10. Sınıf Coğrafya · Beşerî Sistemler ve Süreçler
Yerleşmelerin Kuruluşu ve Gelişimi
- yerleşme
- kır yerleşmesi
- şehir
- köy altı yerleşmesi
- yer seçimi
- kasaba
- koruma amaçlı imar planı
Yerleşmelerin kuruluşunu ve gelişimini hangi faktörler etkiler?
Yerleşmelerin kuruluşunu ve gelişimini, su kaynaklarına yakınlık, verimli toprak ve uygun iklim gibi doğal faktörler ile ulaşım, ticaret ve sanayi gibi beşerî faktörler belirler. Yerleşme, insanların barınma, korunma ve geçim gibi ihtiyaçlarını karşıladıkları yerdir. Düz ve güvenli arazi ile afet riskinin azlığı da doğal faktörler arasındadır; madencilik, savunma, turizm ve yönetim merkezi olma ise beşerî faktörlere eklenir. Kır yerleşmelerinde halk çoğunlukla tarım ve hayvancılıkla geçinir; Türkiye'de kasaba (nüfusu 2.000-10.000), köy ve köy altı yerleşmeleri bu gruptadır. Köy altı yerleşmelerinden mahalle ve mezra yıl boyu, yayla, oba ve kom ise yılın belli dönemlerinde kullanılır. Şehir, halkının büyük bölümü tarım dışı işlerle geçinen yoğun nüfuslu yerleşmedir. Türkiye'de kıyı ve ovalarda yerleşme yoğundur; Salda Gölü çevresinde turizmin çevresel etkilerini azaltmak için koruma amaçlı imar planı uygulanır.
Yerleşmelerin Kuruluşu ve Gelişimi: konu anlatımı ve özeti
Yerleşme, insanların barınma, korunma ve geçim gibi ihtiyaçlarını karşıladıkları yerdir. Bu konu, yerleşmelerin yer seçimini ve gelişimini etkileyen faktörleri, yerleşme tiplerini ve Türkiye'deki örnekleri inceliyor.
- Yer seçiminde doğal faktörler etkilidir: su kaynaklarına yakınlık, verimli toprak, uygun iklim, düz ve güvenli arazi, afet riskinin azlığı.
- Beşerî faktörler de belirleyicidir: ulaşım yolları, ticaret, sanayi, madencilik, savunma, turizm ve yönetim merkezi olma.
- Kır yerleşmelerinde halk çoğunlukla tarım ve hayvancılıkla geçinir. Türkiye'de kasaba (nüfusu 2.000-10.000), köy (2.000'in altı) ve köy altı yerleşmeleri bu gruptadır.
- Köy altı yerleşmelerinden mahalle ve mezra yıl boyu, yayla, oba ve kom ise yılın belli dönemlerinde kullanılır.
- Şehir, halkının büyük bölümü tarım dışı işlerle geçinen, yoğun nüfuslu ve düzenli yerleşmedir. Ekonomik faaliyet değişirse bir kır yerleşmesi göç alıp şehre dönüşebilir.
- Türkiye'de yerleşmeleri yükselti, su, yer şekli ve tarihî ticaret yolları etkiler; kıyı ve ovalarda yerleşme yoğundur.
- Örnek: Salda Gölü çevresinde turizm hareketlenirken çevresel etkileri azaltmak için koruma amaçlı imar planı uygulanmaktadır.
Unutma: Kır ve şehir ayrımında yalnızca nüfusa değil, halkın geçim kaynağına ve idari yapıya da bakılır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bir yerleşmenin neden orada kurulduğunu anlamak için iki kutuyu doldur:
- Doğal faktörler kutusu: Su, düz ve sağlam arazi, verimli toprak, uygun iklim, afet riskinin azlığı.
- Beşerî faktörler kutusu: Yol kavşağı, liman, maden, fabrika, savunma, yönetim merkezi.
Ardından sırayla düşün:
- Yerleşmeyi ilk kuran neden neydi? (Çoğunlukla doğal bir faktör: su ya da verimli toprak.)
- Yerleşmeyi sonradan büyüten neden ne? (Çoğunlukla beşerî bir faktör: yol, sanayi, turizm.)
Günlük hayattan: Bir kasabanın yanından otoyol geçmeye başlayınca benzin istasyonları, lokantalar ve depolar açılır; kasaba yol boyunca uzayarak büyür.
