9. Sınıf Fizik · Enerji

Isı Aktarım Yolları

ısı aktarımı
iletim
konveksiyon
ışıma
akışkan
elektromanyetik dalga

Isı aktarım yolları nelerdir?

Isı aktarım yolları iletim, konveksiyon ve ışımadır; hangi yolun baskın olacağı maddenin hâline ve arada maddesel ortam bulunup bulunmamasına bağlıdır. İletimde ısı tanecikten taneciğe titreşimler yoluyla aktarılır; temas ve maddesel ortam gerekir ve en etkili olduğu yer metallerdir. Yemeği karıştıran metal kaşığın sapının ısınması iletime örnektir. Konveksiyon, sıvı ve gaz gibi akışkanlarda ısınan taneciklerin yer değiştirerek ısıyı taşımasıdır; ısınan akışkan genleşip yükselir, soğuk akışkan aşağı iner ve kalorifer peteği odayı böyle ısıtır. Işıma, ısının elektromanyetik dalgalarla aktarılmasıdır ve boşlukta da gerçekleşir; Güneş Dünya'yı yalnızca bu yolla ısıtır. Sıcak bir ocakta tuğlalar iletimle, oda havası konveksiyonla ısınır, ateşin karşısındaki kişi ise ışımayla ısı alır. Termos, çift cidar arasındaki boşluk ve parlak iç yüzey sayesinde üç yolu birden sınırlar.

Isı Aktarım Yolları: konu anlatımı ve özeti

Isı bir yerden başka bir yere üç yolla aktarılır: iletim, konveksiyon ve ışıma. Hangi yolun baskın olacağı maddenin hâline ve arada maddesel ortam bulunup bulunmamasına bağlıdır.

İletim: Isı, tanecikten taneciğe titreşimler yoluyla aktarılır; temas ve maddesel ortam gerekir. En etkili olduğu yer katılar, özellikle metallerdir. Örnek: yemeği karıştıran metal kaşığın sapının ısınması.
Sıvı ve gazlarda tanecikler birbirinden daha uzak olduğundan iletim zayıftır, ama hiç gerçekleşmez denemez.
Konveksiyon: Sıvı ve gaz gibi akışkanlarda ısınan taneciklerin yer değiştirerek ısıyı taşımasıdır. Isınan akışkan genleşip yükselir, soğuk akışkan aşağı iner. Örnek: kalorifer peteğinin odayı ısıtması.
Işıma: Isının elektromanyetik dalgalarla aktarılmasıdır; maddesel ortama ve temasa gerek yoktur, boşlukta da gerçekleşir. Örnek: Güneş'in Dünya'yı ısıtması, kamp ateşinin karşısında ısınmak.
Sıcak bir ocakta üç yol birlikte görülür: Tuğlalar iletimle, odadaki hava konveksiyonla ısınır; ateşin karşısındaki kişi ışımayla ısı alır.
Termos bu üç yolu birden sınırlar: Çift cidar arasındaki boşluk iletimi ve konveksiyonu, parlak iç yüzey ışımayı azaltır.

Unutma: Boşlukta iletim ve konveksiyon gerçekleşemez; Güneş'ten Dünya'ya ısı yalnızca ışıma ile ulaşır.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Üç ısı aktarım yolunu taşıma biçimlerine benzetebilirsin.

İletim: Elden ele geçen bir kova gibi. Tanecikler yerinde kalır, enerjiyi komşusuna aktarır. Metal kaşığın sapının ısınması.
Konveksiyon: Kovayı kendisi taşıyan biri gibi. Isınan akışkan yer değiştirerek enerjiyi götürür. Kalorifer peteğinin üstündeki havanın yükselmesi.
Işıma: Uzaktan atılan bir top gibi. Arada madde olmasa bile enerji elektromanyetik dalgalarla ulaşır. Güneş'in yüzünü ısıtması.

Günlük hayattan: Çaydanlıkta su kaynatırken üçü birlikte görülür: Ocak tabanı iletimle ısınır, sudaki akımlar konveksiyonla ısıyı yayar, ocağın yanında durduğunda yüzün ışımayla ısınır.

Sık yapılan hata: "Kalorifer peteği odayı ışımayla ısıtır, bu yüzden radyatör denir." Doğrusu: Petek bir miktar ışıma yapar, ama odayı ısıtan esas yol havanın konveksiyonla dolaşmasıdır.

