedüktif yöntemdir: varsayım olan tümel önermelerden dedüktif sonuçlar çıkarılır ve gözlemle denetlenir.
Orta
9Bütün suları analiz etmeden "Su iki hidrojen ve bir oksijenden oluşur." yargısına varılması için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Eksik tüme varımla ulaşılan, olasılığı yüksek bir yargıdır.
- B) Hiçbir gözleme dayanmadan kabul edilen bir aksiyomdur.
- C) Tam tüme varımla ulaşılan, zorunlu bir yargıdır.
- D) Tümden gelimle ulaşılan, apaçık bir yargıdır.
- E) Benzeşimle ulaşılan, özelden özele bir yargıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Eksik tüme varımla ulaşılan, olasılığı yüksek bir yargıdır.
Suyun yalnız bir kısmı incelendiği hâlde bütün sular hakkında yargıya varıldığı için bu eksik tüme varımdır; sonuç olasıdır.
Orta
10Klasik görüşe göre doğrulanmış gözlem önermelerinin sayısı arttıkça tümel bir önerme için ne olur?
- A) Kesin olarak kanıtlanmış olur.
- B) Yanlışlanmış olur.
- C) Aksiyoma dönüşür.
- D) Olasılığı azalır.
- E) Olasılığı artar ama kesinleşmez.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Olasılığı artar ama kesinleşmez.
Klasik görüşe göre doğrulanmış gözlem önermeleri arttıkça tümel önermenin olasılığı artar; ancak eksik tüme varım hiçbir zaman zorunlu sonuç vermez.
Orta
11"Bütün yeşil yapraklı bitkiler fotosentez yapar." varsayımından "a bitkisi fotosentez yapar." sonucu çıkarılıyor; ancak gözlem a bitkisinin fotosentez yapmadığını gösteriyor (a'nın yeşil yapraklı olduğu biliniyor). Modern görüşe göre bu durumda ne sonuç çıkar?
- A) Tümel önermenin olasılığı artmış olur.
- B) Gözlem dikkate alınmaz, varsayım korunur.
- C) Denetlenen tümel önerme yanlışlanmış olur.
- D) Tümel önerme kesin olarak doğrulanmış olur.
- E) Varsayım aksiyoma dönüşmüş olur.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Denetlenen tümel önerme yanlışlanmış olur.
Varsayımlı dedüktif yöntemde varsayımdan çıkan sonuç gözlemle yanlışlanırsa, sonucun çıktığı tümel önerme de yanlışlanmış olur.
Orta
12Deney düzeneği kurulurken bile aklın denetimine ihtiyaç duyulması aşağıdakilerden hangisini gösterir?
- A) Bilgiye hem mantıksal hem deneysel yolla ulaşıldığını
- B) Bilimsel bilginin yalnız gözleme dayandığını
- C) Doğa bilimlerinin biçimsel bilimler olduğunu
- D) Mantığın yalnız matematik ve geometride kullanıldığını
- E) Deneyin bilimsel bilgide hiçbir rolü olmadığını
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bilgiye hem mantıksal hem deneysel yolla ulaşıldığını
Deney düzeneği bile aklın denetiminden geçmeden kurulamaz; bu, doğa bilimlerinde bilgiye hem mantıksal hem deneysel yolla ulaşıldığını gösterir.
Orta
13Tam tüme varım ile eksik tüme varım arasındaki fark aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tam tüme varım deney kullanmaz, eksik tüme varım yalnız deney kullanır.
- B) Tam tüme varımın sonucu olası, eksik tüme varımın sonucu zorunludur.
- C) İkisi arasında incelenen birey sayısı bakımından hiçbir fark yoktur.
- D) Tam tüme varımda grubun bütün bireyleri, eksikte bir kısmı incelenir.
- E) Tam tüme varım genelden özele, eksik tüme varım özelden özele gider.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tam tüme varımda grubun bütün bireyleri, eksikte bir kısmı incelenir.
Tam tüme varımda bütün bireyler incelendiğinden sonuç zorunludur; eksik tüme varımda bir kısmı incelendiğinden sonuç olasıdır.
Orta
14Bilimsel teorilerin mantıksal yolla denetlenmesi aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- A) Teorinin ileri sürüldüğü yılın araştırılması
- B) Teorinin kaç bilim insanınca kabul edildiğinin tek tek sayılması
- C) Teorinin yalnız gözlem önermeleriyle özetlenmesi
- D) Teoriden çıkan bir sonucun laboratuvarda deneyle sınanması
- E) Teori önermelerinin birbiriyle çelişip çelişmediğine bakılması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Teori önermelerinin birbiriyle çelişip çelişmediğine bakılması
Mantıksal denetim, teorinin önermelerinin tutarlılığını ve sonuçların öncüllerden geçerli olarak çıkıp çıkmadığını inceler. Deneyle sınama deneysel denetimdir.
