10. Sınıf Coğrafya · Beşerî Sistemler ve Süreçler

Yerleşmelerin Fonksiyonları

yerleşme fonksiyonu
tarım fonksiyonu
sanayi fonksiyonu
ticaret fonksiyonu
yönetim fonksiyonu
madencilik fonksiyonu
turizm fonksiyonu

Yerleşmeler fonksiyonlarına göre nasıl sınıflandırılır?

Yerleşmenin fonksiyonu, bir yerleşmenin kurulmasını ve varlığını sürdürmesini sağlayan ekonomik, sosyal ve kültürel işlevlerdir. Yerleşmeler öne çıkan fonksiyonlarına göre tarım, madencilik, sanayi, ticaret, yönetim, ulaşım, turizm, eğitim ve kültür, sağlık ve askerî fonksiyonlu yerleşmeler olarak sınıflandırılır. Çarşamba (Samsun), Söke (Aydın) ve Salihli (Manisa) tarım; Zonguldak ve Afşin-Elbistan madencilik; Gebze, Aliağa ve Gaziantep sanayi fonksiyonuyla gelişmiştir. Hamburg, Hong Kong, Ataşehir ve İnegöl ticaret fonksiyonunun öne çıktığı yerleşmelerdir. Yönetim fonksiyonu genellikle Ankara, Washington ve Londra gibi başkentlerde görülür. Büyük şehirler çoğu zaman birden fazla fonksiyonu bir arada taşır; İstanbul hem ticaret hem sanayi hem turizm merkezidir. Fonksiyonlar zamanla değişebilir: Adana, tarımın ön planda olduğu bir yerleşmeyken sanayi işletmeleriyle bir sanayi şehrine dönüşmüştür. Bir yerleşmenin fonksiyonu belirlenirken en baskın faaliyet esas alınır.

Yerleşmelerin Fonksiyonları: konu anlatımı ve özeti

Bir yerleşmenin kurulmasını ve varlığını sürdürmesini sağlayan ekonomik, sosyal ve kültürel işlevlere o yerleşmenin fonksiyonu denir. Bu konu, yerleşmeleri öne çıkan fonksiyonlarına göre sınıflandırıyor.

Tarım fonksiyonu: Gelişiminde tarım, hayvancılık ve balıkçılığın öne çıktığı yerleşmeler; Çarşamba (Samsun), Söke (Aydın) ve Salihli (Manisa) gibi.
Madencilik fonksiyonu: Maden yataklarının çevresinde gelişen yerleşmeler; Zonguldak, Afşin-Elbistan (Kahramanmaraş), Johannesburg (Güney Afrika) gibi.
Sanayi fonksiyonu: Fabrikalarla büyüyen yerleşmeler; Gebze (Kocaeli), Aliağa (İzmir), Gaziantep, Manchester (İngiltere).
Ticaret fonksiyonu: Alım-satımın ve finansın yoğun olduğu yerleşmeler; Hamburg (Almanya), Hong Kong, Ataşehir (İstanbul), İnegöl (Bursa).
Yönetim fonksiyonu genellikle başkentlerde öne çıkar; Ankara, Washington, Londra. Türkiye'de merkezî yönetim başkent ve taşra (il, ilçe) teşkilatından, yerel yönetimler ise belediye, il özel idaresi ve köylerden oluşur.
Bunların yanında ulaşım (liman ve kavşak şehirleri), turizm, eğitim-kültür, sağlık ve askerî fonksiyonlu yerleşmeler de vardır.
Büyük şehirler genellikle birden fazla fonksiyonu bir arada taşır; İstanbul hem ticaret hem sanayi hem turizm merkezidir.

Unutma: Bir yerleşmenin fonksiyonu sorulduğunda en baskın ve yerleşmenin gelişimini başlatan faaliyeti esas al.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Bir yerleşmenin fonksiyonunu bulmak için bir dedektif gibi ipuçlarını topla:

Halk ne iş yapıyor? Çalışanların çoğu fabrikadaysa sanayi, tarladaysa tarım fonksiyonu öne çıkar.
Şehrin simgesi ne? Liman, maden kuyusu, bakanlık binaları ya da tarihî kalıntılar ipucu verir.
Yerleşmeyi büyüten ilk etken ne? Fonksiyon, gelişimi başlatan baskın faaliyettir.