Derinleş

Bir termosun çay ya da çorbayı nasıl saatlerce sıcak tuttuğunu üç ısı aktarım yolu açısından incele. Ardından evdeki malzemelerle (kavanoz, alüminyum folyo, kumaş, karton gibi) bir "ev yapımı termos" tasarla. Tasarımını sıcak suyun sıcaklığını 30 dakika boyunca ölçerek sına ve hangi önlemin en etkili olduğunu tartış.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

FİZ.9.4.5Isı aktarım yollarını sınıflayabilme
- a) Isı aktarım yollarının niteliklerini belirler.
- b) Niteliklerine göre ısı aktarım yollarını benzerlik ve farklılıklarına göre ayrıştırır.
- c) Isı aktarım yollarını benzerliklerine göre gruplandırır.
- ç) Gruplandırdığı ısı aktarım yollarını adlandırır.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Kamp ateşinin 2 m yanında oturan Gizem, rüzgâr dumanı ve sıcak havayı kendisinden uzağa taşıdığı hâlde yüzünün ısındığını hissediyor. Elini yüzüyle ateş arasına tuttuğunda yüzünün o kısmının hemen serinlediğini fark ediyor. Gizem'in yüzünün ısınması esas olarak hangi yolla gerçekleşir?
- A) Işıma
- B) İletim
- C) Konveksiyon
- D) Buharlaşma
- E) Yoğuşma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Işıma
Ateş ile yüz arasında temas yoktur ve sıcak hava rüzgârla öteye taşınmaktadır; ısı yüze elektromanyetik dalgalarla, yani ışımayla ulaşır. Elin bu dalgaların önünü kesmesi bunu doğrular. Konveksiyonu seçen öğrenci sıcak havanın yüze geldiğini varsaymıştır; oysa rüzgâr havayı ters yöne taşımaktadır.
Kolay
2Güneş ile Dünya arasında yaklaşık 150 milyon kilometre bulunur ve bu yolun neredeyse tamamı boşluktur. Buna rağmen Güneş'ten gelen enerji yeryüzünü ısıtır ve güneşli bir günde tenimizde sıcaklığı hissederiz. Bu enerjiyi taşıyan ısı aktarım yoluyla ilgili hangisi doğrudur?
- A) Tanecikler arasındaki titreşimlerle gerçekleşir.
- B) Akışkanın yer değiştirmesiyle gerçekleşir.
- C) Yalnızca birbirine dokunan cisimler arasında olur.
- D) Yalnızca hava gibi gaz ortamlarda gerçekleşir.
- E) Elektromanyetik dalgalarla olur, boşlukta da gerçekleşir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Elektromanyetik dalgalarla olur, boşlukta da gerçekleşir.
Güneş'ten gelen ısı ışımayla, yani elektromanyetik dalgalarla aktarılır; ışıma için maddesel ortama ya da temasa gerek yoktur. Tanecik titreşimlerini seçen öğrenci iletimi tarif etmiştir; uzay boşluğunda titreşecek tanecik olmadığı için iletim gerçekleşemez.
Kolay
3Akşam yemeğinde Arif, sıcak çorbayı metal bir kaşıkla karıştırıp kaşığı bir süre tencerede bırakıyor. Kaşığın çorbanın dışında kalan sapına dokunduğunda sapın ısındığını, buharın ise sapa hiç değmediğini fark ediyor. Kaşığın sapının ısınması hangi ısı aktarım yoluyla gerçekleşir?
- A) İletim
- B) Işıma
- C) Konveksiyon
- D) Yoğuşma
- E) Buharlaşma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İletim
Isı, metal kaşığın tanecikleri arasında titreşimler yoluyla tanecikten taneciğe aktarılarak sapa ulaşır; bu iletimdir. Konveksiyonu seçen öğrenci ısının bir akışkanla taşındığını sanmıştır; oysa kaşık katıdır ve taneciklerinin yer değiştirmesi söz konusu değildir.
Kolay
4Fen kulübünde Ece, alttan ısıtılan su dolu bir behere birkaç damla gıda boyası damlatıyor. Renkli suyun beherin ortasından yükselip kenarlardan aşağı indiğini ve bu dolaşımla suyun her yerinin ısındığını gözlemliyor. Gözlenen türden bir ısı aktarımı hangi ortamlarda gerçekleşebilir?
- A) Yalnızca katılarda
- B) Sıvı ve gazlarda
- C) Yalnızca boşlukta
- D) Yalnızca metallerde
- E) Katı ve sıvılarda
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sıvı ve gazlarda
