12. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi · Anadolu’da İslam

Dinî Anlayış ve Kültürümüzün Oluşmasında Etkili Olan Bazı Şahsiyetler

ebu hanife
matüridi
eşari
ahmed yesevi
hacı bektaş veli
mevlana
ahi evran
hacı bayram veli

Türk İslam kültürünü şekillendiren şahsiyetler kimlerdir?

Türk İslam kültürü; inanç, fıkıh ve tasavvuf alanlarında yetişen Ebu Hanife, Matüridi, Ahmed Yesevi, Hacı Bektaş Veli, Mevlana ve Ahi Evran gibi şahsiyetlerin etkisiyle şekillenmiştir. Ebu Hanife (İmam-ı Azam) fıkıh anlayışının gelişmesinde öncü olmuş, Hanefi mezhebi Türkler arasında yaygınlaşmıştır. Semerkantlı İmam Matüridi kelam ekolünü sistemleştirmiş, İmam Eşari ise Mutezile'den ayrılarak diğer büyük Ehlisünnet kelam ekolünü kurmuştur. Ahmed Yesevi Türkistan'da hikmetleriyle İslam'ı sade bir Türkçeyle anlatmıştır. Hacı Bektaş Veli “Eline, diline, beline sahip ol” öğüdüyle bilinir. Mevlana (1207-1273) Mesnevi ile sevgi ve hoşgörüyü evrensel bir dille anlatmış, Ahi Evran Ahilik teşkilatıyla mesleki ahlakı ve dayanışmayı yaymıştır. Somuncu Baba'nın öğrencisi Hacı Bayram Veli, Ankara'da ilim ile tasavvufu birleştirmiştir. Matüridi ve Eşari itikat, Ebu Hanife ise fıkıh alanının imamıdır.

Dinî Anlayış ve Kültürümüzün Oluşmasında Etkili Olan Bazı Şahsiyetler: konu anlatımı ve özeti

Türklerin İslam anlayışı ve kültürü; inanç, fıkıh ve tasavvuf alanlarında yetişen önemli şahsiyetlerin etkisiyle şekillenmiştir. Bu konu, bu kişileri ve ortak değerlerimize katkılarını tanıtır.

Ebu Hanife (İmam-ı Azam), içtihat ve fıkıh anlayışının gelişmesinde öncü olmuş; Hanefi mezhebi Türkler arasında yaygınlaşmıştır.
İmam Matüridi Semerkantlıdır ve Ebu Hanife'nin inanç görüşleri etrafında kelam ekolünü sistemleştirmiştir. İmam Eşari ise Mutezile'den ayrılarak diğer büyük Ehlisünnet kelam ekolünü kurmuştur.
Caferilik, Cafer Sadık'ın görüşlerine dayanan ve on iki imamı kabul eden bir mezheptir.
Ahmed Yesevi Türkistan'da hikmetleriyle İslam'ı sade bir Türkçeyle anlattı. Hacı Bektaş Veli dört kapı kırk makam öğretisi ve "Eline, diline, beline sahip ol" öğüdüyle bilinir.
Mevlana (1207-1273) Mesnevi ile sevgi ve hoşgörüyü evrensel bir dille anlattı. Ahi Evran Ahilik teşkilatıyla mesleki ahlakı ve dayanışmayı yaydı.
Hacı Bayram Veli Somuncu Baba'nın öğrencisidir; Ankara'da ilim ile tasavvufu birleştirerek topluma hizmeti öne çıkardı.

Unutma: Matüridi ve Eşari itikat (kelam), Ebu Hanife ise fıkıh alanının imamıdır; mezhep türlerini karıştırma.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Bu konudaki isimleri alanlarına göre üç gruba ayırırsan karıştırmazsın.

Fıkıh (ibadet ve günlük hayatın kuralları): Ebu Hanife. Türkler arasında yaygın olan Hanefi mezhebi onun görüşlerine dayanır.
Kelam (inanç esasları): İmam Matüridi ve İmam Eşari. İnanç konularını akıl ve naklî delillerle açıklamışlardır.
Tasavvuf ve toplum hayatı: Ahmed Yesevi, Hacı Bektaş Veli, Mevlana, Ahi Evran ve Hacı Bayram Veli. Ahlakı, sevgiyi, dayanışmayı ve meslek ahlakını halka taşımışlardır.

Günlük hayattan: Bir okulda farklı alan öğretmenleri vardır: Matematik öğretmeni sana ahlak dersini değil matematiği anlatır. Bu şahsiyetler de dinin farklı alanlarında öne çıkmıştır.

