8. Sınıf Fen Bilimleri · Mevsimler ve İklim

Mevsimlerin Oluşumu

mevsim
eksen eğikliği
yıllık hareket
güneş ışınları
Yengeç Dönencesi
Oğlak Dönencesi
Ekvator

Mevsimler nasıl oluşur?

Mevsimler, Dünya'nın dönme ekseninin yörünge düzlemine göre yaklaşık 23,5° eğik olması ve Dünya'nın bu eğik eksenle Güneş etrafında dolanması sonucu oluşur. Eksen eğikliği nedeniyle güneş ışınları yıl içinde bir yarım küreye dik ya da dike yakın, diğerine eğik açılarla gelir. Işınlar dik geldiğinde birim yüzeye düşen ışık miktarı artar ve sıcaklık yükselir; eğik geldiğinde aynı enerji daha geniş alana yayılır ve hava soğur. 21 Haziran'da ışınlar öğle vakti Yengeç Dönencesi'ne dik gelir; Kuzey Yarım Küre'de yaz başlar ve en uzun gündüz yaşanır. 21 Aralık'ta ışınlar Oğlak Dönencesi'ne dik gelir ve Kuzey Yarım Küre'de kış başlar. 21 Mart ve 23 Eylül'de ışınlar Ekvator'a dik gelir, gece ve gündüz eşitlenir. Bu yüzden iki yarım kürede aynı anda yaşanan mevsimler terstir. Mevsimleri Dünya'nın Güneş'e uzaklığı değil, eksen eğikliği oluşturur.

Mevsimlerin Oluşumu: konu anlatımı ve özeti

Yazın sıcak, kışın soğuk olmasının nedeni Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığı değil, eksen eğikliğidir. Bu konu mevsimlerin nasıl oluştuğunu ve yıl içindeki önemli tarihleri açıklar.

Dünya'nın dönme ekseni yörünge düzlemine göre yaklaşık 23,5° eğiktir. Dünya bu eğik eksenle Güneş etrafında dolanır (yıllık hareket).
Eksen eğikliği ve yıllık hareket nedeniyle güneş ışınları yıl içinde bir yarım küreye daha dik, diğerine daha eğik gelir.
Işınlar dik geldiğinde birim yüzeye düşen enerji artar ve hava ısınır. Eğik geldiğinde aynı enerji daha geniş alana yayılır ve hava soğur.
21 Haziran: ışınlar öğle vakti Yengeç Dönencesi'ne dik gelir. Kuzey Yarım Küre'de yaz başlar ve en uzun gündüz yaşanır; Güney Yarım Küre'de kış başlar.
21 Haziran: eksen eğikliği 23,5° olan Dünya’da güneş ışınları öğle vakti Yengeç Dönencesi’ne dik gelir
21 Aralık: ışınlar Oğlak Dönencesi'ne dik gelir. Kuzey Yarım Küre'de kış başlar ve en uzun gece yaşanır.
21 Mart ve 23 Eylül: ışınlar Ekvator'a dik gelir; iki yarım kürede gece ve gündüz süreleri eşit olur.
Bu nedenle iki yarım kürede aynı anda yaşanan mevsimler birbirinin tersidir.

Unutma: Kuzey Yarım Küre'de yaz yaşanırken Dünya Güneş'e daha uzaktır; mevsimleri uzaklık değil, eksen eğikliği oluşturur.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Mevsimleri anlamak için bir el feneri ve bir kâğıtla küçük bir deney yapabilirsin.

Feneri kâğıda dik tut: Işık küçük, parlak bir daire oluşturur.
Feneri eğik tut: Aynı ışık daha geniş ama daha soluk bir alana yayılır.
Dik gelen ışık birim yüzeye daha çok enerji taşır, o yer daha çok ısınır.
Dünya'nın ekseni yaklaşık 23,5° eğik olduğu için Güneş çevresinde dolanırken ışınlar yıl içinde bir yarım küreye daha dik, ötekine daha eğik gelir.

Günlük hayattan: Öğle saatinde gölgen kısadır, akşamüstü uzar. Yazın öğle gölgen kışın öğle gölgesinden kısadır; çünkü yazın ışınlar daha dik gelir.

Sık yapılan hata: "Yazın Dünya Güneş'e yaklaştığı için sıcak olur." Doğrusu: Kuzey Yarım Küre'de yaz yaşanırken Dünya Güneş'ten daha uzaktır. Mevsimleri uzaklık değil, eksen eğikliği ve ışınların geliş açısı oluşturur.