Günlük hayattan: Yaz aylarında nüfusu birkaç katına çıkan, kışın sessizleşen bir kıyı ilçesi turizm fonksiyonu taşır; çünkü ekonomisi ziyaretçilerin konaklama, yeme-içme ve alışverişine dayanır.

Sık yapılan hata: Büyük bir şehri tek bir fonksiyona bağlamak. Doğrusu: Büyük şehirler genellikle çok fonksiyonludur; soruda "baskın" ya da "gelişimini başlatan" fonksiyon soruluyorsa ona odaklan.

Derinleş

Yaşadığın il ya da ilçenin fonksiyonlarını bir pasta grafiğiyle göstermek istesen hangi verilere ihtiyaç duyarsın (çalışan sayısı, iş yeri sayısı, ziyaretçi sayısı)? Verileri bulup grafiği hazırla. Yerleşmenin önümüzdeki 20 yılda hangi fonksiyonunun güçlenebileceğini tahmin et; bu değişimin gençlerin meslek seçimlerini nasıl etkileyebileceğini tartış.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

COĞ.10.4.2Türkiye ve dünyadaki yerleşmeleri fonksiyonlarına göre sınıflandırabilme
- a) Türkiye ve dünyadaki yerleşmelerin fonksiyonları üzerinde etkili olan değişkenleri belirler.
- b) Türkiye ve dünyadaki yerleşmelerin fonksiyonları üzerinde etkili olan değişkenleri ayrıştırır.
- c) Türkiye ve dünyadaki yerleşmelerin fonksiyonları üzerinde etkili olan değişkenleri tasnif eder.
- ç) Türkiye ve dünyadaki yerleşmeleri fonksiyonlarına göre etiketler.

Bu konuda neler var?

