9. Sınıf Coğrafya · Ekonomik Faaliyetler ve Etkileri
Ekonomik Faaliyetleri Etkileyen Coğrafi Faktörler
- ekonomik faaliyet
- üretim
- dağıtım
- tüketim
- ham madde
- sermaye
- teknoloji
- iklim
Ekonomik faaliyetleri hangi coğrafi faktörler etkiler?
Ekonomik faaliyetleri etkileyen coğrafi faktörler, bir yerde hangi üretim, dağıtım ve tüketim çalışmasının yapılacağını belirleyen doğal ve beşerî koşullardır. Doğal faktörler iklim, yer şekilleri, toprak, su kaynakları, bitki örtüsü ve yer altı kaynaklarıdır; örneğin çay ve fındık nemli Doğu Karadeniz'de, pamuk ise sıcak ve sulanabilir ovalarda yetişir. Düz ovalar makineli tarıma, dağlık alanlar hayvancılık, ormancılık ve madenciliğe uygundur. Beşerî faktörler sermaye, teknoloji, iş gücü, pazar, ulaşım olanakları, ham maddeye yakınlık ve devlet politikalarıdır. Teknoloji doğal koşulların olumsuz etkisini azaltabilir; seracılık ve sulama sayesinde iklimin uygun olmadığı yerlerde de üretim yapılır. Sanayi tesisleri ham madde, enerji, pazar ya da ulaşım avantajı olan yerlerde kurulur; şeker fabrikalarının pancar tarımı yapılan yerlere yakın olması buna örnektir. Doğal faktörler faaliyetin nerede yapılabileceğini, beşerî faktörler ne kadar verimli olacağını belirler.
Ekonomik Faaliyetleri Etkileyen Coğrafi Faktörler: konu anlatımı ve özeti
Ekonomik faaliyet, insanların yaşamlarını sürdürmek ve gelir elde etmek için yaptıkları üretim, dağıtım ve tüketim çalışmalarıdır. Bu konu, bir yerde hangi ekonomik faaliyetin yapılacağını belirleyen doğal ve beşerî faktörleri açıklıyor.
- Mal ve hizmetlerin kullanıma hazır hâle getirilmesine üretim, başka yerlere ulaştırılmasına dağıtım, kullanılmasına tüketim denir.
- Doğal faktörler: iklim, yer şekilleri, toprak, su kaynakları, bitki örtüsü ve yer altı kaynakları. Örneğin çay ve fındık nemli Doğu Karadeniz'de, pamuk sıcak ve sulanabilir ovalarda yetişir.
- Yer şekilleri ulaşımı ve tarımı etkiler; düz ovalar makineli tarıma, dağlık alanlar hayvancılık, ormancılık ve madenciliğe uygundur.
- Beşerî faktörler: sermaye, teknoloji, iş gücü, pazar, ulaşım olanakları, ham maddeye yakınlık ve devlet politikaları.
- Teknoloji, doğal koşulların olumsuz etkisini azaltabilir; seracılık ve sulama ile iklimin uygun olmadığı yerlerde de üretim yapılabilir.
- Sanayi tesisleri genellikle ham madde, enerji, pazar veya ulaşım avantajı olan yerlerde kurulur; örneğin şeker fabrikaları pancar tarımının yapıldığı yerlere yakındır.
Unutma: Doğal faktörler bir faaliyetin nerede yapılabileceğini belirler, beşerî faktörler ise ne kadar verimli ve kazançlı yapılacağını belirler.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bir ekonomik faaliyetin neden bir yerde yapıldığını bulmak için iki tür soruya bak:
- Doğal faktörler: "Burada yapılabilir mi?"
- İklim uygun mu? Çay bol yağış, pamuk sıcak ve uzun yaz ister.
- Yer şekli uygun mu? Ova makineli tarıma, dağlık alan hayvancılığa ve ormancılığa uygundur.
- Su ve toprak yeterli mi?
- Beşerî faktörler: "Burada kazançlı olur mu?"
- Sermaye, teknoloji ve iş gücü var mı?
- Ürünü satacak pazar ve ulaşım yolu yakın mı?
Günlük hayattan: Kışın markette bulduğun domates çoğunlukla seralarda yetiştirilir. İklim uygun olmasa da teknoloji (sera, sulama, ısıtma) üretimi mümkün kılar.