Sık yapılan hata: Yayla ile mezrayı aynı tür yerleşme sanmak. Doğrusu: Mezralar yıl boyu kullanılabilir; yaylalar ise yalnızca yılın belli dönemlerinde, genellikle yazın kullanılır.
Derinleş
Yaşadığın yerleşmenin kuruluş hikâyesini araştır: eski fotoğraflar, aile büyüklerinin anlatımları ve eski haritalarla ilk kurulduğu yeri ve büyüme yönünü belirle. Yerleşme hangi faktör sayesinde kurulmuş, hangi faktörle büyümüş? Bugünkü büyüme yönü verimli tarım arazilerini ya da afet riski taşıyan alanları kapsıyorsa nasıl bir planlama önerirsin?
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
COĞ.10.4.1Yerleşme yeri seçiminde ve yerleşmelerin gelişiminde etkili olan coğrafi faktörleri sorgulayabilme
- b) Yerleşme yeri seçiminde ve yerleşmelerin gelişiminde etkili olan coğrafi faktörlere yönelik bilgi toplar.
- c) Yerleşme yeri seçiminde ve yerleşmelerin gelişiminde etkili olan coğrafi faktörlere yönelik topladığı bilgileri düzenler.
- ç) Yerleşme yeri seçiminde ve yerleşmelerin gelişiminde etkili olan coğrafi faktörlere yönelik düzenlediği bilgileri çözümler.
COĞ.10.4.2Türkiye ve dünyadaki yerleşmeleri fonksiyonlarına göre sınıflandırabilme
- c) Türkiye ve dünyadaki yerleşmelerin fonksiyonları üzerinde etkili olan değişkenleri tasnif eder.
- ç) Türkiye ve dünyadaki yerleşmeleri fonksiyonlarına göre etiketler.
Bu konuda neler var?
- Yerleşme Yerinin Seçimi ve Gelişimini Etkileyen Faktörler
- Yerleşme Tipleri
- Türkiye’de Yerleşmelerin Kuruluşu ve Gelişimini Etkileyen Faktörler
- Salda Gölü
- Salda Gölü’nün Coğrafi Özellikleri
- Ekonomik Faaliyetler
- Çevresel Etkileri Azaltmaya Yönelik Alınan Tedbirler
- Koruma Amaçlı İmar Planı
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir öğrenci, köyünün kuruluş hikâyesini dedesinden dinliyor. Dedesi köyün yıl boyu akan bir kaynağın çevresine kurulduğunu, sonra köyün yakınından ana yol geçtiğini, yıllar sonra da köyün yanına bir fabrika açıldığını anlatıyor. Anlatılanlardan hangisi yerleşme yeri seçiminde etkili olan doğal faktörlerdendir?
- A) Ulaşım yollarının varlığı
- B) Sanayi tesislerinin bulunması
- C) Su kaynağına yakınlık
- D) Yönetim merkezi olma
- E) Ticaret olanaklarının artması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Su kaynağına yakınlık
Kaynak suyu insan eliyle oluşturulmamış doğal bir unsurdur; su kaynağına yakınlık yerleşme yeri seçiminde temel doğal faktördür. Ulaşım yolu da köyün gelişiminde etkili olmuştur; ancak yolu insan yaptığı için beşerî bir faktördür.
Kolay
2Toroslarda yaz aylarında yüksek kesimlere keçe ya da kıl çadırlar kurulur; hayvanlarını otlatan konargöçer aileler sonbaharda kıyı ovalarındaki kışlaklarına döner. Bu çadır topluluklarında ekonomik faaliyetin temeli hayvancılıktır. Anlatılan geçici köy altı yerleşmesine ne ad verilir?
- A) Mezra
- B) Kasaba
- C) Oba
- D) Mahalle
- E) Çiftlik
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Oba
Konargöçer ailelerin hayvancılık için çadırlarla kurduğu geçici yerleşme obadır. Mezra da köy altı yerleşmesidir; ancak mezralar tarım ve hayvancılık için kurulan, çoğunlukla kalıcı yapılardan oluşan ve bir köye bağlı küçük yerleşmelerdir.