Fonksiyonlarına Göre Yerleşmeler

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Ece, kendi ilçesini tanıtan bir broşür hazırlıyor. Broşürde ilçe halkının çoğunun fındık ve çay bahçelerinde çalıştığını, ilçedeki devlet hastanesinin çevre köylere de hizmet verdiğini ve her yaz düzenlenen yayla şenliğinin dışarıdan ziyaretçi çektiğini yazıyor. Ece'nin broşürde öne çıkardığı bu ekonomik, sosyal ve kültürel işlevler yerleşmenin hangi özelliğiyle ilgilidir?
- A) Yerleşmenin konumu
- B) Yerleşmenin fonksiyonu
- C) Yerleşmenin nüfus yoğunluğu
- D) Yerleşmenin yükseltisi
- E) Yerleşmenin iklim özellikleri
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yerleşmenin fonksiyonu
Bir yerleşmenin varlığını sürdürmesini sağlayan tarım, sağlık, kültür gibi işlevler o yerleşmenin fonksiyonlarıdır. Konum, yerleşmenin harita üzerindeki yerini anlatır; halkın hangi işlerle geçindiğini ya da hangi hizmetleri sunduğunu göstermez.
Kolay
2Coğrafya öğretmeni, öğrencilerinden Türkiye haritası üzerinde bazı yerleşmeleri öne çıkan fonksiyonlarına göre farklı renklerle işaretlemelerini istiyor. Yeşil renk, gelişiminde verimli ova toprakları ve tarımsal üretimin belirleyici olduğu yerleşmeler için kullanılacak. Aşağıdaki yerleşmelerden hangisi yeşille işaretlenmelidir?
- A) Zonguldak
- B) Aliağa (İzmir)
- C) Ataşehir (İstanbul)
- D) Soma (Manisa)
- E) Çarşamba (Samsun)
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Çarşamba (Samsun)
Çarşamba, Yeşilırmak'ın oluşturduğu verimli delta ovası üzerinde tarımla gelişmiştir. Soma da tarım arazileriyle çevrili bir Ege ilçesidir; ancak gelişiminde belirleyici olan linyit madenciliğidir, bu yüzden madencilik rengiyle işaretlenir.
Kolay
3Ankara 1923'te başkent olduktan sonra meclis, bakanlıklar ve yabancı ülkelerin büyükelçilikleri şehre yerleşmiş; nüfusu birkaç on bin olan şehir kısa sürede büyümüştür. Brezilya'da Brasília ve Avustralya'da Canberra da benzer bir amaçla planlanarak kurulmuş şehirlerdir. Bu üç şehrin gelişiminde öne çıkan ortak fonksiyon hangisidir?
- A) Ticaret
- B) Sanayi
- C) Turizm
- D) Askerî
- E) Yönetim
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Yönetim
Ankara, Brasília ve Canberra başkent oldukları için meclis, bakanlık ve elçilik gibi kurumlarla büyümüştür; bu yönetim fonksiyonudur. Büyük şehirlerde ticaret de gelişir; ancak bu üç şehri büyüten asıl etken devlet kurumlarının burada toplanmasıdır.
Kolay
4Kuzey Denizi'ne açılan Elbe Nehri üzerindeki Hamburg ile Güney Çin Denizi kıyısındaki Hong Kong'un limanlarında her yıl milyonlarca konteyner yüklenip boşaltılıyor. İki şehirde de şirketlerin önemli bir bölümü mal alım satımı, taşımacılık ve bankacılıkla uğraşıyor. Bu iki şehirde öne çıkan fonksiyon hangisidir?
- A) Madencilik
- B) Tarım
- C) Ticaret
- D) Askerî
- E) Yönetim
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ticaret
Büyük limanlar, mal alım satımı ve bankacılık bu şehirlerin ticaret fonksiyonunun öne çıktığını gösterir. Yönetim fonksiyonu başkentlerde belirgindir; Hong Kong bir başkent değildir, Hamburg da Almanya'nın başkenti değildir.
Kolay
5Bir yerleşmenin oluşmasını ve varlığını sürdürmesini sağlayan ekonomik, sosyal ve kültürel amaçlı faktörlere ne ad verilir?
- A) Yerleşmenin yükseltisi
- B) Yerleşmenin fonksiyonları
- C) Yerleşmenin iklimi
- D) Yerleşmenin jeolojik yapısı
- E) Yerleşmenin bakısı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yerleşmenin fonksiyonları
Yerleşmenin oluşmasını ve varlığını sürdürmesini sağlayan ekonomik, sosyal ve kültürel faktörler o yerleşmenin fonksiyonlarıdır. Yükselti ve iklim doğal özelliklerdir.
Kolay
