12. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi · Güncel Dinî Meseleler
İktisadi Hayatla İlgili Meseleler
- mülkiyet
- helal kazanç
- faiz
- karzıhasen
- adalet
- ihsan
- işçi hakları
- işveren
İslam'a göre iktisadi hayatın temel ilkeleri nelerdir?
İslam'a göre iktisadi hayatın temel ilkesi, malın kazanılmasının, kullanılmasının ve harcanmasının meşru yollardan olmasıdır. Mülkün asıl sahibi Allah'tır; insan ona emanet olarak sahiptir, kullanımında toplum yararını gözetir, cimrilik ve israftan kaçınır. Nisa suresi 29. ayette malların batıl yollarla yenmemesi istenir; faiz, kumar, rüşvet ve hile yasaktır, ticaret karşılıklı rızaya dayanmalıdır. Karzıhasen, karşılığında menfaat beklemeden Allah rızası için verilen borçtur ve ihtiyaç sahibini tefeciden korur. Adalet, verilen ile hak edilen arasındaki dengedir; ihsan ise farz olanın ötesinde gönülden daha fazlasını yapmaktır. Ölçü ve tartıda hile yapmamak, borcu zamanında ödemek ekonomik ahlakın gereğidir. İşveren ücreti ve şartları baştan bildirip ücreti geciktirmeden ödemeli, iş güvenliği tedbirlerini almalı; işçi de işini özenle yapmalıdır. Peygamberimizin işçiye ücretini alın teri kurumadan ödeme öğüdü bu dengeyi özetler.
İktisadi Hayatla İlgili Meseleler: konu anlatımı ve özeti
İslam, mülk edinmeyi ve zenginleşmeyi yasaklamaz; ancak kazancın ve harcamanın meşru yollardan olmasını ister. Bu konu, iktisadi hayatla ilgili temel ilkeleri ve işçi-işveren haklarını açıklar.
- Mülkün asıl sahibi Allah'tır; insan ona emanet olarak sahiptir. Mülk bir imtihan aracıdır ve kullanımında toplum yararı gözetilir, cimrilik ve israftan kaçınılır.
- Faiz, kumar, rüşvet, hile ve başkasının malını haksız yere almak yasaktır. Ticaret karşılıklı rızaya dayanmalıdır.
- Karzıhasen, karşılığında menfaat beklemeden Allah rızası için verilen borçtur; ihtiyaç sahibini faizden ve tefeciden korur.
- Adalet, verilen ile hak edilen arasındaki dengedir; ihsan ise farz olanın ötesinde, gönülden daha fazlasını yapmaktır. Paylaşma ve yardımlaşma ekonomik hayatın ahlaki temelidir.
- Ölçü ve tartıda hile yapmamak, borcu zamanında ödemek ve aldatmamak ekonomik ahlakın gereğidir. En temiz kazanç kişinin kendi emeği ve dürüst ticaretle elde ettiğidir.
- İşveren işçiyi liyakate göre seçmeli, ücreti ve şartları baştan bildirip ücretini geciktirmeden ödemeli, iş güvenliği tedbirlerini almalıdır. İşçi de işini özenle yapmalıdır.
Unutma: Peygamberimizin "işçiye ücretini alın teri kurumadan ödeyin" öğüdü, işçi haklarıyla ilgili soruların anahtar ifadesidir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
İslam'ın ekonomik hayata bakışını üç soruyla özetleyebilirsin.
- Nasıl kazandım? Kazanç emekle ya da dürüst ticaretle mi elde edildi? Faiz, hile, rüşvet ve kumar yoluyla gelen kazanç meşru değildir.
- Nasıl harcıyorum? Cimrilik de israf da yanlıştır; ölçülü harcamak gerekir.
- Kiminle paylaşıyorum? Mal bir emanettir; zekât, sadaka ve karzıhasen gibi yollarla ihtiyaç sahipleri gözetilir.
