10. Sınıf Coğrafya · Mekânsal Bilgi Teknolojileri
CBS ve Uzaktan Algılamanın Uygulama Alanları
- coğrafi bilgi sistemleri
- uzaktan algılama
- mekânsal veri
- afet yönetimi
- AYDES
- arazi kullanımı
CBS ve uzaktan algılama hangi alanlarda kullanılır?
Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ve uzaktan algılama; çevre analizi, tarım, şehir yönetimi, su kaynakları, çevre koruma ve afet yönetimi gibi alanlarda kullanılır. Bu teknolojiler mekânsal verileri toplar, analiz eder ve haritaya dönüştürür. Çevre analizinde arazi kullanımındaki değişimler, ormansızlaşma ve çölleşme izlenir. Tarımda ekili alanlar ve bitki sağlığı takip edilir, verim tahmin edilir ve sulama suyu verimli kullanılır. Şehir yönetiminde kentsel büyüme, altyapı ve ulaşım planlaması yapılır. Afet yönetiminde AFAD'ın geliştirdiği web tabanlı Afet Yönetim ve Karar Destek Sistemi (AYDES) kullanılır; sistem Olay Komuta Sistemi, Mekânsal Bilgi Sistemi ve İyileştirme Sistemi bileşenlerinden oluşur ve Türkiye Afet Müdahale Planı'nın bilişim altyapısıdır. CBS'nin gücü katmanları üst üste koyup analiz yapabilmesidir; uzaktan algılama ise bu analiz için güncel veriyi sağlar.
CBS ve Uzaktan Algılamanın Uygulama Alanları: konu anlatımı ve özeti
Uzaktan algılama ve Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS), mekânsal verileri toplayan, analiz eden ve haritaya dönüştüren teknolojilerdir. Bu konu, bu teknolojilerin hangi alanlarda kullanıldığını ve Türkiye'deki örnek uygulamaları tanıtıyor.
- Çevre analizi: Doğal kaynakların yönetimi, arazi kullanımındaki değişimlerin izlenmesi, ormansızlaşma ve çölleşmenin belirlenmesi.
- Tarım: Ekili alanların ve bitki sağlığının izlenmesi, verim tahmini ve sulama suyunun verimli kullanılması.
- Şehir yönetimi: Kentsel büyümenin takibi, altyapı yönetimi ve ulaşım planlaması.
- Su kaynakları ve çevre koruma: Su kalitesinin izlenmesi, havzaların haritalanması, habitatların ve biyoçeşitliliğin korunması.
- Afet yönetimi: Afetin izlenmesi, hasarın tespiti ve acil müdahalenin koordinasyonu. Örneğin AFAD'ın geliştirdiği Afet Yönetim ve Karar Destek Sistemi (AYDES), web tabanlı ve CBS ile bütünleşik bir sistemdir.
- AYDES üç ana bileşenden oluşur: Olay Komuta Sistemi, Mekânsal Bilgi Sistemi ve İyileştirme Sistemi. Türkiye Afet Müdahale Planı'nın (TAMP) bilişim altyapısıdır.
- Türkiye'de pek çok kamu kurumu sıcaklık-yağış, enerji dağıtımı, kültürel miras gibi verileri CBS tabanlı haritalarla sunmaktadır.
Unutma: CBS'nin gücü katmanları üst üste koyup analiz yapabilmesidir; uzaktan algılama ise bu analiz için güncel veriyi sağlar.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
İki teknolojiyi bir ekibin iki üyesi gibi düşün:
- Uzaktan algılama gözdür: Uydu ya da uçaktaki algılayıcılar yeryüzüne dokunmadan görüntü ve ölçüm toplar.
- CBS beyindir: Toplanan verileri katman katman üst üste koyar, sorgular ve sonucu haritaya döker.
Bir örnek adım adım:
- Uydu görüntüsü, bir ormanın bu yıl ne kadar küçüldüğünü gösterir.
- CBS'de bu görüntünün üzerine yollar, yerleşmeler ve eğim katmanları eklenir.