6Oxford ve Harvard gibi dünyaca tanınan üniversitelerin bulunduğu yerleşmeler hangi fonksiyonla öne çıkar?
- A) Madencilik
- B) Tarım
- C) Askerî
- D) Sanayi
- E) Eğitim ve kültürel
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Eğitim ve kültürel
Dünya çapında tanınan üniversitelere sahip yerleşmeler eğitim ve kültürel fonksiyonla öne çıkar.
Kolay
7Rotterdam (Hollanda), Marsilya (Fransa) ve Mersin hangi ulaşım fonksiyonuyla öne çıkan yerleşmelerdir?
- A) Hava yolu
- B) Demir yolu
- C) Boru hattı
- D) Deniz yolu
- E) Teleferik
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Deniz yolu
Rotterdam, Marsilya ve Mersin büyük limanlarıyla deniz yolu ulaşım fonksiyonu öne çıkan yerleşmelerdir.
Kolay
8Gölcük (Kocaeli), Foça (İzmir) ve Polatlı (Ankara) hangi fonksiyonuyla öne çıkan yerleşmelerdir?
- A) Askerî
- B) Tarım
- C) Madencilik
- D) Turizm
- E) Ticaret
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Askerî
Bu yerleşmelerde askerî tesisler ve yönetim merkezleri bulunduğu için askerî fonksiyon öne çıkar.
Kolay
9Johannesburg (Güney Afrika), Essen (Almanya) ve Maden (Elâzığ) gelişiminde hangi fonksiyonun belirleyici olduğu yerleşmelerdir?
- A) Turizm
- B) Madencilik
- C) Sağlık
- D) Eğitim
- E) Yönetim
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Madencilik
Bu yerleşmeler yer altındaki maden yataklarının çıkarılıp işletilmesiyle, yani madencilik fonksiyonuyla gelişmiştir.
Kolay
10Türkiye’de merkezî yönetim başkent ve taşra olmak üzere iki bölümden oluşur. Aşağıdakilerden hangisi merkezî yönetimin taşra teşkilatına örnektir?
- A) İl ve ilçeler
- B) Belediyeler
- C) Köyler
- D) İl özel idareleri
- E) Mahalle dernekleri
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İl ve ilçeler
İl ve ilçeler merkezî yönetimin taşra teşkilatlarıdır. Belediye, köy ve il özel idaresi ise seçimle oluşturulan yerel yönetim birimleridir.
Kolay
11Türkiye’deki yerel yönetim birimlerinden en küçüğü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Köy
- B) İl özel idaresi
- C) Belediye
- D) İlçe
- E) Valilik
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Köy
Yerel yönetim birimleri il özel idaresi, belediyeler ve köylerdir; bunların en küçüğü köydür. İlçe ve valilik merkezî yönetimin taşra teşkilatına aittir.
Kolay
12Ülkelerin yönetimiyle ilgili meclis, bakanlık gibi birimlerin bulunduğu ve genellikle başkent olan yerleşmeler hangi fonksiyona sahiptir?
- A) Ticaret
- B) Tarım
- C) Yönetim
- D) Turizm
- E) Madencilik
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yönetim
Meclis ve bakanlıkların bulunduğu başkentler yönetim fonksiyonuna sahiptir; Ankara, Washington ve Londra buna örnektir.
Kolay
13Çarşamba (Samsun), Söke (Aydın) ve Salihli (Manisa) gelişiminde hangi fonksiyonun ön planda olduğu yerleşmelere örnektir?
- A) Askerî
- B) Madencilik
- C) Tarım
- D) Yönetim
- E) Sağlık
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tarım
Çarşamba, Söke ve Salihli verimli ovalarda tarımsal üretimle gelişmiş yerleşmelerdir.
Kolay
14Gebze (Kocaeli), Aliağa (İzmir) ve Manchester (İngiltere) aşağıdaki fonksiyonlardan hangisiyle öne çıkan yerleşmelerdir?
- A) Tarım
- B) Sanayi
- C) Turizm
- D) Askerî
- E) Eğitim
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sanayi
Gebze, Aliağa ve Manchester fabrikalar ve sanayi tesisleriyle gelişmiş, sanayi fonksiyonu öne çıkan yerleşmelerdir.
Kolay
15Çeşme (İzmir), Bodrum (Muğla) ve Kemer (Antalya) gelişiminde hangi fonksiyonun etkili olduğu yerleşmelerdir?
- A) Madencilik
- B) Sanayi
- C) Turizm
- D) Yönetim
- E) Askerî
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Turizm