Gözlenen olay konveksiyondur; ısınan tanecikler yer değiştirerek ısıyı taşır ve bu ancak taneciklerin serbestçe hareket edebildiği akışkanlarda (sıvı ve gaz) olur. Katıları bu listeye katmak yanlıştır; katılarda tanecikler yer değiştiremediği için ısı yalnızca iletimle ilerler.
Kolay
5Isının elektromanyetik dalgalarla aktarıldığı ısı aktarım yolu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İletim
- B) Konveksiyon
- C) Erime
- D) Genleşme
- E) Işıma
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Işıma
Işıma, ısının elektromanyetik dalgalarla aktarılmasıdır ve boşlukta da gerçekleşebilir. Konveksiyonda ısıyı akışkanın yer değiştiren tanecikleri taşır.
Kolay
6Katı bir demir çubukta aşağıdaki ısı aktarım yollarından hangisi gerçekleşmez?
- A) İletim
- B) Işıma
- C) İletim ve ışıma
- D) Konveksiyon
- E) Tanecikten taneciğe aktarım
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Konveksiyon
Konveksiyon, sıvı ve gaz gibi akışkanlarda taneciklerin yer değiştirerek ısıyı taşımasıdır; katıda tanecikler yer değiştirmediği için konveksiyon olmaz. İletim ise en etkili katılarda gerçekleşir.
Kolay
7Fen dersinde öğretmen, ısı aktarım yollarından birinin gerçekleşmesi için maddeler arasında temas ve maddesel bir ortam gerektiğini söylüyor. Öğretmenin sözünü ettiği ısı aktarım yolu hangisidir?
- A) Işıma
- B) Yoğuşma
- C) Buharlaşma
- D) İletim
- E) Süblimleşme
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İletim
İletimde ısı tanecikten taneciğe titreşimlerle aktarılır; bunun için temas ve maddesel ortam gerekir. Işımada ise temasa ve maddesel ortama gerek yoktur.
Kolay
8Aşağıdakilerden hangisi ışıma yoluyla ısı aktarımının bir özelliğidir?
- A) Yalnız katılarda gerçekleşir.
- B) Yalnız sıvılarda gerçekleşir.
- C) Maddesel ortama ve temasa gerek duymaz.
- D) Taneciklerin yer değiştirmesiyle gerçekleşir.
- E) Tanecikten taneciğe titreşimlerle gerçekleşir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Maddesel ortama ve temasa gerek duymaz.
Işıma elektromanyetik dalgalarla gerçekleştiği için maddesel ortama ve temasa ihtiyaç duymaz. Tanecikten taneciğe titreşimle aktarım iletimin özelliğidir.
Kolay
9Konveksiyonla ısı aktarımıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- A) Isınan akışkan büzülüp aşağı iner, soğuk akışkan yükselir.
- B) Konveksiyon yalnız katılarda gerçekleşir.
- C) Isınan akışkan genleşip yükselir, soğuk akışkan aşağı iner.
- D) Konveksiyonda akışkanın tanecikleri yer değiştirmez.
- E) Konveksiyon yalnız boşlukta gerçekleşir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Isınan akışkan genleşip yükselir, soğuk akışkan aşağı iner.
Konveksiyonda ısınan akışkan genleşip yükselir, soğuk akışkan aşağı iner ve bu dolaşım ısıyı taşır. Taneciklerin yer değiştirmediği aktarım iletimdir.
Kolay
10Kış sabahı sıcak bir bardak çayı avuçlarının arasına alan Yusuf'un elleri ısınıyor. Isının çaydan Yusuf'un ellerine bardak üzerinden ulaşmasında baskın olan yol hangisidir?
- A) İletim
- B) Konveksiyon
- C) Işıma
- D) Buharlaşma
- E) Yoğuşma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İletim
Isı, çaydan bardağın camına ve camdan ele temas yoluyla, tanecikten taneciğe iletilir. Konveksiyon için ısıyı taşıyan ve yer değiştiren bir akışkan gerekir.
Kolay
11Aşağıdaki olay çiftlerinden hangisinde ısı aynı yolla aktarılır?
- A) Kalorifer peteğinin odadaki havayı ısıtması ve tenceredeki suyun alttan ısınırken dolaşması
- B) Ütünün gömleği ısıtması ve Güneş'in Dünya'yı ısıtması
- C) Kamp ateşinin karşıdaki kişiyi ısıtması ve metal kaşığın sapının ısınması