- Katmanlar birlikte incelenince ormanın en çok yollara yakın yerlerde azaldığı görülür.
Günlük hayattan: Telefondaki harita uygulamasının trafik yoğunluğunu renklerle göstermesi, birçok kaynaktan gelen verinin CBS mantığıyla bir araya getirilmesidir.
Sık yapılan hata: CBS'yi yalnızca "dijital harita" sanmak. Doğrusu: CBS'nin asıl işi analizdir; harita bu analizin sonucudur.
Derinleş
Okulunun çevresi için bir "güvenli yürüyüş yolu" haritası tasarladığını düşün. Hangi veri katmanlarına ihtiyaç duyarsın (yaya geçitleri, aydınlatma, kaldırım genişliği, trafik)? Bu verilerin hangilerini uzaktan algılamayla, hangilerini sahada sayarak toplayabilirsin? Konum verisi toplarken insanların mahremiyetini korumak için nelere dikkat etmen gerektiğini de tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
COĞ.10.2.1Örnek uygulamalar üzerinden CBS ve uzaktan algılamanın kullanım alanlarını özetleyebilme
- a) Örnek uygulamalar üzerinden CBS ve uzaktan algılamanın kullanım alanlarını çözümler.
- b) Örnek uygulamalar üzerinden CBS ve uzaktan algılamanın kullanım alanlarını sınıflandırır.
- c) Örnek uygulamalar üzerinden CBS ve uzaktan algılamanın kullanım alanlarını yorumlar.
Bu konuda neler var?
- Afet Yönetim ve Karar Destek Sistemi (AYDES)
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir üniversitenin coğrafya bölümü, CBS ve uzaktan algılama projelerini tanıtan bir sergi düzenliyor. Sergideki beş projeden yalnızca biri, belediyenin imar ve altyapı planlamasına doğrudan veri sağlamak amacıyla hazırlanmış. Bu proje aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bitki sağlığına göre verim tahmini yapılması
- B) Kuş türlerinin yaşam alanlarının izlenmesi
- C) Kentsel büyümenin yıllara göre izlenmesi
- D) Bir göldeki su kalitesinin izlenmesi
- E) Buzulların erime hızının ölçülmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kentsel büyümenin yıllara göre izlenmesi
Şehrin yıllar içinde nereye ve ne hızla büyüdüğünü göstermek, belediyenin imar ve altyapı kararlarına doğrudan veri sağlar; bu, şehir yönetimi uygulamasıdır. Göldeki su kalitesinin izlenmesi de belediyeyi ilgilendirebilir; ancak bu uygulama çevre ve su kaynakları yönetimi alanına girer.
Kolay
2Bir deprem tatbikatında il afet koordinasyon merkezinin ekranlarında hangi ekibin hangi mahallede çalıştığı, toplanma alanlarının doluluğu ve kapanan yollar harita üzerinde anlık izleniyor. Görevli, bu bilişim sisteminin AFAD'ın Afet Yönetim ve Karar Destek Sistemi (AYDES) olduğunu ve ulusal ölçekte hazırlanmış bir planın uygulanmasını desteklediğini anlatıyor. AYDES aşağıdaki planlardan hangisinin bilişim altyapısıdır?
- A) Ulusal Ormancılık Planı
- B) Türkiye Kıyı Kullanım Planı
- C) Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP)
- D) Ulusal Enerji Verimliliği Planı
- E) Ulusal Su Yönetimi Planı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP)
AYDES, afet anında görev alacak kurumların rollerini belirleyen Türkiye Afet Müdahale Planı'nın (TAMP) bilişim altyapısıdır. Su yönetimi planı da taşkın gibi afetlerle ilişkili görünebilir; fakat AYDES'in desteklediği plan afet müdahalesini düzenleyen TAMP'tır.