Günlük hayattan: Bir manavın çürük meyveleri sağlam meyvelerin altına gizleyip satması hiledir; bu, müşterinin hakkını çiğner ve güveni yok eder.
Sık yapılan hata: "İslam zenginliği kötü görür." Doğrusu: İslam meşru yoldan zenginleşmeyi yasaklamaz; önemli olan malın nasıl kazanıldığı, nasıl harcandığı ve paylaşılıp paylaşılmadığıdır.
Derinleş
Ailende ya da çevrende bir esnafla, bir işçiyle ve bir işverenle kısa görüşmeler yap: Çalışma hayatında adalet ve güven nasıl sağlanıyor, en sık hangi sorunlar yaşanıyor? Elde ettiğin bilgileri özette geçen işçi ve işveren sorumluluklarıyla karşılaştır. İnternetten alışverişte satıcının ve alıcının dürüstlüğünü güvence altına almak için hangi kurallar konmalı? Üç öneri geliştir.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
DKAB.12.3.4Günlük hayatla ilgili meseleleri sorgulayabilme
- c) Günlük hayatla ilgili meseleler hakkında bilgi toplar.
- d) Günlük hayatla ilgili meseleler hakkında topladığı bilgilerden çıkarımlar yapar.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Üniversite öğrencisi Burak yaz tatilinde bir fırında çalışıp kazandığı parayla kitaplarını alıyor. Kardeşi ise çalışmak yerine piyango biletlerine para yatırıp büyük ikramiye bekliyor. Babaları onlara Hz. Peygamber'in lokma ve kazançla ilgili bir sözünü hatırlatıyor. Hz. Peygamber'e göre insanın yiyebileceği en hayırlı lokma aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Şans oyunlarıyla kazandığı lokma
- B) Emek vermeden miras kalan lokma
- C) Borç alarak elde ettiği lokma
- D) Başkasının ikram ettiği lokma
- E) Kendi emeğiyle kazandığı lokma
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kendi emeğiyle kazandığı lokma
Hz. Peygamber, kimsenin kendi elinin emeğiyle kazandığından daha hayırlı bir lokma yemediğini bildirmiştir. Miras helal bir kazançtır; fakat hadis, en hayırlı lokmayı emekle elde edilen kazanç olarak gösterir.
Kolay
2Bir inşaat şirketinde işçilerin maaşları iki aydır "nakit sıkıntısı" gerekçesiyle ödenmiyor; şirket sahibi ise bu sürede kendine yeni bir araç alıyor. İşçilerden biri Hz. Peygamber'in "İşçiye ücretini alın teri kurumadan ödeyiniz." sözünü hatırlatıyor. Bu söz işverenin hangi sorumluluğunu vurgular?
- A) Ücreti iş bitince yeniden belirlemek
- B) İşçiye yalnız ayni yardım yapmak
- C) İşçiyi fazla mesaiye zorlamak
- D) Ücreti verime göre kesintiye uğratmak
- E) Hak edilen ücreti geciktirmeden ödemek
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hak edilen ücreti geciktirmeden ödemek
Hadis, emeğin karşılığının vakit geçirilmeden ödenmesini ister; ücreti geciktirmek işçinin hakkını çiğnemektir. Ücretin iş bitince yeniden belirlenmesi ise işçiyi belirsizliğe iter; İslam ücretin baştan açıkça kararlaştırılmasını ister.
Kolay
3Kantin işleten Ayten Hanım'a bir toptancı, piyasanın yarı fiyatına ürün teklif ediyor. Malların kaçak yollarla getirildiğini öğrenince teklifi reddediyor ve "Kazancın çok olması değil, nereden geldiği önemli." diyor. Ayten Hanım'ın tutumu, İslam'da malın kazanımı ve kullanımıyla ilgili en temel ilkelerden hangisine uygundur?