Sık yapılan hata: Matüridiyi bir fıkıh mezhebi sanmak. Doğrusu: Matüridilik inançla ilgili bir kelam ekolüdür; ibadetle ilgili fıkıh mezhebi Hanefiliktir.

Derinleş

Bu şahsiyetlerden birinin bir sözünü ya da öğüdünü (örneğin Hacı Bektaş Veli'nin "Eline, diline, beline sahip ol" sözü) seç. Bu sözün bugün okul, sosyal medya ya da iş hayatında hangi davranışlara karşılık gelebileceğini düşün. Sınıf arkadaşlarınla bir anket yaparak bu değerin günlük hayatta en çok hangi durumlarda zorlandığını belirle ve sonuçları bir afişte paylaş.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

DKAB.12.4.3Kültürümüzde etkin olan tasavvufi yorumlar hakkında bilgi toplayabilme
- b) Tasavvufi yorumlar hakkında bilgileri bulur.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Konya'da bir müzeyi gezen Zehra, vitrinlerde aynı yazara ait üç eserin el yazmalarını görüyor: Altı ciltlik beyitlerle yazılmış bir eser, gazel ve rubailerin toplandığı bir divan ve sohbetlerin derlendiği bir nesir kitabı. Rehber, yazarın türbesinin de müzenin içinde bulunduğunu söylüyor. "Mesnevi", "Divan-ı Kebir" ve "Fihi Ma Fih" adlı eserlerin sahibi kimdir?
- A) Sarı Saltuk
- B) Hacı Bektaş Veli
- C) Ahmed Yesevi
- D) Mevlana Celaleddin Rumi
- E) Sultan Veled
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Mevlana Celaleddin Rumi
"Mesnevi", "Divan-ı Kebir" ve "Fihi Ma Fih", türbesi Konya'daki Mevlana Müzesinde bulunan Mevlana Celaleddin Rumi'nin eserleridir. Sultan Veled de aynı müzede yatar ve Mevlevîliği kurumsallaştırmıştır; ancak bu üç eser onun değil, babası Mevlana'nındır.
Kolay
2Türkistan şehrindeki bir türbeyi ziyaret eden Ahmet, rehberden türbedeki mutasavvıfın İslam'ı Arapça ya da Farsça yerine halkın anlayabileceği sade bir Türkçeyle anlattığını dinliyor. Mutasavvıfın dörtlüklerle yazdığı şiirlerin "hikmet" adıyla anıldığını ve bir divanda toplandığını öğreniyor. Şiirleri "Divan-ı Hikmet" adlı eserde toplanan bu mutasavvıf kimdir?
- A) Ahmed Yesevi
- B) Ahi Evran
- C) Hacı Bayram Veli
- D) Yunus Emre
- E) Hacı Bektaş Veli
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ahmed Yesevi
Türkistan şehrinde türbesi bulunan ve hikmetleri "Divan-ı Hikmet"te toplanan mutasavvıf Ahmed Yesevi'dir. Yunus Emre de İslam'ı sade Türkçeyle anlatmıştır; ancak Anadolu'da yaşamış, şiirleri "Divan" ve "Risaletü'n-Nushiyye"de toplanmıştır.
Kolay
3Hukuk fakültesinde okuyan Seda, İslam hukuku dersinde VIII. yüzyılda Kûfe'de yaşamış, ticaretle geçimini sağlayan ve öğrencileriyle birlikte tartışarak hüküm çıkaran bir âlimi inceliyor. Bu âlimin asıl adının Numan bin Sabit olduğunu ve Türkler arasında en yaygın fıkıh mezhebinin ona dayandığını öğreniyor. "İmam-ı Azam" unvanıyla tanınan bu âlim kimdir?
- A) Cafer Sadık
- B) Ebu Hanife
- C) İmam Matüridi
- D) İmam Şafii
- E) İmam Malik
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ebu Hanife
Asıl adı Numan bin Sabit olan, Kûfe'de yaşayan ve Hanefi mezhebinin dayandığı âlim Ebu Hanife'dir; "İmam-ı Azam" unvanıyla anılır. İmam Matüridi de Türkler arasında etkili bir âlimdir; ancak fıkıhta değil, itikatta (kelamda) bir mezhebin kurucusudur.
Kolay
4Kırşehir'de her yıl düzenlenen bir esnaf haftasında, XIII. yüzyılda bu şehre yerleşen ve debbağ (dericilik) mesleğini sürdüren bir şahsiyet anılıyor. Konuşmacılar, bu şahsiyetin esnafı meslek ve ahlak eğitimiyle birlikte örgütleyen teşkilatın Anadolu'da yayılmasına öncülük ettiğini anlatıyor. Ahilik teşkilatının piri kabul edilen bu şahsiyet kimdir?