Kolay
3Orman mühendisi Gül Hanım, bir ormandaki ağaç hastalığının yayıldığı alanları belirlemek için bölgeye gitmiyor. Yüzlerce kilometre yukarıdaki bir uydunun farklı dalga boylarında kaydettiği görüntüleri bilgisayarında açıyor ve sağlıklı ağaçlarla hastalıklı ağaçların yansıttığı ışık farkından hasarlı alanları ayırt ediyor. Gül Hanım'ın veri elde etme yöntemine ne ad verilir?
- A) Saha gözlemi
- B) Uzaktan algılama
- C) Anket uygulaması
- D) Profil çizimi
- E) Laboratuvar analizi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Uzaktan algılama
Veriler incelenen nesneye temas edilmeden, uydudaki algılayıcılarla toplandığı için yöntem uzaktan algılamadır. Gül Hanım ormanı gözlemlediği için saha gözlemi düşünülebilir; ancak saha gözlemi araştırmacının bölgeye bizzat gitmesini gerektirir.
Kolay
4Eymen, elindeki basılı il haritasında yolları ve köyleri görebiliyor. Belediyede çalışan ablası ise bilgisayarda aynı bölgenin yollarını, nüfus verilerini, sel riski taşıyan alanlarını ve okullarını ayrı ayrı açıp kapatabildiği bir yazılım kullanıyor; yazılım sel riski taşıyan alanda kalan okulları birkaç saniyede listeliyor. Ablanın kullandığı sistemi basılı haritadan ayıran en temel özellik hangisidir?
- A) Farklı veri katmanlarını çakıştırıp analiz edebilmesi
- B) Yolları ve yerleşmeleri renkli gösterebilmesi
- C) Yer şekillerini eş yükselti eğrileriyle göstermesi
- D) Belirli bir ölçeğe göre çizilmiş olması
- E) Kâğıda çıktı alınarak kullanılabilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Farklı veri katmanlarını çakıştırıp analiz edebilmesi
Sel riski katmanı ile okul katmanını üst üste getirip sonuç üretmek CBS'nin katman çakıştırma ve analiz yeteneğidir; basılı harita bunu yapamaz. Renkli gösterim ve ölçek basılı haritalarda da bulunduğu için iki sistemi birbirinden ayıran özellik olamaz.
Kolay
5AFAD tarafından geliştirilen Afet Yönetim ve Karar Destek Sistemi’nin (AYDES) üç ana bileşeni aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Olay Komuta Sistemi, Mekânsal Bilgi Sistemi, İyileştirme Sistemi
- B) Erken Uyarı Sistemi, Sigorta Sistemi, Tahliye Sistemi
- C) Deprem Ölçüm Sistemi, Hava Tahmin Sistemi, Yangın Sistemi
- D) Nüfus Sistemi, Tapu Sistemi, Vergi Sistemi
- E) Eğitim Sistemi, Tatbikat Sistemi, Gönüllü Sistemi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Olay Komuta Sistemi, Mekânsal Bilgi Sistemi, İyileştirme Sistemi
AYDES; Olay Komuta Sistemi, Mekânsal Bilgi Sistemi ve İyileştirme Sistemi olmak üzere üç ana bileşenden oluşur. Diğer seçeneklerdeki adlar AYDES’in bileşenleri değildir.
Kolay
6AYDES, Türkiye’de afetlere müdahalede kullanılan planın bilişim altyapısıdır. Bu plan aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP)
- B) Ulusal Kalkınma Planı
- C) Şehir İmar Planı
- D) Ulusal Tarım Planı
- E) Kıyı Yönetim Planı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP)
AYDES, Türkiye Afet Müdahale Planı’nın (TAMP) bilişim altyapısıdır. Kalkınma ya da imar planları afet müdahalesine yönelik değildir.
Kolay
7Mekânsal verilerden elde edilen coğrafi bilgilerin toplanması, analizi, görüntülenmesi ve kullanılmasını sağlayan teknolojiler arasında aşağıdakilerden hangileri birlikte anılır?
