12. Sınıf Kimya · Karbon Kimyasına Giriş
Anorganik ve Organik Bileşikler
- organik bileşik
- anorganik bileşik
- Wöhler
- üre
- canlılık kuramı
- karbon
Organik ve anorganik bileşikler arasındaki fark nedir?
Organik bileşikler, temelinde karbon bulunan ve çoğunda hidrojen içeren bileşiklerdir; anorganik bileşiklerin çoğu ise iyonik yapılıdır. Kimyadaki organik kavramı, ilaç kullanılmadan yetiştirilen gıdaları anlatan tarımdaki organik sözcüğünden farklıdır. Eskiden organik bileşiklerin yalnızca canlılarda bir yaşam gücü ile oluşabileceği sanılıyordu. 1828'de Friedrich Wöhler, anorganik maddelerden elde ettiği amonyum siyanatı ısıtarak organik bir madde olan üreyi sentezledi ve bu canlılık kuramı geçerliliğini yitirdi. Organik bileşikler genellikle kovalent bağlıdır, erime ve kaynama noktaları düşüktür, çoğu yanıcıdır ve tepkimeleri yavaş yürür. Anorganik bileşiklerin erime noktaları yüksektir ve sulu çözeltileri genellikle elektriği iletir. Bir maddenin organik olduğu yanma deneyiyle anlaşılabilir: mum yanınca soğuk yüzeyde is birikir ve su damlacıkları oluşur. Karbon içeren her bileşik organik değildir; CO2 ve CaCO3 gibi maddeler anorganik kabul edilir.
Anorganik ve Organik Bileşikler: konu anlatımı ve özeti
Kimyada "organik" sözcüğü, tarımdaki anlamından farklı olarak temelinde karbon bulunan bileşikleri anlatır. Bu konu, organik kimyanın nasıl ayrı bir bilim dalı hâline geldiğini ve organik bileşiklerle anorganik bileşikleri ayıran özellikleri ele alıyor.
- Eskiden organik bileşiklerin yalnızca canlılarda bir "yaşam gücü" ile oluşabileceği sanılıyordu (canlılık kuramı).
- 1828'de Friedrich Wöhler, anorganik maddelerden elde ettiği amonyum siyanatı ısıtarak organik bir madde olan üreyi sentezledi. Böylece bu görüş geçerliliğini yitirdi.
- Organik bileşiklerin temel elementi karbondur; çoğunda H bulunur, ayrıca O, N, S, P ve halojenler olabilir. CO, CO2, karbonatlar ve siyanürler karbon içerse de anorganik sayılır.
- Organik bileşikler genellikle kovalent bağlıdır; erime ve kaynama noktaları düşüktür, çoğu yanıcıdır ve tepkimeleri yavaş yürür.
- Anorganik bileşiklerin çoğu iyonik yapılıdır; erime noktaları yüksektir, sulu çözeltileri genellikle elektriği iletir.
- Bir maddenin organik olduğu yanma deneyiyle anlaşılabilir: yanınca CO2 ve H2O oluşuyorsa yapısında C ve H vardır. Örneğin mum yanınca soğuk yüzeyde is birikir ve su damlacıkları oluşur.
Unutma: Karbon içeren her bileşik organik değildir; CO2 ve CaCO3 gibi maddeler anorganik kabul edilir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bir maddenin organik olup olmadığını anlamak için iki soru sor:
- Yapısında karbon var mı? Yoksa kesinlikle anorganiktir.
- Karbon varsa, istisnalar listesinde mi? CO, CO₂, karbonatlar (CaCO₃ gibi) ve siyanürler karbon içerse de anorganik sayılır.
Ardından özelliklere bak: Organik bileşikler genellikle kovalent bağlı, düşük erime noktalı ve yanıcıdır; anorganiklerin çoğu iyonik, yüksek erime noktalıdır.
Günlük hayattan: Şeker ısıtılınca kararıp yanar ve kömürleşir; sofra tuzu ise aynı sıcaklıkta değişmeden kalır. Bu fark, birinin organik öbürünün anorganik olmasından kaynaklanır.
Sık yapılan hata: Kimyadaki "organik" sözcüğünü marketteki "organik ürün" ile karıştırmak. Doğrusu: Kimyada organik, karbon temelli bileşik demektir; doğal ya da sağlıklı anlamı taşımaz.
Derinleş
Wöhler'in üreyi sentezlemesi, "canlılık kuramı"nı nasıl sarstı? Bilim tarihinde yerleşik bir görüşün bir deneyle değiştiği başka bir örnek bul. İki örneği karşılaştırarak bilim insanlarının yeni bir kanıtla karşılaşınca neden bazen eski görüşü hemen bırakmadığını tartış. Bilimsel bilginin değişebilir olmasının bilime güveni azaltıp azaltmadığını değerlendir.