- A) İmam Eşari
- B) Ahi Evran
- C) Yunus Emre
- D) Mevlana
- E) Hacı Bayram Veli
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ahi Evran
Kırşehir'e yerleşen, dericilikle uğraşan ve Ahiliğin Anadolu'da yayılmasına öncülük eden şahsiyet Ahi Evran'dır; teşkilatın piri kabul edilir. Hacı Bayram Veli de esnafla yakın ilişki kurmuştur; ancak Ankara'da yaşamış ve Bayramiyye tarikatının kurucusu olarak tanınır.
Kolay
5Kitaba göre Cafer Sadık'ın görüşlerine dayanan Caferilik mezhebi günümüzde bazı ülkelerde yaygındır; Türkiye'de de Caferi vatandaşlarımız bulunmaktadır. Aşağıdakilerden hangisi kitapta Caferiliğin yaygın olduğu ülkeler arasında sayılır?
- A) Lübnan
- B) Fas
- C) Bosna-Hersek
- D) Özbekistan
- E) Pakistan
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Lübnan
Kitapta Caferiliğin İran, Irak, Suriye, Lübnan ve Afganistan'da yaygın olduğu belirtilir. Pakistan ise Hanefiliğin yaygın olduğu yerler arasında anılır.
Kolay
6Kitaba göre bir âlim, mezhebinin ekolleşmesiyle birlikte XII. yüzyılın ikinci yarısından itibaren “Ehlisünnetin Reisi” olarak anılmaya başlanmıştır. Bu âlim aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ahmed Yesevi
- B) İmam Matüridi
- C) Hacı Bektaş Veli
- D) Cafer Sadık
- E) İmam Şafii
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İmam Matüridi
Kitapta İmam Matüridi'nin XII. yüzyılın ikinci yarısından itibaren “Ehlisünnetin Reisi” olarak anıldığı belirtilir. Şafii bir fıkıh imamı, Yesevi ve Hacı Bektaş ise mutasavvıftır.
Kolay
7İmam-ı Azam lakabıyla tanınan Ebu Hanife'nin hayatını inceleyen Kerem, doğduğu ve vefat ettiği şehirleri bir zaman şeridine yazacaktır. Kitaba göre Kerem'in yazması gereken şehirler sırasıyla hangileridir?
- A) Gazze – Mısır
- B) Medine – Mekke
- C) Semerkant – Buhara
- D) Kufe – Bağdat
- E) Basra – Şam
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kufe – Bağdat
Ebu Hanife 699'da Kufe'de doğmuş, 767'de Bağdat'ta vefat etmiştir. Gazze ve Mısır ise İmam Şafii'nin doğduğu ve vefat ettiği yerlerdir.
Kolay
8Kitaba göre Ebu Hanife ilim hayatına belirli bir alanla başlamış, daha sonra başka bir alanda derinleşmiştir. Ebu Hanife'nin ilim yolculuğu aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Tefsirle başlayıp tıpta derinleşmiştir
- B) Fıkıhla başlayıp astronomide derinleşmiştir
- C) Akait ve kelamla başlayıp fıkıhta derinleşmiştir
- D) Tasavvufla başlayıp şiirde derinleşmiştir
- E) Tarihle başlayıp coğrafyada derinleşmiştir
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Akait ve kelamla başlayıp fıkıhta derinleşmiştir
Kitapta ilim öğrenmeye akait ve kelamla başlayan Ebu Hanife'nin daha sonra fıkıh alanında derinleştiği belirtilir. Astronomi ya da tıp onun ilim alanları arasında anılmaz.
Kolay
9Kitaba göre Cafer Sadık'ın nesebi (soyu) iki önemli sahabiye dayanmaktadır. Cafer Sadık'ın baba ve anne tarafından soyunun dayandığı sahabiler sırasıyla hangileridir?
- A) Hz. Ömer – Hz. Osman
- B) Hz. Osman – Hz. Ömer
- C) Hz. Ali – Hz. Ömer
- D) Hz. Ali – Hz. Ebubekir
- E) Hz. Ebubekir – Hz. Ali
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hz. Ali – Hz. Ebubekir
Kitapta Cafer Sadık'ın nesebinin baba tarafından Hz. Ali'ye, anne tarafından Hz. Ebubekir'e dayandığı belirtilir. İkinci seçenek bu sıralamayı tersine çevirmiştir.
Kolay