Sık yapılan hata: "Bir ürün yalnızca iklimi uygun olan yerde üretilebilir." Doğrusu: Teknoloji, doğal koşulların olumsuz etkisini azaltabilir; ama bu üretim genellikle daha pahalıdır, bu yüzden beşerî faktörler de hesaba katılır.
Derinleş
Mutfağındaki üç ürünün (örneğin ekmek, çay ve bir meyve) nerede üretildiğini ambalajından ya da araştırarak bul. Her biri için üretim yerini hangi doğal ve beşerî faktörlerin belirlediğini açıklayan bir şema hazırla. Ürünün sofrana gelene kadar kat ettiği yolu düşün: Uzak yerlerden gelen ürünler ile yerel ürünleri çevre, maliyet ve üretici geliri açısından karşılaştır.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
COĞ.9.5.1Doğal ve beşerî faktörlerin ekonomik faaliyetlere etkilerini sorgulayabilme
- b) Doğal ve beşerî faktörlerin ekonomik faaliyetlere etkileriyle ilgili bilgi toplar.
- c) Doğal ve beşerî faktörlerin ekonomik faaliyetlere etkileriyle ilgili topladığı bilgileri düzenler.
- ç) Doğal ve beşerî faktörlerin ekonomik faaliyetlere etkileriyle ilgili düzenlediği bilgileri çözümler.
- d) Doğal ve beşerî faktörlerin ekonomik faaliyetlere etkileriyle ilgili çözümlediği bilgilerden çıkardığı sonuçları paylaşır.
Bu konuda neler var?
- Ekonomik Faaliyetleri Etkileyen Doğal Faktörler
- Ekonomik Faaliyetleri Etkileyen Beşerî Faktörler
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir ilin büyük bölümü eğimi fazla, engebeli dağlık alanlardan oluşur; düz arazi yok denecek kadar azdır. İl yönetimi, bu yer şekli koşullarına en uygun ekonomik faaliyetleri desteklemek istiyor. Aşağıdaki faaliyetlerden hangisi bu il için en uygundur?
- A) Geniş alanlarda makineli tahıl tarımı
- B) Büyük havalimanları inşa etmek
- C) Yoğun bir demir yolu ağı kurmak
- D) Geniş sulu tarım alanları oluşturmak
- E) Hayvancılık ve ormancılık
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hayvancılık ve ormancılık
Engebeli alanlar makineli tarım ve büyük ulaşım yatırımları için elverişsizdir; hayvancılık ve ormancılık bu koşullara uyum sağlar. Demir yolu da kalkınmaya katkı sağlar; ancak eğimli arazide yapımı çok pahalıdır ve yoğun bir ağ kurmak güçtür.
Kolay
2Çay bitkisi yıl boyu ılık, bol ve düzenli yağış isteyen, asitli topraklarda iyi yetişen bir bitkidir. Bir öğrenci, Türkiye'de çay tarımının en çok nerede yapıldığını bu istek koşullarından yola çıkarak bulmaya çalışıyor. Türkiye'de çay tarımının en yaygın olduğu yer aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Doğu Karadeniz kıyıları
- B) Ege kıyıları
- C) Akdeniz kıyıları
- D) İç Anadolu platoları
- E) Güneydoğu Anadolu ovaları
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Doğu Karadeniz kıyıları
Doğu Karadeniz kıyıları her mevsim bol yağış alan, ılıman ve asitli topraklara sahip olduğu için çay tarımının yoğunlaştığı yerdir. Akdeniz kıyıları da ılıktır; ancak yazları kurak geçtiği için çayın düzenli yağış isteğini karşılamaz.
Kolay
3Bir köyde çiftçiler, köyün bir yanındaki tarlalarda bol ürün alırken diğer yanındaki taşlı ve ince topraklı arazide verimin çok düşük olduğunu söylüyor. İki arazi aynı iklim koşullarına sahiptir ve aynı yöntemlerle işlenmektedir. Verim farkını açıklayan faktör aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Toprak özellikleri
- B) Sermaye birikimi
- C) Pazar olanakları
- D) Teknolojik düzey
- E) İş gücü niteliği
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Toprak özellikleri
İklim ve yöntemler aynı olduğu için verim farkı toprağın özelliklerinden, yani doğal bir faktörden kaynaklanır. Teknolojik düzey de verimi etkiler; ancak iki arazi aynı yöntemlerle işlendiği için farkı açıklayamaz.