Kolay
3Bir ilçe merkezinde yaşayan 85 bin kişinin büyük bölümü fabrikalarda, okullarda, hastanelerde ve dükkânlarda çalışıyor; tarımla uğraşanların oranı oldukça düşük. Merkezde imar planına göre düzenlenmiş caddeler, altyapı ağı ve çok katlı binalar bulunuyor. Bu yerleşme türüne ne ad verilir?
- A) Mezra
- B) Oba
- C) Köy
- D) Şehir
- E) Kom
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Şehir
Halkın çoğunun tarım dışı faaliyetlerle geçindiği, nüfusu kalabalık ve planlı yerleşme şehirdir. Köy de kalıcı bir yerleşmedir; ancak köyde halkın büyük bölümü tarım ve hayvancılıkla geçinir, nüfus da az olur.
Kolay
4Arkeologlar, yaklaşık 10–12 bin yıl önce bazı toplulukların yiyecek bulmak için sürekli göç etmeyi bırakıp aynı yerde yıl boyu kalmaya başladığını belirtiyor. Bu dönemde konutların taştan ve kerpiçten kalıcı biçimde yapılmaya, yerleşmelerde ürün depoları ve ağıllar kurulmaya başlandığı görülüyor. Toplulukların yerleşik hayata geçmesinde etkili olan gelişme hangisidir?
- A) Sanayi Devrimi'nin gerçekleşmesi
- B) Demir yolunun icat edilmesi
- C) Metropollerin ortaya çıkması
- D) Yazının icat edilmesi
- E) Tarım ve hayvancılığa başlanması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Tarım ve hayvancılığa başlanması
Toprağı ekip hayvan evcilleştiren topluluklar ürünü beklemek ve hayvanlarını barındırmak için aynı yerde kalmaya başlamıştır; depo ve ağıllar bunun kanıtıdır. Yazı da uygarlığın önemli bir dönüm noktasıdır; ancak yaklaşık 5 bin yıl önce, yani yerleşik hayattan binlerce yıl sonra ortaya çıkmıştır.
Kolay
5Aşağıdaki köy altı yerleşmelerinden hangisi yıl boyunca kullanılır?
- A) Yayla
- B) Oba
- C) Kom
- D) Mezra
- E) Ağıl
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Mezra
Köy altı yerleşmelerinden mahalle ve mezra yıl boyu kullanılır. Yayla, oba ve kom ise yılın belirli dönemlerinde kullanılır.
Kolay
6Aşağıdakilerden hangisi yerleşmelerin gelişiminde etkili olan beşerî faktörlerden biridir?
- A) İklim
- B) Ulaşım olanakları
- C) Toprak yapısı
- D) Bitki örtüsü
- E) Topoğrafya
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ulaşım olanakları
Ulaşım olanakları insan etkinliğine bağlı beşerî bir faktördür. İklim, toprak, bitki örtüsü ve topoğrafya doğal faktörlerdir.
Kolay
7Hızla gelişen şehirlerde iş imkânlarının artması ve kırdan şehre göçle nüfusu ve kapladığı alan çok büyüyen şehirlere ne ad verilir?
- A) Mezra
- B) Oba
- C) Metropol
- D) Kasaba
- E) Kom
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Metropol
Nüfusu ve alanı çok büyüyen şehir yerleşmelerine metropol denir; İstanbul buna örnektir. Mezra, oba ve kom kır yerleşmeleridir.
Kolay
8Sanayi Devrimi’nin yerleşmeler üzerindeki etkisi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yerleşmelerin büyümesini hızlandırması
- B) Şehirlerin zamanla tamamen boşalması
- C) İnsanların yeniden mağaralara dönmesi
- D) Tarım alanlarının hiç değişmeden kalması
- E) Şehirler arası ulaşımın tamamen durması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yerleşmelerin büyümesini hızlandırması
Sanayi Devrimi’yle kurulan tesisler yerleşmelerin nüfus ve alan bakımından büyümesini hızlandırmıştır.
Kolay
9Türkiye’de halkı çoğunlukla tarım ve hayvancılıkla geçinen yerleşmeler hangi grupta yer alır?
- A) Kır yerleşmeleri
- B) Metropoller
- C) Sanayi şehirleri
- D) Liman şehirleri
- E) Yönetim merkezleri
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kır yerleşmeleri
Halkı çoğunlukla tarım ve hayvancılıkla geçinen kasaba, köy ve köy altı yerleşmeleri kır yerleşmeleridir.
