9. Sınıf Demokrasi ve İnsan Hakları · İnsan Hakları, Hukuk ve Devlet
İnsan Hakları, Devletin Örgütlenmesi ve İşleyişi
- kuvvetler ayrılığı
- Anayasa Mahkemesi
- yargısal denetim
- yasama denetimi
- TİHEK
- Kamu Denetçiliği Kurumu
- ölçülülük ilkesi
Devlet insan haklarını hangi denetim yollarıyla korur?
Devletin örgütlenmesi ve işleyişi, insan haklarını kuvvetler ayrılığı, yargı denetimi, yasama denetimi ve insan hakları kurumları yoluyla korur. Kuvvetler ayrılığı, yasama, yürütme ve yargının ayrı organlarda olmasıdır; 1921 ve 1924 anayasaları kuvvetler birliğini benimsemiş, ayrılık ilkesi 1961 Anayasası ile gelmiştir. 1961'de kurulan Anayasa Mahkemesi kanunların anayasaya uygunluğunu denetler ve 2012'den beri bireysel başvuru da alır. Anayasa'nın 125. maddesine göre idarenin her eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır. TBMM yürütmeyi meclis araştırması, genel görüşme, meclis soruşturması ve yazılı soru ile denetler. Vatandaş şikâyetleri için 2012'de Kamu Denetçiliği Kurumu kurulmuş, 2016'da Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK) oluşturulmuştur. 1982 Anayasası insan haklarına saygılı devlet tanımını kullanır; 2001 değişikliğiyle hak sınırlamaları ölçülülük ilkesine bağlanmıştır. Devlet organlarının birbirini denetlemesi, gücün tek elde toplanıp hakları çiğnemesini engeller.
İnsan Hakları, Devletin Örgütlenmesi ve İşleyişi: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, devletin kendi içindeki denetim yollarıyla ve insan hakları kurumlarıyla hak ihlallerini nasıl önlediğini anlatıyor.
- Kuvvetler ayrılığı: Yasama, yürütme ve yargının ayrı organlarda olmasıdır. 1921 ve 1924 anayasaları kuvvetler birliğini benimsedi; ayrılık ilkesi 1961 Anayasası ile geldi.
- Anayasa Mahkemesi: 1961'de kuruldu. Kanunların ve TBMM İçtüzüğü'nün anayasaya uygunluğunu denetler; Yüce Divan sıfatıyla üst düzey görevlileri yargılar. 2012'den beri bireysel başvuru da alır.
- İdarenin denetimi: Anayasa'nın 125. maddesine göre idarenin her eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır.
- Yasama denetimi (güncel): 2017 Anayasa değişikliğiyle Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'ne geçildi. Kitapta anlatılan gensoru ve Bakanlar Kurulu kaldırıldı. TBMM bugün yürütmeyi meclis araştırması, genel görüşme, meclis soruşturması ve yazılı soru ile denetler.
- Devlet Denetleme Kurulu: Cumhurbaşkanlığına bağlıdır, kamu kurumlarında inceleme ve denetim yapar. Kitapta geçen Yüksek Denetleme Kurulu 2011'de kaldırıldı, görevi Sayıştay'a geçti.
- İnsan hakları kurumları: TBMM İnsan Hakları İnceleme Komisyonu 1990'da kuruldu. Kitaptaki Başbakanlık İnsan Hakları Başkanlığı'nın yerini 2016'da Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK) aldı; vatandaş şikâyetleri için 2012'de Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsman) kuruldu.
- Saygılı ve dayalı devlet: 1982 Anayasası "insan haklarına saygılı", 1961 Anayasası "insan haklarına dayanan" devlet tanımını kullanır; 2001 değişikliğiyle sınırlamalar ölçülülük ilkesine bağlandı.