Kolay
4Bir sofradaki ekmeğin yolculuğunu anlatan belgeselde tarladaki buğdayın büyütülmesi, unun fırınlara kamyonlarla taşınması, ekmeğin marketlerde satılması ve bir ailenin kahvaltıda ekmek yemesi sırasıyla gösteriliyor. Belgeselde gösterilen aşamalardan hangisi üretim faaliyetine örnektir?
- A) Unun kamyonla fırına götürülmesi
- B) Çiftçinin tarlada buğday yetiştirmesi
- C) Ekmeğin marketlerde satışa sunulması
- D) Ailenin kahvaltıda ekmeği tüketmesi
- E) Marketin ekmekleri raflara dizmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Çiftçinin tarlada buğday yetiştirmesi
Buğday yetiştirmek doğrudan mal üretimidir. Unun taşınması ve ekmeğin satılması dağıtım, ailenin ekmeği yemesi tüketim aşamasıdır; taşıma da ekonomik bir faaliyet olduğu için üretimle karıştırılabilir.
Kolay
5Sıcak ve yağışlı alanlarda ananas yetiştirilirken sıcaklığın düştüğü ve yağışın azaldığı yerlerde buğday tarımı yapılmaktadır. Bu durum ekonomik faaliyetleri etkileyen hangi doğal faktöre örnektir?
- A) İklim
- B) Sermaye
- C) İş gücü
- D) Devlet politikası
- E) Pazar
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İklim
Ürünlerin yetiştiği yerlerin sıcaklık ve yağışa göre değişmesi iklimin tarıma etkisidir. Sermaye, iş gücü ve pazar beşerî faktörlerdir.
Kolay
6Aşağıdaki ekonomik faaliyetlerden hangisi için su kaynakları “olmazsa olmaz” niteliktedir?
- A) Madencilik
- B) Halıcılık
- C) Balıkçılık
- D) Dokumacılık
- E) Ormancılık
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Balıkçılık
Su kaynakları balıkçılık faaliyetleri ve hidroelektrik enerji üretimi için olmazsa olmazdır. Madencilik ise yer altı kaynaklarına bağlıdır.
Kolay
7Bilim insanları, ekonomik büyümeyi ölçmek ve yoksulluğun haritasını çıkarmak için yaklaşık otuz yıldır Dünya'nın gece çekilmiş uydu görüntülerini kullanmaktadır. Bu görüntülere genellikle ne ad verilir?
- A) İzohips haritası
- B) Gece ışıkları
- C) Nüfus piramidi
- D) İklim grafiği
- E) Kroki
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Gece ışıkları
Dünya'nın gece uydu görüntüleri “gece ışıkları” olarak adlandırılır ve ekonomik faaliyetlerle güçlü ilişkisi nedeniyle ekonomik büyümeyi ölçmede kullanılır.
Kolay
8Üretim faaliyetlerini birden fazla ülkede yürüten, sayıları dünya genelinde artan şirketlere ne ad verilir?
- A) Yerel kooperatifler
- B) Aile işletmeleri
- C) Belediye şirketleri
- D) Çok uluslu şirketler
- E) Tarım kooperatifleri
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Çok uluslu şirketler
Üretimini birden fazla ülkede yürüten şirketler çok uluslu şirketlerdir; bu sayede maliyetler düşer ve ülkeler arası ticaret canlanır.
Kolay
9Ekonomik faaliyetlerin yürütüldüğü tesislerin kuruluşu, devamlılığı ve gelişmesinde etkin rol oynayan beşerî faktör aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İklim
- B) Toprak
- C) Yer şekilleri
- D) Bitki örtüsü
- E) Sermaye
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sermaye
Tesislerin kurulması, sürdürülmesi ve geliştirilmesi için gerekli olan sermayedir. İklim, toprak ve yer şekilleri doğal faktörlerdir.
Kolay
10İnsanların hayatlarını devam ettirmek, gelir elde etmek ve refah seviyelerini yükseltmek için yaptıkları çalışmalara ne ad verilir?