Kolay
10Halkının büyük bölümü tarım dışı işlerle geçinen, nüfusu yoğun ve düzenli olan yerleşmelere ne ad verilir?
- A) Şehir
- B) Mezra
- C) Yayla
- D) Oba
- E) Köy
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Şehir
Halkı çoğunlukla sanayi, ticaret ve hizmet gibi tarım dışı işlerle geçinen, yoğun nüfuslu ve düzenli yerleşme şehirdir. Köy ve mezra kır yerleşmesidir.
Kolay
11Tarıma uygun olmayan tuzlu, çorak topraklar ile bataklık alanlarda yerleşmelerin durumu genellikle nasıldır?
- A) Çok yoğundur.
- B) Hızla büyür.
- C) Metropole dönüşür.
- D) Seyrektir.
- E) Yalnızca şehirlerden oluşur.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Seyrektir.
Tuzlu, çorak ve bataklık alanlar tarıma elverişli olmadığından buralarda yerleşmeler genellikle seyrektir.
Kolay
12Aşağıdakilerden hangisi yerleşme yeri seçiminde etkili olan doğal faktörlerden biridir?
- A) Ticaret yolları üzerinde olma
- B) Sanayi tesislerinin varlığı
- C) Su kaynaklarına yakınlık
- D) Yönetim merkezi olma
- E) Turizm yatırımları
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Su kaynaklarına yakınlık
Su kaynaklarına yakınlık doğal bir faktördür. Ticaret yolları, sanayi, yönetim ve turizm beşerî faktörlerdir.
Kolay
13Yeryüzündeki yerleşmelerin büyük kısmının Kuzey Yarım Küre’de bulunmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Karaların Kuzey Yarım Küre’de daha fazla yer kaplaması
- B) Kuzey Yarım Küre’nin tamamen düz olması
- C) Güney Yarım Küre’de hiç akarsu bulunmaması
- D) Güney Yarım Küre’nin her yerinin çöl olması
- E) Kuzey Yarım Küre’de hiç dağ bulunmaması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Karaların Kuzey Yarım Küre’de daha fazla yer kaplaması
Karaların kapladığı alan Kuzey Yarım Küre’de daha fazladır; bu yüzden yerleşmelerin çoğu buradadır. Diğer seçenekler gerçeği yansıtmaz.
Kolay
14İnsanların barınma, korunma ve sosyoekonomik ihtiyaçlarını sürdürdükleri yerlere ne ad verilir?
- A) Havza
- B) Peneplen
- C) Plato
- D) Yerleşme
- E) Rezervuar
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yerleşme
İnsanların barınma, korunma ve geçim gibi ihtiyaçlarını karşıladıkları yerlere yerleşme denir. Havza ve plato yer şekli ya da su kavramlarıdır.
Kolay
15Paleolitik Çağ’da avcılık ve toplayıcılıkla göçebe bir hayat süren insanlar barınma ihtiyaçlarını en çok nerelerde karşılamıştır?
- A) Çok katlı taş binalarda
- B) Planlı şehirlerde
- C) Fabrika lojmanlarında
- D) Mağara ve kaya oyuklarında
- E) Liman kentlerinde
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Mağara ve kaya oyuklarında
Paleolitik Çağ insanı doğal yollarla oluşmuş mağara, kaya oyuğu ve ağaç kovuklarını barınak olarak kullanmıştır. Planlı şehirler çok sonraki dönemlerde ortaya çıkmıştır.
Kolay
16İklim koşullarının uygun olmadığı aşağıdaki alanlardan hangisinde yerleşme yoğunluğunun düşük olması beklenir?
- A) Orta kuşaktaki ılıman ovalar
- B) Akdeniz kıyı ovaları
- C) Kutuplara yakın alanlar
- D) Verimli akarsu vadileri
- E) Ilıman iklimli kıyı şehirleri
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kutuplara yakın alanlar
Kutuplara yakın alanlar, Ekvator çevresi ve çöller iklim koşulları uygun olmadığı için seyrek yerleşmelidir. Orta kuşak ılıman alanlar ise yoğun yerleşmelidir.