- D) Tencere tabanının ısınması ve akkor ampulün yandaki eli ısıtması
- E) Güneş'in Dünya'yı ısıtması ve odadaki havanın petekle dolaşması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kalorifer peteğinin odadaki havayı ısıtması ve tenceredeki suyun alttan ısınırken dolaşması
Petekle ısınan havanın dolaşması ve alttan ısıtılan suyun dolaşması, akışkanın yer değiştirerek ısı taşıdığı konveksiyon örnekleridir. Ütü iletim, Güneş ise ışıma örneği olduğu için bu iki olay farklı yollara aittir.
Kolay
12Fen kulübünde Mert, kâğıttan kestiği bir spirali ince bir ipe asıp yanan bir mumun bir karış yukarısına tutuyor; spiral kendiliğinden dönmeye başlıyor. Spirali döndüren hava hareketi hangi ısı aktarım yoluyla ilgilidir?
- A) İletim
- B) Işıma
- C) Süblimleşme
- D) Konveksiyon
- E) Erime
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Konveksiyon
Mumun ısıttığı hava genleşip yükselir; yükselen sıcak hava akımı spirali döndürür. Isınan akışkanın yer değiştirerek ısıyı taşıması konveksiyondur.
Kolay
13Isının, maddeyi oluşturan taneciklerin titreşimleri yoluyla tanecikten taneciğe aktarılmasına ne ad verilir?
- A) Işıma
- B) Konveksiyon
- C) Kırağılaşma
- D) Hâl değişimi
- E) İletim
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İletim
Tanecikten taneciğe titreşimlerle gerçekleşen ısı aktarımı iletimdir. Işıma tanecik gerektirmez; konveksiyonda ise tanecikler yer değiştirir.
Kolay
14Selin, sıcak ütüyü kırışık gömleğinin üzerinde gezdirirken gömleğin ısındığını hissediyor. Gömleğin ısınmasında baskın olan ısı aktarım yolu hangisidir?
- A) Konveksiyon
- B) Işıma
- C) İletim
- D) Yoğuşma
- E) Buharlaşma
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İletim
Ütü gömleğe doğrudan temas ettiği için ısı tanecikten taneciğe iletimle aktarılır. Konveksiyon için ısıyı taşıyan bir akışkan gerekir.
Kolay
15İletim yoluyla ısı aktarımının en etkili olduğu maddeler aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gazlar
- B) Sıvılar
- C) Metaller
- D) Boşluk
- E) Hava ile dolu köpükler
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Metaller
İletim en etkili katılarda, özellikle metallerde gerçekleşir. Boşlukta tanecik bulunmadığından iletim hiç olmaz; gazlarda ise tanecikler uzak olduğu için zayıftır.
Kolay
16Elif, elini yanan bir akkor ampulün yanına, ampule değdirmeden yaklaştırdığında elinin ısındığını hissediyor. Elin ısınmasında ampulün yanında baskın olan ısı aktarım yolu hangisidir?
- A) İletim
- B) Konveksiyon
- C) Yoğuşma
- D) Işıma
- E) Donma
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Işıma
El ampule temas etmediği ve ampulün yanında olduğu için ısı esas olarak elektromanyetik dalgalarla, yani ışımayla ulaşır. İletim için ampule dokunmak gerekirdi.
Kolay
17Yaz günü öğle saatlerinde, aynı kumaştan dikilmiş biri siyah biri beyaz iki tişört aynı ipte, güneş altında yan yana kurutuluyor. Bir süre sonra dokunulduğunda siyah tişörtün beyaz tişörtten daha sıcak olduğu fark ediliyor. Siyah tişörtün daha çok ısınmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Koyu renkli yüzeyler, Güneş'ten gelen ışınları daha fazla yansıtır.
- B) Koyu renkli yüzeyler, Güneş'ten gelen ışınları daha fazla soğurur.
- C) Siyah kumaş, çevresindeki havadan konveksiyonla daha fazla ısı alır.
- D) Siyah kumaşın tanecikleri arasındaki uzaklık daha fazladır.
- E) Beyaz kumaş, asılı olduğu ipten iletimle daha az ısı alır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Koyu renkli yüzeyler, Güneş'ten gelen ışınları daha fazla soğurur.
