2. Ünite · Kelam İlminde Temel Meseleler
Varlık Meselesi
- kadim
- hâdis
- mâsivâ
- cevher
- araz
- Hayy
- Muhyî
- vesâil
Kelam ilminde varlık nasıl sınıflandırılır?
Kelam ilminde varlık, başlangıcı ve yokluğu olmayan kadim ile sonradan var olan hâdis olarak ikiye ayrılır. Kadim varlık Allah Teâlâ ve sıfatlarıdır; hâdis varlık ise âlemdir. Kelamcılar âlemi, Allah ve sıfatları dışında kalan her şey anlamında mâsivâ diye tanımlar; her varlık yaratılmış olmasıyla Allah’a delildir. Kelamcıların varlıkla ilgilenmesinin temel sebebi, var olan şeylerin vehim ve zandan ibaret olduğu iddiasına karşı çıkmaktır. Varlık ve bilgi, kelamın ilahiyyat, nübüvvat ve sem’iyyat adlı ana konularını anlamaya yardım eden konulardır ve vesâil adını alır. Kelamcılara göre madde, Allah tarafından yaratılmış atomlardan, yani cevherlerden oluşur; renk, şekil ve hareket gibi niteliklerine araz denir. Materyalizm hayatı maddeye bağlarken İslam’a göre hayatın kaynağı Hayy ve Muhyî olan Allah Teâlâ’dır. İnsan ise akıl ve irade sahibi, yeryüzünün halifesi kılınmış bir varlıktır; ancak özgürlüğü sınırsız değildir.
Varlık Meselesi: konu özeti
Bu konuda kelamcıların varlık meselesiyle neden ilgilendiklerini, varlığı nasıl sınıflandırdıklarını ve âlem, madde, hayat ve insan hakkında ne söylediklerini öğreniyorsun.
- Mesâil ve vesâil: İlahiyyat, nübüvvat ve sem'iyyat kelamın ana konularıdır (mesâil, makâsıd). Varlık ve bilgi bunları anlamaya yardımcı konulardır (vesâil, mebâdi).
- Sebep: Kelamcılar, var olan şeylerin vehim ve zandan ibaret olduğu iddiasına karşı çıkar. Nesefî de el-Akâidü'n-Nesefiyye'ye sofistleri reddederek başlar.
- Sınıflama: Varlık, başlangıcı ve yokluğu olmayan kadim (ezelî) ile sonradan var olan hâdis olarak ikiye ayrılır. Kadim Allah Teâlâ ve sıfatları, hâdis âlemdir.
- Allah-âlem ilişkisi: Kelamcılar âlemi "Allah ve sıfatları dışında kalan her şey (mâsivâ)" diye tanımlar. Âlem işaretler demektir; her varlık yaratılmış olmasıyla Allah'a (cc) delildir. "...O'nun benzeri hiçbir şey yoktur..." (Şûra suresi, 11. ayet)
- Madde: Madde, Allah (cc) tarafından yaratılmış atomlardan (cevher, cüz) oluşur; renk, şekil, hareket gibi nitelikleri araz adını alır ve her an yaratılır. Kelamcıların atom görüşü dinî bir temele dayanır.
- Hayat: Materyalizm hayatı maddeye bağlar; İslam'a göre hayatın kaynağı Hayy ve Muhyî olan Allah Teâlâ'dır.
- İnsan: En güzel biçimde yaratılmış, emaneti yüklenmiş, yeryüzünün halifesi kılınmış, akıl ve irade sahibi, iyiliğe de kötülüğe de yönelebilen varlıktır; özgürlüğü sınırsız değildir.
Unutma: Kadim varlığın başlangıcı yoktur ve yalnız Allah ile sıfatlarıdır; hâdis ise sonradan yaratılan âlemdir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Varlık meselesini kavramak için önce kelamcıların neden bu konuya girdiğini, sonra varlığı nasıl ayırdıklarını düşün.
- Sofistlerin "her şey vehimden ibarettir" iddiasının, gaybe iman eden bir Müslüman için neden önce çürütülmesi gerektiğini bir cümleyle yaz.
- Kadim ve hâdis kavramlarını tanımla; altlarına Allah ve sıfatları ile âlemi yerleştir.
- Cevher ve arazı bir elma örneğiyle ayır: elmanın kendisi atomlardan oluşur, kırmızılığı ve tadı arazdır.
Günlük hayattan: Elini sıcak sobaya değdiren kişi acıyı inkâr edemez. Kitaptaki Matüridi örneğinde de varlıkların gerçekliğini reddedenler, acı çektiklerini söylediklerinde bir gerçeği haber vermiş olurlar.
Sık yapılan hata: Kelamcıların atom görüşünü Demokritos'tan aynen aldığını sanmak. Kelamcılar onu fizik teorisi olarak değil, her an yaratmaya vurgu yapan dinî bir temelle yorumlamıştır.
Derinleş
Kitaptaki Enam suresi, 75–79. ayetlerin mealini oku ve Hz. İbrahim'in yıldız, Ay ve Güneş üzerinden kavmiyle yaptığı tartışmayı incele. Hz. İbrahim'in akıl yürütmesini "hâdis olan ilah olamaz" düşüncesiyle ilişkilendiren kısa bir paragraf yaz. Batıp giden bir şeyin ilah olamayacağını nasıl gerekçelendirirsin?
Bu konuda neler var?
- Ünitemize Hazırlanalım
- 1. Varlık Meselesi
- Değerlendirelim