- A) Rekabet
- B) Verimlilik
- C) Meşruluk
- D) Tasarruf
- E) Ölçülülük
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Meşruluk
Malın kazanılması, kullanılması ve tüketilmesinde en temel ilke meşruluktur; gelirin miktarından önce helal yoldan elde edilmesi önemlidir. Ölçülülük de İslam'ın ekonomik ilkelerindendir; ancak harcamada aşırılıktan kaçınmayla ilgilidir, kazancın kaynağıyla değil.
Kolay
4Yaşlı çiftçi Rıza Amca, tarlasını sürerken torununa "Bu toprak bana emanet, yarın hesabını vereceğim." diyor. Her hasatta ürününün bir kısmını ihtiyaç sahiplerine ayırıyor ve toprağı yorup bozacak yöntemlerden kaçınıyor. Rıza Amca'nın tutumu, İslam'ın mülkiyet anlayışındaki hangi temel kabule dayanır?
- A) Mülkün asıl sahibinin devlet olduğu
- B) Mülkün yalnız onu kazanana ait olduğu
- C) Mülkün toplumun ortak malı olduğu
- D) Mülkün asıl sahibinin Allah olduğu
- E) Mülkün ilk işleyene ait olduğu
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Mülkün asıl sahibinin Allah olduğu
İslam'a göre mülkün gerçek sahibi Allah'tır; insan ona emanetçi olarak sınırlı bir tasarruf hakkına sahiptir, Rıza Amca'nın "emanet" sözü bunu yansıtır. "Mülk yalnız kazanana aittir" anlayışı yanlıştır; çünkü İslam mülkte ihtiyaç sahiplerinin de hakkı olduğunu kabul eder.
Kolay
5Ders kitabına göre İslam'da malın kazanımı, kullanımı ve tüketiminde en temel ilke aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hız
- B) Çokluk
- C) Rekabet
- D) Meşruluk
- E) Gösteriş
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Meşruluk
Malın kazanımı, kullanımı ve tüketiminde en temel ilke meşruluktur; gelirin hem nasıl elde edildiği hem nasıl harcandığı önemlidir.
Kolay
6Verilen ile hak edilen arasındaki dengeyi ifade eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Cimrilik
- B) Adalet
- C) İhsan
- D) İsraf
- E) Kanaat
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Adalet
Adalet, verilen ile hak edilen arasındaki dengedir. İhsan ise farz olanın ötesine geçerek gönülden daha fazlasını yapmaktır.
Kolay
7Ders kitabına göre İslam'da mülk aşağıdakilerden hangisi olarak görülür?
- A) Ahirette değeri olmayan bir yük
- B) Bir imtihan aracı
- C) Övünme sebebi
- D) Üstünlük ölçüsü
- E) Yalnızca kişisel bir hak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bir imtihan aracı
Mülk bir imtihan aracıdır; üstünlük malın çokluğunda değil, her şartta erdemli davranabilmektedir.
Kolay
8İşçi ile ilgili aşağıdaki davranışlardan hangisi İslam'ın işçiden beklediği sorumluluklara uygundur?
- A) Mesai saatinde kişisel işlerini yürütmek
- B) Üstlendiği işi özenle ve zamanında yapmak
- C) İşini yarım bırakıp ücretinin tamamını istemek
- D) İş yerinin malzemelerini evine götürmek
- E) İş güvenliği kurallarını önemsememek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Üstlendiği işi özenle ve zamanında yapmak
İşçi de üstlendiği işi özenle yapmakla sorumludur; işvereni ve iş yerini zarara uğratacak davranışlar kul hakkına girer.
Kolay
9İslam'a göre bir işverenin işçiye karşı sorumlulukları arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
- A) Ücreti ve çalışma şartlarını baştan bildirmek
- B) İşçiye ücretini dilediği zaman ödemek
- C) İş güvenliği tedbirlerini almak
- D) Ücreti geciktirmeden ödemek
- E) İşçiyi liyakate göre seçmek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İşçiye ücretini dilediği zaman ödemek
İşveren ücreti geciktirmeden ödemelidir; ücreti dilediği zaman ödemek işçi hakkına aykırıdır.