Bu kıyı yerleşmeleri dinlenme ve eğlence amacıyla gelen ziyaretçilerle, yani turizm fonksiyonuyla gelişmiştir.
Kolay
16Ham madde ve ara malların fabrika, atölye gibi yerlerde bilgi ve teknolojiyle yeni ürünlere dönüştürülmesi hangi fonksiyonun tanımıdır?
- A) Sanayi
- B) Ticaret
- C) Tarım
- D) Ulaşım
- E) Turizm
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sanayi
Ham maddenin fabrika ve atölyelerde yeni ürüne dönüştürülmesi sanayi faaliyetidir. Ticaret ise ürünlerin alınıp satılmasıdır.
Kolay
17Bir kıyı şehrine, yüzlerce kilometre uzaktaki petrol sahalarından çıkarılan ham petrol boru hattıyla getirilmektedir. Şehirde bu hattın ulaştığı büyük bir dolum tesisi bulunmaktadır. Ham petrolün boru hattıyla bir yerden başka bir yere iletilmesi, yerleşmelerin fonksiyonlarından hangisinin kapsamındadır?
- A) Madencilik
- B) Sanayi
- C) Tarım
- D) Yönetim
- E) Ulaşım
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Ulaşım
Ulaşım fonksiyonu, insanların ve diğer varlıkların ulaşım sistemleri aracılığıyla bir noktadan başka bir noktaya yer değiştirmesine yönelik faaliyetlerdir; ulaşım sistemleri kara, hava, deniz ve demir yolları ile boru hatlarını kapsar. Petrolün çıkarılması madencilik, işlenerek yeni ürüne dönüştürülmesi sanayi kapsamındadır; soruda sorulan ise taşınmasıdır.
Kolay
18Bir dağ kasabasında halkın büyük bölümü çevredeki ormanlarda ağaç kesimi ve orman bakımı işlerinde çalışarak geçinmektedir. Kasabada fabrika ya da atölye yoktur; kesilen tomruklar işlenmeden başka illere gönderilmektedir. Birincil ekonomik faaliyetlerin hangi fonksiyon içinde sayıldığı dikkate alındığında bu kasabanın gelişiminde öne çıkan fonksiyon aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tarım
- B) Sanayi
- C) Madencilik
- D) Ticaret
- E) Turizm
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tarım
Tarım fonksiyonu yalnız ekip biçmeyi değil; tarım, hayvancılık, balıkçılık ve ormancılık gibi birincil ekonomik faaliyetleri kapsar. Halkı ormancılıkla geçinen kasabada öne çıkan fonksiyon bu nedenle tarımdır. Tomruklar kasabada işlenmediği için sanayi fonksiyonundan söz edilemez; madencilik ise minerallerin çıkarılmasıdır.
Orta
19Temsilî bir örnek: İç Anadolu'daki küçük bir kasaba, 19. yüzyılın sonunda inşa edilen demir yolunun buradan geçmesi ve bir istasyon açılmasıyla büyümeye başlamıştır. Sonraki yıllarda iki önemli kara yolu da kasabada kesişmiş; yük aktarma alanları, depolar ve büyük bir otogar kurulmuştur. Bu kasabanın gelişiminde öne çıkan fonksiyon hangisidir?
- A) Madencilik
- B) Askerî
- C) Sağlık
- D) Turizm
- E) Ulaşım
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Ulaşım
Demir yolu istasyonu, kara yollarının kesişmesi ve yük aktarma alanları kasabanın ulaşım fonksiyonuyla büyüdüğünü gösterir. Otogar ve yolcu hareketi turizmi çağrıştırabilir; fakat metinde ziyaretçi çeken doğal ya da tarihî bir değerden söz edilmemektedir.
Orta
20Ege kıyısındaki bir kasabada 1970'lerde halkın çoğu kıyıya yakın sularda balık avlayarak geçiniyordu. Son yıllarda kasabada oteller, bir yat limanı ve plaj tesisleri açılmış; yaz aylarında nüfus birkaç katına çıkmaya başlamıştır. Bu kasabada öne çıkan fonksiyon nasıl değişmiştir?
- A) Turizmden balıkçılığa
- B) Balıkçılıktan turizme
- C) Turizmden madenciliğe
- D) Sanayiden yönetime
- E) Ticaretten tarıma
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Balıkçılıktan turizme
Kasaba önce balıkçılıkla (geniş anlamda tarım fonksiyonu) geçinirken oteller, yat limanı ve plajlarla turizm fonksiyonu öne çıkmıştır. Turizmden balıkçılığa geçiş, değişimin yönünü ters okuyan bir çeldiricidir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.