Bu konuda neler var?
- Organik Bileşik Kavramının Gelişimi
- Organik ve Anorganik Bileşikler Arasındaki Farklar
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
119. yüzyılın başında pek çok bilim insanı, şeker ve üre gibi maddelerin yalnızca canlıların vücudunda oluşabileceğine inanıyordu. 1828'de Friedrich Wöhler, cansız maddelerden laboratuvarda üre elde ederek bu görüşü sarsmıştır. Wöhler'in deneyinin çürüttüğü canlılık (yaşam gücü) kuramı neyi savunuyordu?
- A) Bütün maddelerin atomlardan oluştuğunu
- B) Organik maddelerin laboratuvarda üretilebileceğini
- C) Canlıların yalnızca sudan oluştuğunu
- D) Organik maddelerin karbon içermediğini
- E) Organik maddelerin yalnızca canlılarda oluşabileceğini
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Organik maddelerin yalnızca canlılarda oluşabileceğini
Canlılık kuramına göre organik bileşikler yalnızca canlı organizmalarda bir "yaşam gücü" ile oluşabilirdi; Wöhler'in üre sentezi bu görüşü sarstı. Deneyin sonucunu kuramın kendisiyle karıştıran öğrenci laboratuvarda üretim şıkkını seçer.
Kolay
2Bir öğrenci evdeki karbon içeren maddeleri listeliyor: doğal gaz ocağındaki metan, kolonyadaki etil alkol, üzüm şekeri olan glikoz, gazlı içecekteki karbon dioksit ve sofra şekeri olan sakkaroz. Öğretmeni, listedeki maddelerden birinin karbon içerse de organik sayılmadığını söylüyor. Karbon içerdiği hâlde anorganik bileşik kabul edilen madde hangisidir?
- A) CH₄
- B) CO₂
- C) C₂H₅OH
- D) C₆H₁₂O₆
- E) C₁₂H₂₂O₁₁
Cevabı göster
Doğru cevap: B) CO₂
CO, CO₂, karbonatlar ve siyanürler karbon içerse de özellikleri anorganik bileşiklere benzediği için anorganik sayılır. Küçük ve gaz hâlindeki her karbon bileşiğini anorganik sanan öğrenci CH₄'ü seçer; oysa metan en basit hidrokarbondur.
Kolay
3Bir öğrenci market rafındaki ürünlerin içeriklerini inceliyor: zeytinyağı, şeker, mısır nişastası, sirke ve plastik ambalaj. Kimya öğretmeni, bu maddelerin hepsinin ortak bir elementin bileşikleri olduğunu ve "organik" diye sınıflandırıldığını söylüyor. Bu maddelerin hepsinin yapısında bulunan temel element hangisidir?
- A) Karbon
- B) Azot
- C) Oksijen
- D) Kükürt
- E) Fosfor
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Karbon
Organik kimya karbon bileşiklerinin kimyasıdır ve bütün organik bileşiklerde karbon bulunur. Bu ürünlerin çoğunda oksijen de olduğu için oksijeni seçen öğrenci, oksijenin her organik bileşikte bulunmadığını (örneğin hidrokarbonlarda) gözden kaçırır.
Kolay
4Bir öğrenci, mum, şeker ve naftalin gibi maddeleri ısıttığında bunların kolayca eridiğini, sularındaki çözeltilerin ise elektriği iletmediğini gözlüyor. Öğretmeni, bu özelliklerin organik bileşiklerdeki atomlar arası bağların türünden kaynaklandığını söylüyor. Organik bileşiklerde atomlar arasında genellikle hangi tür bağ bulunur?
- A) İyonik bağ
- B) Metalik bağ
- C) Hidrojen bağı
- D) Kovalent bağ
- E) Van der Waals bağı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kovalent bağ
Organik bileşiklerde karbon atomları diğer atomlarla elektron ortaklaşarak kovalent bağ yapar; bu yüzden iyon oluşmaz ve çözeltileri akım iletmez. Moleküller arası etkileşim olan hidrojen bağını atomlar arası bağ sanan öğrenci yanılır.
Kolay
519. yüzyıla kadar birçok kimyacı “canlılık kuramı” denen bir görüşü savunuyordu. Bu kurama göre organik bileşikler nasıl oluşur?