Kolay
10İslam'ın mülkiyet anlayışına göre mülkün asıl sahibi kimdir?
- A) Allah
- B) Toplumun tamamı
- C) Devlet
- D) Mirası bırakan aile
- E) Mülkü satın alan kişi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Allah
İslam'a göre mülkün asıl sahibi Allah'tır; insan yalnızca tasarruf hakkına sahiptir ve bu hak sınırsız değildir.
Kolay
11Nisa suresi 29. ayette "Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin. Ancak ... ile yapılan ticaretle olursa başka" buyrulmaktadır. Boş bırakılan yere aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?
- A) karşılıklı rıza
- B) devlet izni
- C) yazılı belge
- D) kefil
- E) yüksek kâr
Cevabı göster
Doğru cevap: A) karşılıklı rıza
Ayette meşru ticaretin karşılıklı rızaya dayanması gerektiği bildirilir.
Kolay
12Karşılığında hiçbir menfaat beklemeden, Allah rızası için verilen borca ne ad verilir?
- A) Rehin
- B) Ortaklık
- C) Karzıhasen
- D) Kira
- E) Faiz
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Karzıhasen
Karzıhasen, menfaat beklenmeden verilen güzel borçtur. Faiz ise borç karşılığında fazlalık almaktır ve yasaktır.
Kolay
13Aşağıdakilerden hangisi İslam'a göre meşru bir kazanç yolu değildir?
- A) Karşılıklı rızayla ticaret yapmak
- B) Kendi tarlasında ürün yetiştirip satmak
- C) Bir iş yerinde çalışıp ücret almak
- D) Rüşvet alarak iş yaptırmak
- E) Miras yoluyla mal edinmek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Rüşvet alarak iş yaptırmak
Rüşvet haram yollarla gelir elde etmektir. Mülkiyet emekle ya da miras gibi meşru yollarla edinilebilir.
Kolay
14İyiliklerde farz olan asgari ölçünün ötesine geçip isteyerek ve severek daha fazlasını yapmaya ne ad verilir?
- A) Adalet
- B) Tasarruf
- C) Mülkiyet
- D) Meşruluk
- E) İhsan
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İhsan
İhsan, gönülden farzın ötesinde iyilik yapmaktır; iktisadi anlamda yardımlaşmayı ifade eder.
Kolay
15Hz. Peygamber'in "Kimse elinin emeğiyle kazandığından daha hayırlı bir lokma yememiştir." sözü Müslümanları aşağıdakilerden hangisine teşvik eder?
- A) Borç alarak yaşamaya
- B) Başkasının yardımıyla geçinmeye
- C) Çalışmaya ve meşru kazanç elde etmeye
- D) Şans oyunlarına katılmaya
- E) Malını biriktirip harcamamaya
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çalışmaya ve meşru kazanç elde etmeye
Hadis, kişinin kendi emeğiyle kazanmasının en hayırlı yol olduğunu bildirir ve çalışmaya, üretmeye teşvik eder.
Kolay
16Aşağıdakilerden hangisi ders kitabında kul hakkı ihlalleri arasında sayılmaz?
- A) Kendi emeğiyle ürettiği malı satmak
- B) Ölçü ve tartıda hile yapmak
- C) Emanete hıyanet etmek
- D) Tefecilik yapmak
- E) Hırsızlık yapmak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kendi emeğiyle ürettiği malı satmak
Hırsızlık, tartıda hile, emanete hıyanet, kumar ve tefecilik kul hakkı ihlalleridir; kişinin kendi emeğiyle ürettiğini satması meşrudur.
Kolay
17Selin'e dedesinden bir dükkân miras kalıyor. Arkadaşı "Bunun için hiç emek vermedin, o hâlde bu mülk sana meşru yoldan gelmiş sayılmaz." diyor. Ders kitabına göre arkadaşının görüşü için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Mülkiyet yalnızca kişisel gayretle edinilebildiği için doğrudur.