Derinleş

Okul bahçesine dik bir çubuk dik ve her ay aynı gün öğle saatinde çubuğun gölge boyunu ölç. Ölçümlerini bir çizgi grafiğine dönüştür ve gölgenin en kısa ve en uzun olduğu ayları belirle. Dünya'nın ekseni hiç eğik olmasaydı grafiğin nasıl görüneceğini tahmin et; bu durumun tarım ve giyim alışkanlıklarını nasıl etkileyeceğini tartış.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

FB.8.1.1Dünya’nın Güneş etrafındaki hareketi ve eksen eğikliğinin sonuçları ile ilgili bilimsel çıkarım yapabilme
- a) Dünya’nın Güneş etrafındaki hareketi ve eksen eğikliği ile ilgili nitelikleri tanımlar.
- b) Dünya’nın Güneş etrafındaki hareketi ve eksen eğikliği ile ilgili topladığı verileri kaydeder.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Kerem karanlık bir odada el fenerini kareli bir kâğıda önce dik, sonra eğik tutuyor. Fener dik tutulduğunda aydınlanan bölge 12 kare, eğik tutulduğunda 20 kare kaplıyor ve bu bölgenin daha soluk göründüğünü fark ediyor. Fenerin dik tutulduğu durum için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Birim yüzeye düşen ışık miktarı daha azdır.
- B) Fenerden çıkan toplam ışık miktarı artmıştır.
- C) Birim yüzeye düşen ışık miktarı daha fazladır.
- D) Aydınlanan alan büyüdüğü için kâğıt daha çok ısınır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Birim yüzeye düşen ışık miktarı daha fazladır.
Fenerden çıkan ışık iki durumda da aynıdır; dik tutulunca bu ışık daha küçük bir alana yayıldığı için birim yüzeye düşen ışık ve enerji artar. Güneş ışınlarının dik geldiği yerlerin daha sıcak olması da bu yüzdendir. Toplam ışık değişmemiştir; değişen, ışığın yayıldığı alandır.
Kolay
2Selin, bir yıl boyunca her ay okul bahçesinde öğle vakti bir çubuğun gölge boyunu ölçüyor. En uzun gölgeyi 21 Aralık'ta ölçüyor; öğretmeni bu tarihin Türkiye'de yılın en uzun gecesi olduğunu da ekliyor. Selin'in en uzun gölgeyi ölçtüğü tarihten itibaren Türkiye'de hangi mevsim başlar?
- A) İlkbahar
- B) Kış
- C) Yaz
- D) Sonbahar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kış
21 Aralık'ta güneş ışınları Oğlak Dönencesi'ne dik gelir; Kuzey Yarım Küre'deki Türkiye'ye en eğik açıyla geldiği için gölgeler en uzun, gece en uzun olur ve kış başlar. Yaz bu tarihte Güney Yarım Küre'de başlar; iki yarım kürenin mevsimlerini karıştıran öğrenci bu çeldiriciye yönelir.
Kolay
3Mısır'daki Asvan kenti Yengeç Dönencesi'ne çok yakındır. Bir gezgin, yılın belirli bir gününde öğle vakti bu kentte dik duran direklerin neredeyse hiç gölge oluşturmadığını yazmıştır. Gezginin anlattığı gün ve o gün öğle vakti güneş ışınlarının dik geldiği yer hangisinde birlikte doğru verilmiştir?
- A) 21 Haziran – Ekvator
- B) 21 Aralık – Yengeç Dönencesi
- C) 21 Haziran – Yengeç Dönencesi
- D) 21 Mart – Yengeç Dönencesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 21 Haziran – Yengeç Dönencesi
Işınlar dik geldiğinde dik duran cisimlerin öğle gölgesi kaybolur. Güneş ışınları öğle vakti 21 Haziran'da Yengeç Dönencesi'ne dik gelir; Asvan bu dönenceye çok yakın olduğu için gölge neredeyse oluşmaz. 21 Mart'ta ışınlar Ekvator'a, 21 Aralık'ta Oğlak Dönencesi'ne dik geldiğinden bu tarihlerde Asvan'da öğle gölgesi oluşur.
Kolay
4Arda, aralık ayının sonunda Yeni Zelanda'da yaşayan kuzeniyle görüntülü konuşuyor. Arda'nın şehrinde kar yağarken kuzeni denizden yeni çıkmış, güneşli bir sahilde oturuyor. Aynı tarihte iki ülkede farklı mevsimlerin yaşanmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığının yıl içinde değişmesi
- B) Dünya'nın kendi ekseni etrafında günlük olarak dönmesi
- C) Dünya'nın eksen eğikliği ve Güneş etrafında dolanması