- A) Laboratuvarda anorganik maddelerin karıştırılmasıyla
- B) Yalnızca volkanik kayaçlarda yüksek sıcaklıkta
- C) Her ortamda kendiliğinden ve rastgele biçimde
- D) Yalnızca canlılarda, canlıya özgü bir yaşam gücüyle
- E) Yalnızca elektrik akımı geçirilen çözeltilerde
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yalnızca canlılarda, canlıya özgü bir yaşam gücüyle
Canlılık kuramı, organik bileşiklerin yalnızca canlı organizmalarda yaşamsal bir güç sayesinde oluşabileceğini savunuyordu. Bu nedenle laboratuvarda sentezlenemeyecekleri düşünülüyordu.
Kolay
6Organik bileşiklerin yapısında karbonun yanında başka elementler de bulunabilir. Organik bileşiklerin hemen hemen hepsinde karbonla birlikte bulunan element hangisidir?
- A) Sodyum
- B) Kalsiyum
- C) Hidrojen
- D) Klor
- E) Demir
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Hidrojen
Organik bileşiklerin hemen hemen hepsi karbonla birlikte hidrojen içerir. Klor, demir gibi elementler bazı organik bileşiklerde bulunabilir ama hepsinde bulunmaz.
Kolay
7Bir öğrenci, organik ve anorganik bileşiklerin tepkimelerini karşılaştıran bir tablo hazırlıyor. Organik bileşiklerin tepkimeleriyle ilgili hangisi doğrudur?
- A) Genellikle anlık ve çok hızlı gerçekleşir.
- B) Hiçbir zaman katalizör gerektirmez.
- C) Yalnızca sulu çözeltide iyonlar arasında gerçekleşir.
- D) Hiçbir koşulda ısı alışverişi olmadan gerçekleşir.
- E) Çoğu katalizör varlığında gerçekleşir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Çoğu katalizör varlığında gerçekleşir.
Organik tepkimeler genellikle yavaştır ve çoğu katalizör varlığında gerçekleşir. Katalizöre genellikle ihtiyaç duymayan, hızlı tepkimeler anorganik bileşiklere özgüdür.
Kolay
8Bilim insanları her yıl çok sayıda yeni bileşik keşfeder ya da sentezler. Organik ve anorganik bileşiklerin sayısıyla ilgili hangisi doğrudur?
- A) Anorganik bileşiklerin sayısı organiklere göre çok daha fazladır.
- B) İki grubun bileşik sayısı birbirine eşittir.
- C) Organik bileşiklerin sayısı anorganiklere göre çok daha fazladır.
- D) Organik bileşiklerin sayısı yalnızca birkaç yüzdür.
- E) Yeni organik bileşik sentezlemek artık mümkün değildir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Organik bileşiklerin sayısı anorganiklere göre çok daha fazladır.
Organik bileşiklerin sayısı milyonlarla ifade edilir; anorganik bileşiklerin sayısı bunlara göre oldukça azdır. Yeni organik bileşikler bugün de sentezlenmektedir.
Kolay
9Defne, gömleğine bulaşan tereyağı lekesinin yalnızca suyla çıkmadığını, ancak uygun bir organik çözücüyle silinince kolayca çıktığını görüyor. Tereyağı organik bileşiklerden oluşur. Bu gözlem organik bileşiklerin hangi özelliğiyle açıklanır?
- A) Genellikle suda çok iyi çözünürler.
- B) Genellikle iyonik yapılıdırlar.
- C) Genellikle organik çözücülerde çözünürler.
- D) Erime noktaları genellikle çok yüksektir.
- E) Sulu çözeltileri elektriği iletir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Genellikle organik çözücülerde çözünürler.
Organik bileşikler genellikle benzen, eter, kloroform gibi organik çözücülerde çözünür. Suda iyi çözünme anorganik bileşiklerin genel özelliğidir.
Kolay
10Kalsiyum karbür (CaC₂), suyla tepkimeye girerek yanıcı bir gaz oluşturduğu için eskiden maden lambalarında kullanılırdı. Aşağıdakilerden hangisi karbon içerdiği hâlde anorganik bir bileşiktir?
- A) CaC₂
- B) CH₄
- C) C₂H₅OH
- D) C₆H₁₂O₆
- E) HCOOH
Cevabı göster
Doğru cevap: A) CaC₂
Karbür sınıfı bileşikler (CaC₂, Al₄C₃ gibi) karbon içerse de anorganik kabul edilir. Metan, etil alkol, glikoz ve formik asit organik bileşiklerdir.
Kolay
11Asitler, bazlar, tuzlar ve oksitler genellikle anorganik bileşik sınıfına girer. Aşağıdaki maddelerden hangisi anorganik bir bileşiktir?