Kolay
17Arkeologlar, yerleşik hayata yeni geçmiş toplulukların kurduğu üç köyü inceliyor. Taşlık bir yamaçtaki köyde evlerin taştan, killi bir düzlükteki köyde toprak ve kerpiçten, sazlık bir göl kıyısındaki köyde ise saz ve kamıştan yapıldığını belirliyorlar. Evlerin yapımındaki bu farklılık aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
- A) İnsanların yakın çevresinde kolay bulduğu malzemeyi kullanması
- B) Toplulukların birbirinden farklı ekonomik faaliyetlerle geçinmesi
- C) Köylerin ticaret yolları üzerinde ve limanların yakınında kurulması
- D) Madenlerin işlenmesiyle yapı tekniklerinin değişmiş olması
- E) Köylerin farklı yönetim merkezlerine bağlı olarak kurulması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İnsanların yakın çevresinde kolay bulduğu malzemeyi kullanması
Yerleşik hayata geçen insanlar, çevresinden kolay temin edebildiği taş, toprak, bitki gibi unsurları kullanarak basit evler yapmıştır. Üç köyde yapı malzemesinin farklı olması, her topluluğun kendi yakın çevresindeki malzemeden yararlandığını gösterir. Ticaret yolları, madenlerin işlenmesi ve yönetim merkezleri daha sonraki dönemlerin gelişmeleridir.
Kolay
18Kuzey Yarım Küre'nin orta kuşağında, doğu-batı doğrultusunda uzanan bir vadide köylerin neredeyse tamamı güneye bakan yamaçta kurulmuştur. Vadinin iki yamacı da aynı yükselti ve eğimdedir; her iki yamaçta da su kaynakları bulunmaktadır. Köylerin bu dağılışı, yerleşmeyi etkileyen aşağıdaki özelliklerden hangisiyle açıklanır?
- A) Yükselti
- B) Eğim
- C) Su kaynakları
- D) Bakı
- E) Kara ve denizlerin dağılışı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bakı
Yer şekilleri, yükselti, eğim, bakı ve dağların uzanışı yerleşmeyi etkileyen topoğrafik özelliklerdir. Bakı, bir yamacın güneşe göre konumudur; Kuzey Yarım Küre'nin orta kuşağında güneye bakan yamaçlar daha çok güneş alır ve daha sıcaktır. Yükselti, eğim ve su kaynakları iki yamaçta aynı olduğundan farkı açıklayamaz.
Orta
19Bir ilçe merkezinin nüfusu 2010'da 38 bin iken 2024'te 64 bine ulaşmıştır (veriler temsilîdir). Belediye, Türkiye'de şehirlerin nüfus miktarına göre yapılan sınıflandırmada ilçe merkezinin hangi grupta yer aldığını yeni kent rehberine yazmak istiyor. İlçe merkezi 2024 itibarıyla hangi grupta yer alır?
- A) Küçük şehir
- B) Büyük şehir
- C) Metropol
- D) Orta şehir
- E) Megakent
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Orta şehir
Türkiye'de nüfusu 20 bin ile 100 bin arasındaki şehirler orta şehir grubunda yer alır; 64 bin bu aralıktadır. Büyük şehir seçeneği, nüfusun hızla artmasından dolayı çekici gelebilir; ancak bu grup için 100 bin sınırının aşılması gerekir.
Orta
20Amazon ve Kongo havzaları yıl boyu yüksek sıcaklık ve bol yağış alır; bu havzalarda büyük akarsular bulunur ve bitki örtüsü çok sık ağaçlardan oluşur. Buna rağmen havzaların iç kesimlerinde yerleşmeler seyrektir ve çoğunlukla akarsu kıyılarında sıralanır. Bu alanlarda yerleşmelerin seyrek olmasında en etkili doğal faktör hangisidir?
- A) Yağışın yıl boyu çok az olması
- B) Yükseltinin çok fazla olması
- C) Toprakların sürekli donmuş olması
- D) Akarsuların yaz aylarında kuruması
- E) Gür ormanların ulaşımı ve tarımı zorlaştırması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Gür ormanların ulaşımı ve tarımı zorlaştırması
Sık orman kara yolu yapımını ve tarım alanı açmayı zorlaştırır; bu yüzden yerleşmeler ulaşımın akarsuyla sağlandığı kıyılarda toplanır. Yağışın az olması kurak alanlar için geçerlidir; metinde bu havzaların yıl boyu bol yağış aldığı belirtilmiştir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.