- D) Ay'ın Dünya etrafında bir ay içinde dolanması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Dünya'nın eksen eğikliği ve Güneş etrafında dolanması
Dünya'nın dönme ekseni eğik olduğu ve Dünya Güneş etrafında dolandığı için ışınlar iki yarım küreye yıl boyunca farklı açılarla gelir; bu yüzden yarım kürelerde mevsimler terstir. Güneş'e uzaklık neden olsaydı aynı tarihte iki yarım kürede aynı mevsim yaşanırdı. Günlük dönme ise mevsimleri değil, gece ile gündüzü oluşturur.
Kolay
5Ece, sınıf takvimine mevsim geçiş tarihlerini işaretliyor. Takvime 21 Aralık için “Güneş ışınları öğle vakti Güney Yarım Küre'deki bir çizgiye dik gelir.” notunu yazıyor. Ece'nin notunda sözü edilen çizgi hangisidir?
- A) Oğlak Dönencesi
- B) Yengeç Dönencesi
- C) Ekvator
- D) Başlangıç meridyeni
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Oğlak Dönencesi
21 Aralık'ta güneş ışınları öğle vakti Güney Yarım Küre'deki Oğlak Dönencesi'ne dik gelir. Yengeç Dönencesi'ne ise 21 Haziran'da dik gelir.
Kolay
6Öğretmen, tahtaya yıl içinde mevsimlerin başladığı tarihleri yazmak istiyor. Aşağıdakilerden hangisi bu tarihlerden biri değildir?
- A) 21 Mart
- B) 23 Eylül
- C) 21 Aralık
- D) 1 Ocak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 1 Ocak
Mevsim geçiş tarihleri 21 Mart, 21 Haziran, 23 Eylül ve 21 Aralık'tır. 1 Ocak yeni takvim yılının başlangıcıdır, bir mevsim geçiş tarihi değildir.
Kolay
7Kış aylarında güneş ışınları Türkiye'ye öğle vakti eğik açıyla gelir. Işınların eğik gelmesi havanın soğuk olmasına nasıl yol açar?
- A) Aynı enerji daha geniş alana yayılır, birim yüzeye düşen enerji azalır.
- B) Güneş kış aylarında daha az ışık üretir.
- C) Eğik gelen ışınlar Dünya'ya hiç ulaşamaz.
- D) Aynı enerji daha dar alana toplanır, yüzey çabuk soğur.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Aynı enerji daha geniş alana yayılır, birim yüzeye düşen enerji azalır.
Eğik gelen ışınlar daha geniş bir alana yayıldığı için birim yüzeye düşen enerji azalır ve hava soğur. Güneş'in ürettiği ışık miktarı mevsimlere göre değişmez.
Kolay
8Bir gezi broşüründe “Ülkemizde kış başladığında Güney Yarım Küre'deki ülkelerde tatilciler plajlara akın eder.” yazıyor. Broşürdeki bu durumun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Güney Yarım Küre Güneş'e her zaman daha yakındır.
- B) İki yarım kürede aynı anda birbirinin tersi mevsimler yaşanır.
- C) Güney Yarım Küre'de mevsimler hiç değişmez.
- D) İki yarım kürede aynı anda aynı mevsim yaşanır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İki yarım kürede aynı anda birbirinin tersi mevsimler yaşanır.
Eksen eğikliği nedeniyle ışınlar bir yarım küreye dik gelirken diğerine eğik gelir; bu yüzden yarım kürelerde aynı anda ters mevsimler yaşanır. Mevsimler Güneş'e uzaklıkla oluşmaz.
Kolay
921 Haziran'da güneş ışınlarının öğle vakti dik geldiği yer ve bu yerin bulunduğu yarım küre hangi seçenekte doğru verilmiştir?
- A) Oğlak Dönencesi – Güney Yarım Küre
- B) Yengeç Dönencesi – Güney Yarım Küre
- C) Yengeç Dönencesi – Kuzey Yarım Küre
- D) Oğlak Dönencesi – Kuzey Yarım Küre
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yengeç Dönencesi – Kuzey Yarım Küre
21 Haziran'da ışınlar Kuzey Yarım Küre'deki Yengeç Dönencesi'ne dik gelir. Oğlak Dönencesi Güney Yarım Küre'dedir ve ışınlar ona 21 Aralık'ta dik gelir.
Kolay
10Bir şeftali ağacı ilkbaharda çiçek açar, yazın meyve verir, sonbaharda yapraklarını döker, kışın ise üzeri karla kaplanır. Ağacın görünümündeki bu değişim, hava sıcaklığının mevsimden mevsime değişmesinden kaynaklanır. Mevsimlerin oluşmasının temel nedenleri hangi seçenekte doğru verilmiştir?