10Kitaba göre Ebu Hanife'nin görüşleri etrafında şekillenen Hanefilik mezhebi günümüzde pek çok bölgede yaygındır. Aşağıdakilerden hangisi kitapta Hanefiliğin yaygın olduğu yerler arasında sayılmaz?
- A) Türkiye
- B) İran
- C) Orta Asya
- D) Pakistan
- E) Balkanlar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İran
Kitapta Hanefiliğin Türkiye, Orta Asya, Kuzey Afrika, Hindistan, Pakistan ve Balkanlarda yaygın olduğu belirtilir. İran ise Caferiliğin yaygın olduğu ülkeler arasında sayılır.
Kolay
11Asıl adı Ebu Mansur bin Muhammed olan bir âlim, doğduğu yerden dolayı Matüridi adıyla anılmıştır. Kitaba göre bu ad nereden gelmektedir?
- A) Bağdat'taki bir medreseden
- B) Buhara'daki bir camiden
- C) Kufe'deki bir çarşıdan
- D) Medine'deki bir kütüphaneden
- E) Semerkant'taki Maturid Mahallesi'nden
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Semerkant'taki Maturid Mahallesi'nden
Kitapta Matüridi'nin Semerkant şehrinin Maturid Mahallesi'nde doğduğu için bu adla anıldığı belirtilir. Matüridi de 944 yılında Semerkant'ta vefat etmiştir.
Kolay
12Kitaba göre Hacı Bektaş Veli'nin tarikatı Osmanlı zamanında güçlenmiş ve Osmanlı askerî teşkilatındaki bir ocağın manevi dayanağı olarak kabul edilmiştir. Bu ocak aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kapıkulu süvarileri
- B) Yeniçeri Ocağı
- C) Ahi ocağı
- D) Akıncılar
- E) Tımarlı sipahiler
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yeniçeri Ocağı
Kitapta Bektaşi tarikatının Yeniçeri Ocağının manevi dayanağı olarak kabul edildiği belirtilir. Ahilik ise askerî değil, esnafla ilgili bir teşkilattır.
Kolay
13Kitaba göre Türkler VIII. yüzyıldan itibaren İslamiyet'i benimsemeye başlamış, Abbasi Devleti'nde yönetici olarak görevlendirilmiştir. Bu sürecin ardından ilk Müslüman Türk devletleri kurulmuştur. Kitaba göre ilk Müslüman Türk devletleri hangi yüzyılda kurulmuştur?
- A) XIV. yüzyıl
- B) X. yüzyıl
- C) VII. yüzyıl
- D) XII. yüzyıl
- E) VI. yüzyıl
Cevabı göster
Doğru cevap: B) X. yüzyıl
Kitapta Türklerin VIII. yüzyıldan itibaren İslam'ı benimsediği ve X. yüzyılda ilk Müslüman Türk devletlerinin kurulduğu belirtilir.
Kolay
14İmam Matüridi'nin inanç konularında başyapıt kabul edilen eserinin yanında, Türkçeye de çevrilmiş olan 17 ciltlik bir tefsir kitabı vardır. Bu tefsir kitabının adı nedir?
- A) Tevilatü'l-Kur'an
- B) Fıkhü'l-ekber
- C) Kitabü't-Tevhid
- D) Mesnevi
- E) er-Risale
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tevilatü'l-Kur'an
Matüridi'nin 17 ciltlik tefsiri Tevilatü'l-Kur'an'dır. Kitabü't-Tevhid ise onun inanç konularındaki başyapıtıdır.
Kolay
15Kitaba göre bir fıkıh imamı 767 yılında Gazze'de doğmuş, 819 yılında Fustat'ta (Mısır) vefat etmiştir. Bu âlim aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Cafer Sadık
- B) Ebu Hanife
- C) İmam Şafii
- D) İmam Malik
- E) İmam Matüridi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İmam Şafii
Kitapta İmam Şafii'nin 767'de Gazze'de doğduğu ve 819'da Fustat'ta vefat ettiği belirtilir. Ebu Hanife ise aynı yıl, yani 767'de Bağdat'ta vefat etmiştir.
Kolay
161207-1273 yılları arasında yaşayan bir mutasavvıf, Mesnevi adlı eseriyle sevgi ve hoşgörüyü evrensel bir dille anlatmıştır. Bu mutasavvıf aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ahmed Yesevi
- B) Mevlana
- C) Ahi Evran
- D) Hacı Bektaş Veli
- E) Hacı Bayram Veli
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Mevlana
Özete göre Mevlana (1207-1273), Mesnevi ile sevgi ve hoşgörüyü evrensel bir dille anlatmıştır. Ahmed Yesevi ise hikmetleriyle Türkistan'da tanınır.