Unutma: Devlet organlarının birbirini denetlemesi, gücün tek elde toplanıp hakları çiğnemesini engeller.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Kitapta düzeltme
Ders kitabının bu konusundaki bazı bilgiler hatalı, güncel değil ya da çelişkili. Kitaptaki ifadeyi ve doğrusunu aşağıda görebilirsin.
- Güncel değil
Kitapta (s. 32):
TBMM’nin yürütmeyi “soru, meclis araştırması, genel görüşme, gensoru ve meclis soruşturması” yollarıyla denetlediği; sorunun Başbakan ya da bakanlara sorulduğu ve gensoruyla Bakanlar Kurulu’nun düşürülebileceği anlatılıyor.Doğrusu: 2017 Anayasa değişikliğiyle Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçildi; Başbakanlık, Bakanlar Kurulu ve gensoru kaldırıldı. TBMM bugün yürütmeyi meclis araştırması, genel görüşme, meclis soruşturması ve Cumhurbaşkanı yardımcıları ile bakanlara yöneltilen yazılı soruyla denetler.
- Güncel değil
Kitapta (s. 32):
Yüce Divan’da yargılananlar arasında “Bakanlar Kurulu üyeleri”, “Askerî Yargıtay” ve “Askerî Yüksek İdare Mahkemesi” başkan ve üyeleri sayılıyor.Doğrusu: 2017 Anayasa değişikliğiyle Askerî Yargıtay ve Askerî Yüksek İdare Mahkemesi kaldırıldı, Bakanlar Kurulu da yoktur. Bugün Yüce Divan’da Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar ile yüksek yargı organlarının başkan ve üyeleri yargılanır (Anayasa m. 148).
- Güncel değil
Kitapta (s. 33):
“Başbakanlık bünyesinde faaliyet gösteren Yüksek Denetleme Kurulu” devletin denetim organı olarak, insan hakları kurumu olarak da “Başbakanlık İnsan Hakları Başkanlığı” anlatılıyor.Doğrusu: Yüksek Denetleme Kurulu 2011’de kaldırıldı, görevleri Sayıştay’a geçti. Başbakanlık İnsan Hakları Başkanlığı’nın yerini önce Türkiye İnsan Hakları Kurumu (2012), 2016’dan beri Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK) aldı.
Önce temeli pekiştir
- Üç erki ve bunları kullanan organları eşleştir: yasama-TBMM, yürütme-Cumhurbaşkanı, yargı-bağımsız mahkemeler.
- Her erkin nasıl denetlendiğini yaz: kanunlar Anayasa Mahkemesince, idarenin işlemleri idare mahkemelerince, yürütme TBMM'nin denetim yollarıyla.
- Hakkının ihlal edildiğini düşünen bir vatandaşın başvurabileceği yerleri sırala: mahkeme, Kamu Denetçiliği Kurumu, TİHEK, Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru.
Günlük hayattan: Bir kamu kurumunun işleminden mağdur olursan önce kuruma, sonra Kamu Denetçiliği Kurumuna başvurabilir ya da idare mahkemesinde dava açabilirsin.
Sık yapılan hata: Kitap 2017 öncesi düzeni anlatır. Bugün Başbakan, Bakanlar Kurulu, gensoru, Askerî Yargıtay ve Başbakanlık İnsan Hakları Başkanlığı yoktur; sınavda güncel kurumları yaz.
İpucu: Denetim yollarını "araştırma, görüşme, soruşturma, yazılı soru" diye dört kelimeyle tekrar et.
Derinleş
Kitaptaki "insan haklarına saygılı devlet" ile "insan haklarına dayalı devlet" karşılaştırmasını oku. İki anlayışı, devletin ve bireyin önceliği açısından bir tabloyla karşılaştır. Düşün: 2001'de temel hakların sınırlanmasına "ölçülülük" şartı eklenmesi bir vatandaşın hayatında neyi değiştirir?
Bu konuda neler var?
- İnsan Haklarına Saygılı Devlet
- İnsan Haklarına Dayalı Devlet
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.