- A) Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi
- B) Dünya'nın eksen eğikliği ve Güneş etrafında dolanması
- C) Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığının değişmesi
- D) Ay'ın Dünya etrafında dolanması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Dünya'nın eksen eğikliği ve Güneş etrafında dolanması
Mevsimler, Dünya'nın eğik ekseniyle Güneş etrafında dolanması sonucu ışınların yarım kürelere farklı açılarla gelmesiyle oluşur. Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi ise gece ve gündüzü oluşturur.
Kolay
11İzmir'de yaşayan Emre'nin ailesi, yılın en uzun gündüzünde akşama kadar sürecek bir piknik planlıyor. Aile pikniği hangi tarihte yapmalıdır?
- A) 21 Aralık
- B) 21 Mart
- C) 23 Eylül
- D) 21 Haziran
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 21 Haziran
Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz, ışınların Yengeç Dönencesi'ne dik geldiği 21 Haziran'da yaşanır. 21 Aralık ise Kuzey Yarım Küre'de en uzun gecenin yaşandığı tarihtir.
Kolay
12Defne'nin doğum günü 21 Haziran'dır. Defne, Türkiye'de yaşamaktadır. Defne'nin doğum gününde yaşadığı yerde hangi mevsim başlar?
- A) Kış
- B) İlkbahar
- C) Yaz
- D) Sonbahar
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yaz
21 Haziran'da güneş ışınları Yengeç Dönencesi'ne dik gelir ve Kuzey Yarım Küre'deki Türkiye'de yaz başlar. Kış ise bu tarihte Güney Yarım Küre'de başlar.
Kolay
13Yusuf 21 Mart'ta Türkiye'de, kuzeni ise Güney Yarım Küre'deki Avustralya'dadır. İkisi o gün gece ve gündüz sürelerini karşılaştırıyor. Bu tarihte iki ülkede gece ve gündüz süreleri ile ilgili hangisi doğrudur?
- A) Türkiye'de gündüz, Avustralya'da gece daha uzundur.
- B) İki ülkede de gece ve gündüz süreleri eşittir.
- C) Türkiye'de gece, Avustralya'da gündüz daha uzundur.
- D) İki ülkede de yılın en uzun gündüzü yaşanır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İki ülkede de gece ve gündüz süreleri eşittir.
21 Mart'ta ışınlar Ekvator'a dik gelir ve iki yarım kürede gece ile gündüz süreleri eşit olur. Yılın en uzun gündüzü Kuzey Yarım Küre'de 21 Haziran'da yaşanır.
Kolay
14Güneş ışınlarının öğle vakti dik ya da dike yakın açıyla geldiği bir bölge ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Işık geniş alana yayıldığı için sıcaklık düşüktür.
- B) Birim yüzeye düşen enerji az olduğu için hava soğuktur.
- C) Birim yüzeye düşen enerji fazla olduğu için sıcaklık yüksektir.
- D) Işığın geliş açısı bölgenin sıcaklığını etkilemez.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Birim yüzeye düşen enerji fazla olduğu için sıcaklık yüksektir.
Işınlar dik geldiğinde aynı enerji daha küçük bir alana düşer, birim yüzeye düşen enerji artar ve sıcaklık yükselir. Işığın geniş alana yayılması eğik gelişte olur.
Kolay
15Mehmet, fen kitabında “Dünya, Güneş etrafındaki dolanma hareketini tamamladığında bir yıl geçmiş olur.” cümlesini okuyor. Mehmet'in okuduğu cümlede anlatılan hareket hangisidir?
- A) Yıllık hareket
- B) Günlük hareket
- C) Ay'ın dolanma hareketi
- D) Dünya'nın kendi çevresinde dönmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yıllık hareket
Dünya'nın Güneş etrafında dolanması bir yıl sürdüğü için yıllık hareket olarak adlandırılır. Dünya'nın kendi ekseni etrafında dönmesi ise günlük harekettir.
Kolay
16Güneş ışınlarının öğle vakti Ekvator'a dik geldiği tarihler hangi seçenekte birlikte verilmiştir?
- A) 21 Haziran ve 21 Aralık
- B) 21 Mart ve 21 Haziran
- C) 23 Eylül ve 21 Aralık
- D) 21 Mart ve 23 Eylül
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 21 Mart ve 23 Eylül