- A) Sönmemiş kireç (CaO)
- B) Sirke (CH₃COOH)
- C) Formik asit (HCOOH)
- D) Kâğıt [(C₆H₁₀O₅)ₙ]
- E) Glikoz (C₆H₁₂O₆)
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sönmemiş kireç (CaO)
Sönmemiş kireç bir metal oksittir ve karbon içermediği için anorganiktir. Sirke, formik asit, kâğıt ve glikoz karbon temelli organik bileşiklerdir.
Kolay
12Bir öğrenci, şekeri ısıtarak açığa çıkan gazı berrak kireç suyundan [Ca(OH)₂ çözeltisi] geçiriyor ve kireç suyunun bulandığını görüyor. Bu gözlem şekerin yapısında hangi elementin bulunduğunu kanıtlar?
- A) Hidrojen
- B) Karbon
- C) Azot
- D) Kükürt
- E) Klor
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Karbon
Kireç suyunu bulandıran gaz CO₂'dir; CO₂ oluşması maddenin yapısında karbon bulunduğunu gösterir. Hidrojenin varlığı ise su oluşumuyla anlaşılır.
Kolay
13Bir markette “organik domates” etiketli ürünler satılıyor. Kimya öğretmeni, kimyada “organik” sözcüğünün bu etiketteki anlamından farklı kullanıldığını söylüyor. Kimyada “organik bileşik” kavramı neyi anlatır?
- A) İlaç kullanılmadan yetiştirilen ürünleri
- B) Yalnızca canlılarda bulunan mineralleri
- C) Suda çözünen bütün bileşikleri
- D) Temelinde karbon bulunan bileşikleri
- E) Metal atomu içeren bütün bileşikleri
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Temelinde karbon bulunan bileşikleri
Kimyada organik bileşik, temel elementi karbon olan bileşiklerdir. İlaçsız yetiştirilen ürün anlamı tarımdaki kullanıma aittir.
Kolay
14Bir öğrenci, kibrit alevine tuttuğu birkaç maddenin davranışını not ediyor ve bunu organik bileşiklerin genel özellikleriyle karşılaştırıyor. Aşağıdakilerden hangisi organik bileşiklerin genel bir özelliğidir?
- A) Çoğu iyonik yapılıdır.
- B) Erime noktaları genellikle çok yüksektir.
- C) Çoğu yanıcıdır.
- D) Sulu çözeltileri genellikle elektriği iletir.
- E) Tepkimeleri genellikle çok hızlıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çoğu yanıcıdır.
Organik bileşiklerin çoğu yanıcıdır, kovalent yapılıdır ve erime noktaları düşüktür. İyonik yapı, yüksek erime noktası ve iletken çözelti anorganik bileşiklerin özellikleridir.
Kolay
15Kömür, petrol ve doğal gaz organik bileşiklerin önemli kaynaklarıdır. Organik bileşiklerin ana kaynağı hangisidir?
- A) Yalnızca deniz suyundaki tuzlar
- B) Yer kabuğundaki metal cevherleri
- C) Havadaki soy gazlar
- D) Canlı organizmalar ve bunların kalıntıları
- E) Volkanik kayaçlardaki mineraller
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Canlı organizmalar ve bunların kalıntıları
Organik bileşiklerin ana kaynağı canlılar ve onların kalıntılarıdır; kömür, petrol ve doğal gaz da böyle oluşmuştur. Mineraller ise anorganik bileşiklerin ana kaynağıdır.
Kolay
16Sud kostik (NaOH), sofra tuzu (NaCl) ve sönmemiş kireç (CaO) anorganik bileşikler olarak sınıflandırılır. Bu üç maddenin anorganik olarak sınıflandırılmasının ortak nedeni hangisidir?
- A) Yapılarında oksijen atomu bulunması
- B) Yapılarında metal atomu bulunması
- C) Suda hiç çözünmemeleri
- D) Yapılarında karbon atomu bulunmaması
- E) Canlılar tarafından hiç kullanılmamaları
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yapılarında karbon atomu bulunmaması
Bir bileşiğin organik olabilmesi için mutlaka karbon içermesi gerekir; bu üç madde karbon içermez. Metal içermek tek başına anorganik olmayı göstermez; bazı organik bileşikler de metal içerir.
Kolay
17Bir mutfakta kapakları açık bırakılan beş kaptan sirke, kolonya ve vanilya özütü gözler kapalıyken bile kokularından tanınabiliyor; sofra tuzu ile yemek sodası ise koklanarak ayırt edilemiyor. Kokusundan tanınan üç ürünün etken maddeleri organik, öteki iki madde anorganik bileşiktir. Bu gözlem, organik bileşiklerin aşağıdaki genel özelliklerinden hangisiyle ilgilidir?