Orta
15Bir bilim insanı "Bütün metaller ısıtılınca genleşir." varsayımından "Bu bakır tel ısıtılınca genleşir." sonucunu çıkarıyor ve deneyle sınıyor. Bilim insanının izlediği yöntem aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Benzeşime dayalı yöntem
- B) Varsayımlı dedüktif yöntem
- C) Tam tüme varım yöntemi
- D) Entimem
- E) Kiplik çıkarımı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Varsayımlı dedüktif yöntem
Tümel bir varsayımdan tikel bir sonuç çıkarıp bunu gözlemle denetlemek, modern görüşün varsayımlı dedüktif yöntemidir.
Orta
16Bir haftanın yedi gününün her birinde sıcaklık tek tek ölçülüp hepsinin 20 °C'nin üstünde olduğu görülüyor ve "Bu hafta her gün sıcaklık 20 °C'nin üstündeydi." deniyor. Bu sonuçla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Benzeşimle ulaşıldığı için kesin değildir.
- B) Varsayım olduğu için yanlışlanmayı bekler.
- C) Eksik tüme varımla ulaşıldığı için olasıdır.
- D) Tümden gelimle ulaşıldığı için deneysizdir.
- E) Tam tüme varımla ulaşıldığı için zorunludur.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Tam tüme varımla ulaşıldığı için zorunludur.
Grubun (yedi gün) bütün bireyleri incelendiği için tam tüme varım yapılmıştır; sonucu zorunludur.
Zor
17Klasik görüş ile modern görüş arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Klasik görüş tümden gelimi, modern görüş yalnız benzeşimi bilimsel yöntem sayar.
- B) Klasik görüş gözlemi reddeder, modern görüş yalnız gözleme dayanır.
- C) İki görüş de bilimsel yöntemin temeline tam tüme varımı koyar.
- D) Klasik görüş doğrulamayı, modern görüş varsayımdan çıkan sonucu denetlemeyi öne çıkarır.
- E) Klasik görüş varsayımları yanlışlamayı, modern görüş ise onları gözlemle doğrulamayı amaçlar.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Klasik görüş doğrulamayı, modern görüş varsayımdan çıkan sonucu denetlemeyi öne çıkarır.
Klasik görüşte eksik tüme varım ve doğrulanmış gözlemlerin çoğalması öne çıkar. Modern görüşte varsayım olan tümel önermelerden dedüktif sonuçlar çıkarılır ve gözlemle denetlenir; yanlış çıkan sonuç varsayımı yanlışlar.
Zor
18Bir araştırmacı 1000 kuğu gözlemleyip hepsinin beyaz olduğunu görüyor ve "Bütün kuğular beyazdır." diyor. Sonra başka bir kıtada siyah bir kuğu görülüyor. Bu durum en çok aşağıdakilerden hangisini gösterir?
- A) Tümden gelimin bilimde hiç kullanılamayacağını
- B) Eksik tüme varımla varılan yargının tek aykırı gözlemle sarsılabileceğini
- C) Tam tüme varımla ulaşılan yargıların her zaman yanlış olduğunu
- D) Gözlem sayısı arttıkça tümel yargının kesin ve değişmez hâle geldiğini
- E) Benzeşimin bilimsel yöntemin temeli olduğunu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Eksik tüme varımla varılan yargının tek aykırı gözlemle sarsılabileceğini
1000 kuğu, bütün kuğuların yalnız bir kısmıdır; yargı eksik tüme varımla olası olarak kurulmuştur. Tek bir aykırı gözlem böyle bir yargıyı sarsabilir.
Zor
19Varsayımlı dedüktif yöntemde bir varsayımdan çıkan sonuç gözlemle doğrulanırsa varsayım için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Desteklenmiş olur ama kesin olarak kanıtlanmış sayılmaz.
- B) Yanlışlanmış olur ve terk edilir.
- C) Kesin olarak kanıtlanmış ve değişmez bir yasa hâline gelir.
- D) Aksiyoma dönüşür ve denetlenmez.
- E) Mantıksal denetime gerek kalmaz.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Desteklenmiş olur ama kesin olarak kanıtlanmış sayılmaz.
Gözlenen sonucun doğru çıkması varsayımı destekler; ama tümel bir önerme sınırlı sayıda doğrulamayla kesinleşmez. Yanlış çıkan sonuç ise varsayımı yanlışlar.
Zor
20Bir öğrenci "Bilimsel bir yargı gözlemle desteklendiyse artık hiçbir gözlem onu çürütemez." diyor. Öğrencinin bu görüşü ders kitabındaki hangi bilgiyle çelişir?
- A) Deney düzeneği bile aklın denetiminden geçmeden kurulamaz.
- B) Gözlenen sonuç yanlışsa denetlenen tümel önerme de yanlışlanmış olur.
- C) Bilimsel teoriler hem mantıksal hem deneysel yolla denetlenebilir.
- D) Bilimsel yöntem tüme varım ve tümden gelime dayanır.
- E) Tam tüme varımda grubun bütün bireyleri incelenir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Gözlenen sonuç yanlışsa denetlenen tümel önerme de yanlışlanmış olur.
Modern görüşe göre varsayımdan çıkan sonuç gözlemle yanlış çıkarsa tümel önerme yanlışlanır. Bu, desteklenmiş bir yargının da sonradan çürütülebileceğini gösterir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.