- A) Nüfus politikası
- B) Demografik dönüşüm
- C) Coğrafi konum
- D) Ekonomik faaliyet
- E) Mekânsal analiz
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ekonomik faaliyet
Yaşamı sürdürmek, gelir elde etmek ve refahı artırmak için yapılan çalışmalar ekonomik faaliyettir; üretim, dağıtım ve tüketim süreçlerini kapsar.
Kolay
11Japonya, ABD ve Almanya gibi gelişmiş ülkeler, bazı sanayi kollarındaki üretimlerinin bir kısmını Pakistan, Hindistan ve Bangladeş gibi ülkelerde gerçekleştirmektedir. Bu durumda etkili olan temel faktör hangisidir?
- A) İklimin daha soğuk olması
- B) İş gücü maliyetlerinin düşük olması
- C) Yer altı kaynaklarının hiç olmaması
- D) Bu ülkelerde sermayenin çok fazla olması
- E) Toprakların daha verimsiz olması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İş gücü maliyetlerinin düşük olması
Yoğun makineleşmeye rağmen iş gücünün varlığı ve maliyeti önemini korur; gelişmiş ülkeler üretimin bir kısmını iş gücü maliyeti düşük ülkelere kaydırır.
Kolay
12Ormanlardan elde edilen ağaçlar aşağıdaki ürünlerden hangisinin üretiminde ham madde olarak kullanılır?
- A) Tuğla
- B) Kiremit
- C) Cam
- D) Porselen
- E) Mobilya
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Mobilya
Bitki örtüsü kereste, kâğıt ve mobilya gibi ürünlerin ham maddesidir. Tuğla, kiremit ve porselen topraktan üretilir.
Kolay
13Bir ülkede hükûmet, belirli bir bölgede fabrika kuran şirketlere vergi indirimi ve ucuz arsa sağlamaktadır. Bu durum ekonomik faaliyetleri etkileyen hangi faktöre örnektir?
- A) İklim koşulları
- B) Toprak özellikleri
- C) Devletin ekonomi politikaları
- D) Yer şekilleri
- E) Su kaynakları
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Devletin ekonomi politikaları
Devletler uyguladıkları ekonomi politikalarıyla ekonomik faaliyetleri yönlendirir; vergi indirimi ve arsa desteği buna örnektir.
Kolay
14Toprak tarımın temeli olduğu gibi bazı sanayi ürünlerinin üretiminde ham madde olarak da kullanılır. Aşağıdakilerden hangisi toprağın ham madde olarak kullanıldığı ürünlerden biridir?
- A) Kâğıt
- B) Porselen
- C) Kereste
- D) Pamuklu kumaş
- E) Şeker
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Porselen
Toprak porselen, kiremit ve tuğla gibi ürünlerin ham maddesidir. Kâğıt ve kereste ise bitki örtüsünden (ormanlardan) elde edilir.
Kolay
15Pamukkale travertenleri, Kapadokya peribacaları ve Düden Şelalesi gibi yerler her yıl çok sayıda ziyaretçi çekmektedir. Bu durum ilgi çekici yeryüzü şekillerinin hangi ekonomik faaliyeti geliştirdiğini gösterir?
- A) Madencilik
- B) Balıkçılık
- C) Ormancılık
- D) Turizm
- E) Demir-çelik sanayisi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Turizm
Peribacası, traverten, şelale, mağara gibi ilgi çekici yeryüzü şekilleri turizm faaliyetlerinin gelişimine imkân sağlar.
Kolay
16Demir-çelik fabrikalarının genellikle taş kömürünün çıkarıldığı alanların yakınında kurulması, sanayi tesislerinin yer seçiminde hangi faktörün önemli olduğunu gösterir?
- A) Turistik alanlara yakınlık
- B) Enerji kaynaklarına yakınlık
- C) Ormanlara yakınlık
- D) Tarihî alanlara yakınlık
- E) Üniversitelere yakınlık
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Enerji kaynaklarına yakınlık
Makinelere dayalı üretim çok enerji ister; demir-çelik tesislerinin taş kömürü havzalarına yakın kurulması enerji kaynağına yakınlığın önemini gösterir.