- A) Tepkimelerinin çoğu katalizör varlığında gerçekleşir.
- B) Çoğunun kendine özgü bir kokusu vardır.
- C) Genellikle yanıcı maddelerdir.
- D) Sulu çözeltileri genellikle elektriği iletmez.
- E) Sayıları milyonlarla ifade edilecek kadar çoktur.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Çoğunun kendine özgü bir kokusu vardır.
Organik bileşiklerin çoğunun kendine has bir kokusu vardır; anorganik bileşiklerin çoğu ise kokusuzdur. Sirke, kolonya ve vanilyanın kokularından tanınması, tuz ile sodanın tanınamaması bu genel farkla ilgilidir. Öteki seçenekler de organik bileşiklerin genel özellikleridir; ancak gözlemde yanma, iletkenlik, tepkime ya da bileşik sayısıyla ilgili bir veri yoktur.
Kolay
18Wöhler, amonyum siyanatı (NH₄CNO) ısıttığında üre (NH₂–CO–NH₂) elde etmiştir. Bir öğrenci iki maddenin formüllerindeki atomları tek tek sayarak karşılaştırıyor. Öğrencinin bu karşılaştırmada ulaşacağı sonuç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ürede amonyum siyanattan bir karbon atomu fazladır.
- B) İki maddede atom türleri aynı, hidrojen atomu sayıları farklıdır.
- C) Üre oluşurken azot atomlarından biri yapıdan ayrılmıştır.
- D) İki maddede aynı atomlardan aynı sayıda vardır; dizilişleri farklıdır.
- E) Ürede oksijen bulunur, amonyum siyanatta ise oksijen bulunmaz.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İki maddede aynı atomlardan aynı sayıda vardır; dizilişleri farklıdır.
NH₄CNO'da 2 azot, 4 hidrojen, 1 karbon ve 1 oksijen atomu vardır. NH₂–CO–NH₂'de de 2 azot, 4 hidrojen (2 + 2), 1 karbon ve 1 oksijen atomu bulunur. İki maddenin atomları tür ve sayı bakımından aynıdır; ısıtma sırasında yapıya atom eklenmez, yapıdan atom ayrılmaz. Değişen, atomların birbirine bağlanma düzenidir: amonyum siyanat anorganik bir tuz, üre ise organik bir bileşiktir.
Orta
19Doğum günü pastasındaki mum yanarken Can, üzerine soğuk bir cam bardağı ters tutuyor. Birkaç saniye sonra bardağın iç yüzeyinin buğulandığını ve küçük su damlacıklarıyla kaplandığını görüyor. Bu gözlem, mumun yapısıyla ilgili hangi sonuca ulaşmayı sağlar?
- A) Mumun yapısında azot bulunduğu
- B) Mumun iyonik yapılı olduğu
- C) Mumun yapısında hidrojen bulunduğu
- D) Mumun yapısında metal bulunduğu
- E) Mumun yapısında su bulunduğu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Mumun yapısında hidrojen bulunduğu
Yanma sonucu su oluşması, mumdaki hidrojen atomlarının havadaki oksijenle birleştiğini gösterir; demek ki mumun yapısında hidrojen vardır. Damlacıkların mumun içinden buharlaşan su olduğunu sanan öğrenci, suyun yanma ürünü olarak oluştuğunu gözden kaçırır.
Orta
20Bir öğrenci, gümüş nitrat çözeltisine tuzlu su eklediğinde beyaz çökeleğin anında oluştuğunu, ama etil alkolün asetik asitle esterleşmesinin ısıtılmasına karşın saatler sürdüğünü gözlüyor. Organik tepkimelerin, iyonik anorganik tepkimelere göre genellikle yavaş yürümesinin nedeni hangisidir?
- A) Kovalent bağların kırılıp yeniden oluşması gerekir
- B) Organik moleküller iyonlardan oluşur
- C) Organik maddeler suda çok iyi çözünür
- D) Organik maddelerin erime noktası çok yüksektir
- E) Organik tepkimelerde elektron aktarılmaz
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kovalent bağların kırılıp yeniden oluşması gerekir
Organik tepkimelerde güçlü kovalent bağların kırılıp yeniden oluşması gerekir; çözeltideki iyonlar ise hiçbir bağ kırılmadan hızla birleşebilir. Organik maddeleri iyonik sanan öğrenci ikinci şıkkı seçer; oysa organik maddelerin çoğu kovalent moleküllerden oluşur.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.