21 Mart ve 23 Eylül'de ışınlar Ekvator'a dik gelir, iki yarım kürede gece ve gündüz eşit olur. 21 Haziran ve 21 Aralık'ta ise ışınlar dönencelere dik gelir.
Kolay
17Bir sınıfta mevsimlerin oluşumu modelleniyor: dönme ekseni eğik bir Dünya modelinin üç farklı yerine birer termometre sabitleniyor, yanan mumlar Güneş'i temsil ediyor ve model mumların çevresinde dolandırılıyor. Deneye başlamadan önce perdeler kapatılıp oda olabildiğince karanlık hâle getiriliyor. Odanın karartılmasının amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Termometrelerin yalnız mumlardan gelen ışıkla ısınmasını sağlamak
- B) Mum alevinin sıcaklığını artırarak ölçümleri hızlandırmak
- C) Dünya modelindeki eksen eğikliğini daha belirgin göstermek
- D) Modelin gece yaşanan yarısını gündüz yaşanan yarısından ayırmak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Termometrelerin yalnız mumlardan gelen ışıkla ısınmasını sağlamak
Modelde Güneş'i mumlar temsil eder. Pencereden ya da lambadan gelen ışık da termometreleri ısıtırsa okunan sıcaklık farklarının mum ışığının geliş açısından kaynaklandığı söylenemez. Oda karartılarak öteki ışık kaynaklarının etkisi ortadan kaldırılır. Karanlık, mum alevinin sıcaklığını ya da modelin eksen eğikliğini değiştirmez.
Kolay
18Güney Yarım Küre'deki Şili'de yaşayan bir çiftçi, fidelerini her yıl ilkbahar mevsimi boyunca dikiyor. Türkiye'deki akrabası ona fide dikim zamanını soruyor. Çiftçinin ülkesinde ilkbahar mevsimi hangi iki tarih arasında yaşanır?
- A) 21 Mart – 21 Haziran
- B) 21 Haziran – 23 Eylül
- C) 23 Eylül – 21 Aralık
- D) 21 Aralık – 21 Mart
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 23 Eylül – 21 Aralık
23 Eylül'den itibaren güneş ışınları Güney Yarım Küre yüzeyinde giderek daha fazla ısı enerjisi oluşturur ve Güney Yarım Küre'de ilkbahar başlar. 21 Aralık'ta ışınlar Oğlak Dönencesi'ne dik gelir ve Güney Yarım Küre'de yaz başlar. Bu nedenle ilkbahar 23 Eylül – 21 Aralık arasındadır. 21 Mart – 21 Haziran arası Kuzey Yarım Küre'nin ilkbaharıdır.
Orta
19Ankara'da yaşayan Ece, internetten şu bilgileri buluyor: 4 Temmuz civarı | Dünya Güneş'e yıl içindeki en uzak konumunda | Ankara'da yaz 3 Ocak civarı | Dünya Güneş'e yıl içindeki en yakın konumunda | Ankara'da kış Ece'nin bulduğu bilgiler aşağıdaki yargılardan hangisini destekler?
- A) Yaz aylarında Güneş daha az ışık yaymaktadır.
- B) Dünya'nın yörüngesi tam bir çember biçimindedir.
- C) Mevsimlerin oluşmasında Güneş'e uzaklık belirleyici değildir.
- D) Kış mevsimi Dünya Güneş'e yaklaştığı için oluşur.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Mevsimlerin oluşmasında Güneş'e uzaklık belirleyici değildir.
Ankara'da yazın Dünya Güneş'e en uzak, kışın en yakın konumdadır; uzaklık belirleyici olsaydı tersi yaşanırdı. Mevsimleri eksen eğikliği ve ışınların geliş açısı belirler. Uzaklığın yıl içinde değişmesi, yörüngenin tam çember olmadığını gösterir; kışı yaklaşmaya bağlamak ise veriden yanlış bir neden-sonuç çıkarmaktır.
Orta
20Gökbilim kulübündeki Mert, takvimden seçtiği bir tarihle ilgili şu notları alıyor: I. Güneş ışınları öğle vakti Ekvator'a dik gelir. II. İki yarım kürede gece ve gündüz süreleri eşittir. III. Türkiye'de sonbahar mevsimi başlar. Mert'in notları hangi tarihe aittir?
- A) 21 Mart
- B) 21 Haziran
- C) 23 Eylül
- D) 21 Aralık
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 23 Eylül
Işınların Ekvator'a dik geldiği ve gece-gündüz eşitliğinin yaşandığı tarihler 21 Mart ve 23 Eylül'dür. Kuzey Yarım Küre'deki Türkiye'de sonbahar 23 Eylül'de başlar. 21 Mart ilk iki notu karşılar ama o tarihte Türkiye'de ilkbahar başlar.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.