Güneş'ten gelen ısı ışıma yoluyla, elektromanyetik dalgalarla yayılır. Bu dalgalar bir cisme çarptığında enerjilerinin bir kısmını ya da tamamını cisme aktarır ve cismin sıcaklığı artar. Koyu renkli nesneler bu ışınları açık renkli nesnelere göre daha fazla soğurur; bu yüzden siyah tişört daha çok ısınır. Beyaz tişört ışınların daha büyük bölümünü yansıtır. İki tişört aynı kumaştan ve aynı ortamda olduğundan iletim ve konveksiyonla aldıkları ısı farkı açıklamaz.
Kolay
18Ocaktaki bir tencerede su ısıtılırken iki olay birlikte gerçekleşir: I. Tabanda ısınıp yoğunluğu azalan su yukarı çıkar, üstteki daha yoğun su aşağı iner; yükselen su aldığı enerjiyi de beraberinde taşır. II. Bu hareket sırasında sıcak ve soğuk su tanecikleri çarpışır; enerjisi yüksek olan tanecikler enerjilerinin bir bölümünü ötekilere aktarır. Konveksiyonu oluşturan bu iki olay sırasıyla nasıl adlandırılır?
- A) Sürüklenme, yayılma
- B) Yayılma, sürüklenme
- C) İletim, ışıma
- D) Sürüklenme, ışıma
- E) Işıma, yayılma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sürüklenme, yayılma
Konveksiyon, akışkanı oluşturan taneciklerin yer değiştirmesiyle ısının akışkan içinde yayılmasıdır ve iki hareketin birleşimidir. Yoğunluğu azalan sıcak akışkanın yukarı, yoğunluğu fazla olan soğuk akışkanın aşağı doğru hareket etmesine sürüklenme denir; yükselen akışkan enerjiyi de taşır (I). Hareket sırasında çarpışan taneciklerden yüksek enerjili olanların enerjilerinin bir kısmını soğuk taneciklere aktarmasına yayılma denir (II). Işıma, elektromanyetik dalgalarla gerçekleşir; bu iki olayın ikisi de ışıma değildir.
Orta
19Çay demlemek için suyu ocağa koyan Gül, tencerenin dibine düşen birkaç çay yaprağının su ısındıkça tencerenin ortasından yukarı çıktığını, sonra kenarlardan yeniden dibe indiğini görüyor. Tencere yalnızca tabandan ısıtıldığı hâlde kısa sürede suyun her yeri ısınıyor. Suyun her yerinin ısınması esas olarak hangi yolla gerçekleşir?
- A) İletim
- B) Işıma
- C) Konveksiyon
- D) Yoğuşma
- E) Buharlaşma
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Konveksiyon
Tabanda ısınan su genleşip yükselir, üstteki soğuk su aşağı iner; oluşan akımlar ısıyı suyun her yerine taşır ve çay yaprakları bu akımı görünür kılar. Bu konveksiyondur. İletimi seçen öğrenci ısının tencere tabanında ilerleyişini düşünmüştür; ancak suyun içinde ısıyı esas taşıyan, suyun kendi hareketidir.
Orta
20Bir klima ustası, müşterisine klimanın iç ünitesini odanın duvarında tavana yakın bir yere monte edeceğini söylüyor. Müşteri, soğutmanın daha iyi olması için cihazın yere yakın takılması gerektiğini düşünüyor. Ustanın tercihinin fiziksel gerekçesi hangisidir?
- A) Soğuk hava yoğun olduğundan aşağı iner; konveksiyon akımı oluşur.
- B) Soğuk hava yükselip tavanda toplanır; oda yukarıdan soğur.
- C) Soğuk hava ışımayla tavandan yansıyarak odaya yayılır.
- D) Hava ısıyı çok iyi ilettiği için oda iletimle hızla soğur.
- E) Sıcak hava aşağıda toplandığı için klima onu yukarı çeker.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Soğuk hava yoğun olduğundan aşağı iner; konveksiyon akımı oluşur.
Soğuk hava daha yoğundur ve aşağı iner; yerine yerdeki daha sıcak hava yükselir. Bu dolaşım bir konveksiyon akımı oluşturarak odanın her yerinin soğumasını sağlar. Soğuk havanın yükseldiğini düşünmek ters bir yanılgıdır; yükselen, yoğunluğu küçük olan sıcak havadır.

Ders videoları

MEB'in 9. sınıf Fizik örnek ders anlatımları. Tüm videolar (3)

9.Sınıf Fizik Dersi Örnek Ders Anlatımı Kaynak: MEB

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.