- B) Miras, sahibine dükkânı kullanma hakkı vermediği için doğrudur.
- C) Miras yoluyla gelen mal her türlü sorumluluktan muaf olduğu için hatalıdır.
- D) Emek verilmeyen her mülk batıl yoldan gelmiş sayıldığı için doğrudur.
- E) Mülkiyet, miras gibi emek verilmeden de meşru yoldan edinilebildiği için hatalıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Mülkiyet, miras gibi emek verilmeden de meşru yoldan edinilebildiği için hatalıdır.
Ders kitabına göre mülkiyet, kişisel gayretle ya da miras gibi emek vermeden fakat meşru yollardan edinilebilir. Bu yüzden emek verilmemiş olması mirası meşru olmaktan çıkarmaz. Miras yoluyla gelen mal da sorumluluktan muaf değildir; çünkü mülkte toplum yararı, cimrilik ve israf sınırları her zaman geçerlidir.
Kolay
18Bir satıcı, yaşlı bir müşteriyi dükkândan çıkarmayıp ısrarla sıkıştırıyor ve sonunda almak istemediği bir ürünü ona aldırıyor. Nisa suresi 29. ayete göre bu satışta eksik olan şart aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ödemenin peşin yapılması
- B) Ürünün yerli üretim olması
- C) Karşılıklı rıza
- D) Satışın yazılı olarak yapılması
- E) Ürünün önceden denenmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Karşılıklı rıza
Nisa suresi 29. ayette malların batıl yollarla yenmemesi istenir ve karşılıklı rızayla yapılan ticaret bundan ayrılır. Müşteri istemediği hâlde sıkıştırıldığı için bu satışta karşılıklı rıza yoktur. Peşin ödeme, yerli üretim, yazılı satış ve ürünü deneme ayette şart olarak geçmez.
Orta
19İş yeri yanan bir esnafa komşusu Kemal Bey sadaka vermek yerine "Toparlanınca ödersin." diyerek faizsiz borç veriyor. Esnaf, bu yardımı kabul etmenin kendisini mahcup etmediğini, işini yeniden kurunca borcunu onurla ödeyeceğini söylüyor. İslam ahlakında böyle bir borç vermenin sadakadan daha faziletli sayılmasının gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Verilen paranın fazlasıyla geri alınması
- B) Borç verenin ticari kazanç sağlaması
- C) İhtiyaç sahibinin onurunu incitmemesi
- D) Borcun hiçbir zaman geri ödenmemesi
- E) Yardımın herkesin önünde yapılması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İhtiyaç sahibinin onurunu incitmemesi
Karşılıksız ve faizsiz borç, alan kişinin şahsiyetini incitmeden ona destek olur; bu nedenle sadakadan daha faziletli kabul edilmiştir. Paranın fazlasıyla geri alınması faiz olur; bu, iyiliği yardım olmaktan çıkarıp haram bir kazanca dönüştürür.
Orta
20Bir fabrikada çalışan Okan, kendisine verilen pahalı ölçüm cihazını her vardiya sonunda temizleyip kilitli dolaba koyuyor. İş yerinin malzemelerini kişisel işleri için kullanmıyor, arızalanan bir aleti de hemen ustabaşına bildiriyor. Okan'ın tutumu öncelikle hangi değerle ilgilidir?
- A) Cömertlik
- B) Tevazu
- C) Misafirperverlik
- D) Emanete riayet
- E) Kanaat
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Emanete riayet
İşçi kendisine teslim edilen alet ve malzemeyi emanet bilir, ona özen gösterir ve kişisel işinde kullanmaz; Okan'ın davranışı emanete riayettir. Kanaat de olumlu bir değerdir; ancak elindekiyle yetinmeyi anlatır, başkasına ait eşyayı korumakla ilgili değildir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.