Kolay
17Orta Asya'dan gelen öğrenci Aziz, ibadet ve günlük hayatla ilgili konularda Hanefi mezhebine göre hareket ettiğini söylüyor. Arkadaşı Ömer, inanç konularında Hanefiliğin yaygın olduğu bölgelerde hangi mezhebin kabul gördüğünü merak ediyor. Kitaba göre Ömer'in sorusunun cevabı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Caferilik
- B) Matüridilik
- C) Mutezile
- D) Selefiye
- E) Şafiilik
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Matüridilik
Kitaba göre Matüridilik, Türkiye başta olmak üzere Hanefilik mezhebinin yaygın olduğu yerlerde itikadi olarak kabul gören mezheptir. Hanefilik fıkhi, Matüridilik itikadi alanla ilgilidir. Şafiilik de fıkıh alanındadır; Selefiye ve Mutezile kitapta Matüridi'nin döneminde hâkim olan ayrı yaklaşımlar olarak anılır.
Kolay
18Bir sohbette Hacı Bektaş Veli'nin “Eline, diline, beline sahip ol.” öğüdü okunuyor. Öğretmen, bu öğüdün tek tek organlardan değil, insanın bütün tutumundan söz ettiğini belirtiyor. Bu öğütte öne çıkan ortak mesaj aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İnsanın yalnız ibadet saatlerinde sözüne ve işine dikkat etmesi
- B) Bedenin sağlığını korumak için spor yapılması
- C) Kişinin toplumdan uzaklaşıp tek başına yaşaması
- D) Kişinin davranışlarını denetleyip nefsine hâkim olması
- E) İnsanın başkalarının davranışlarını denetlemesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kişinin davranışlarını denetleyip nefsine hâkim olması
Öğüt, kişinin elini, dilini ve belini denetlemesini, yani yaptıklarına ve söylediklerine hâkim olmasını ister. Denetim kişinin kendi davranışlarıyla ilgilidir; başkalarını denetlemek değildir. Öğüt yalnız ibadet saatlerini anlatmaz, toplumdan uzaklaşmayı da istemez; sözü edilen beden sağlığı değil, ahlaki denetimdir.
Orta
19Bir kelam kitabında, Basra'da kırk yaşına kadar Mutezile görüşlerini savunan bir âlimin bir gün camide minbere çıkıp bu görüşlerden döndüğünü ilan ettiği anlatılıyor. Kitapta bu âlimin daha sonra Bağdat'a gittiği ve Müslümanlar arasındaki itikadi görüş ayrılıklarını "Makalatü'l-İslamiyyin" adlı eserinde topladığı belirtiliyor. Sözü edilen âlim kimdir?
- A) Ebu Hanife
- B) İmam Şafii
- C) İmam Matüridi
- D) İmam Eşari
- E) Hasan Basri
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İmam Eşari
Mutezile'den ayrılıp Bağdat'a giden ve "Makalatü'l-İslamiyyin" adlı eseri yazan âlim İmam Eşari'dir. İmam Matüridi de aynı dönemde Mutezile'ye karşı bir yol geliştirmiştir; ancak Basra'da değil, Semerkant'ta yaşamış ve Mutezile'den dönme gibi bir geçmişi yoktur.
Orta
20İlahiyat öğrencisi Barış, fıkıh usulü dersinde "Bir hükmü çıkarırken hangi delile, hangi sırayla başvurulur?" sorusunu ilk kez sistemli biçimde yazıya geçiren eseri inceliyor. Öğretmeni, bu eserin "er-Risale" adını taşıdığını ve yazarının kendi adıyla anılan bir fıkıh mezhebinin imamı olduğunu söylüyor. Fıkıh usulünün temellerini attığı kabul edilen bu âlim kimdir?
- A) Cafer Sadık
- B) İmam Şafii
- C) Ebu Hanife
- D) İmam Eşari
- E) Ahmed bin Hanbel
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İmam Şafii
"er-Risale" adlı eseriyle fıkıh usulünü ilk kez sistemli biçimde yazıya geçiren âlim İmam Şafii'dir. Ebu Hanife de bir fıkıh mezhebinin imamıdır ve usule dair görüşleri vardır; ancak fıkıh usulünü bir eserde ilk kez sistemleştiren o değildir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.