Kolay
17Bir ekonomik faaliyetin sonunda ortaya çıkan ürün çıktısı bir mal olabileceği gibi bir hizmet de olabilir. Bir öğrenci, ilçesindeki beş işletmeyi çıktılarına göre “mal üretenler” ve “hizmet üretenler” diye ayırıyor. Aşağıdaki işletmelerden hangisi “hizmet üretenler” grubuna yazılmalıdır?
- A) Un ve irmik fabrikası
- B) Ahşap mobilya atölyesi
- C) Süt ürünleri işleme tesisi
- D) Şehirler arası otobüs firması
- E) Tuğla ve kiremit üreten ocak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Şehirler arası otobüs firması
Otobüs firması elle tutulur bir mal üretmez; yolcuları bir yerden başka bir yere taşıyarak ulaşım hizmeti sunar. Un fabrikası un, mobilya atölyesi masa ve dolap, süt işleme tesisi peynir ve yoğurt, tuğla ve kiremit ocağı yapı malzemesi üretir; bunların çıktısı maldır.
Kolay
18Zengin bitki çeşitliliğiyle tanınan bir orman alanı, her yıl doğa yürüyüşü, kamp ve bitki inceleme amacıyla çok sayıda ziyaretçi çekmektedir. Ziyaretçi sayısı artınca çevre köylerde pansiyonlar ve yöresel ürün satan dükkânlar açılmıştır. Bu durum, hangi doğal faktörün hangi ekonomik faaliyet üzerindeki etkisine örnektir?
- A) Bitki örtüsünün turizm üzerindeki etkisine
- B) Bitki örtüsünün hayvancılık üzerindeki etkisine
- C) Yer şekillerinin ulaşım üzerindeki etkisine
- D) Toprağın sanayi üzerindeki etkisine
- E) İklimin tarım üzerindeki etkisine
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bitki örtüsünün turizm üzerindeki etkisine
Bitki örtüsünün çeşitlilik gösterdiği alanlar dinlenme, spor, keşif ve inceleme amacıyla ziyaret edilir; bu ziyaretler turizm faaliyetini geliştirir. Olayda ziyaretçileri çeken unsur bitki çeşitliliği, gelişen faaliyet ise konaklama ve satışa dayalı turizmdir. Hayvancılık, ulaşım güzergâhı, toprağın ham madde olarak kullanımı ya da tarımla ilgili bir bilgi verilmemiştir.
Orta
19Bir hazır giyim firması, yeni fabrikası için pamuk tarlalarına yakın küçük bir kasaba yerine milyonlarca kişinin yaşadığı büyük bir kentin çevresini seçiyor. Fabrikada yüzlerce kişi çalışacak, üretilen tişört ve pantolonlar da kısa sürede kentteki mağazalara ulaştırılacak. Firmanın bu yer seçiminde en etkili faktör hangisidir?
- A) Pazar ve iş gücüne yakınlık
- B) Ham maddeye yakınlık
- C) Ormanlık alanlara yakınlık
- D) Yükseltinin fazla olması
- E) Enerji kaynağına yakınlık
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Pazar ve iş gücüne yakınlık
Kalabalık kentler hem çok sayıda çalışan hem de ürünleri alacak tüketici sağlar; hazır giyim emek yoğun bir sanayi olduğu için bu iki faktör belirleyicidir. Ham maddeye yakınlık da sanayide önemlidir; ancak firma pamuk tarlalarına yakın kasabayı tercih etmemiştir.
Orta
20Bir girişimci, yeni bir fabrika için yer seçerken üç konuyu araştırıyor: I. Çevrede çalışacak nitelikli iş gücü bulunup bulunmadığı II. Yakında kullanılabilecek yer altı kaynaklarının olup olmadığı III. Ürünleri taşıyacak kara yolu ve liman bağlantısının bulunup bulunmadığı Bu konulardan hangileri ekonomik faaliyetleri etkileyen beşerî faktörlerdir?
- A) Yalnız I
- B) I ve II
- C) I ve III
- D) II ve III
- E) I, II ve III
Cevabı göster
Doğru cevap: C) I ve III
İş gücü ve ulaşım olanakları insanla ilgili, yani beşerî faktörlerdir. Yer altı kaynakları ekonomik değer taşısa da doğada kendiliğinden bulunur ve doğal faktörler arasında yer alır.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Coğrafya örnek ders anlatımları. Tüm videolar (3)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.