- A) Pusula ve kronometre
- B) Uzaktan algılama ve CBS
- C) Termometre ve barometre
- D) Daktilo ve fotokopi
- E) Telsiz ve dürbün
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Uzaktan algılama ve CBS
Uzaktan algılama veriyi toplar, CBS ise bu veriyi analiz edip haritaya dönüştürür; ikisi mekânsal bilgi teknolojileri olarak birlikte kullanılır. Termometre ve barometre yalnızca ölçüm aletleridir.
Kolay
8AYDES’in Mekânsal Bilgi Sistemi bileşeninde altlık harita olarak kullanılabilen seçeneklerden biri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Türksat uydu görüntüsü
- B) El çizimi bir kroki
- C) Bir gazete fotoğrafı
- D) Bir televizyon haberi
- E) Bir yağlı boya tablo
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Türksat uydu görüntüsü
Mekânsal Bilgi Sistemi’nde ortofoto, Google, Bing ve Türksat uydu görüntüleri gibi altlıklar kullanılabilir. Kroki ya da fotoğraf koordinatlı bir altlık değildir.
Kolay
9AYDES’in bileşenlerinden biri, afet olayı gerçekleştiği andan itibaren olay bildirimlerinin ekiplere SMS ve e-postayla gönderilmesini sağlar. Bu bileşen aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İyileştirme Sistemi
- B) Mekânsal Bilgi Sistemi
- C) Olay Komuta Sistemi
- D) Hasar Tespit Formu
- E) Adres Arama Çubuğu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Olay Komuta Sistemi
Olay bildirimlerinin ekiplere iletilmesi ve hizmet gruplarının sürekli iletişimi Olay Komuta Sistemi’nin görevidir. İyileştirme Sistemi afet sonrası süreçlerle ilgilidir.
Kolay
10Bir kurum, bir göldeki su kalitesini düzenli olarak uydu verileriyle izliyor ve göle dökülen derelerin havzasını haritalıyor. Bu çalışma hangi kullanım alanına örnektir?
- A) Kentsel ulaşım planlaması
- B) Tarımsal verim tahmini
- C) Kültürel miras envanteri
- D) Su kaynakları yönetimi
- E) Turizm tanıtımı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Su kaynakları yönetimi
Su kalitesinin izlenmesi ve su kaynaklarının haritalanması su kaynakları yönetimi uygulamalarıdır. Tarımsal verim tahmini bitki ve ürünle ilgilidir.
Kolay
11Türkiye’de kamu kurumları sıcaklık-yağış dağılışı, elektrik dağıtım bölgeleri ve UNESCO Dünya Mirası alanları gibi verileri haritalar üzerinden sunmaktadır. Bu durum aşağıdakilerden hangisini gösterir?
- A) Bu verilerin yalnızca basılı kitaplarda yer aldığını
- B) Haritaların yalnızca askerî amaçla hazırlandığını
- C) Kurumların mekânsal veri kullanmadığını
- D) Bu bilgilerin hiçbir konum içermediğini
- E) Kamu hizmetlerinin CBS tabanlı haritalarla sunulduğunu
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kamu hizmetlerinin CBS tabanlı haritalarla sunulduğunu
Farklı konulardaki verilerin harita üzerinden sunulması, kamu kurumlarının hizmetlerini mekânsal bilgi teknolojileriyle bütünleştirdiğini gösterir.
Kolay
12Bir büyükşehir belediyesi, son yirmi yılda şehrin hangi yönlere doğru büyüdüğünü uydu görüntüleriyle belirliyor ve yeni metro hattını buna göre planlıyor. Bu çalışma hangi kullanım alanına girer?
- A) Tarım
- B) Çevre koruma
- C) Afet yönetimi
- D) Şehir yönetimi
- E) Su kaynakları yönetimi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Şehir yönetimi
Kentsel büyümenin izlenmesi ve ulaşım planlaması şehir yönetimi uygulamalarıdır. Afet yönetimi ise afetlerin izlenmesi ve müdahaleyle ilgilidir.
Kolay
13Bir öğretmen “CBS’nin en güçlü yanı, farklı bilgileri katman katman üst üste koyarak analiz yapabilmesidir.” diyor. Aşağıdakilerden hangisi bu özelliğe uygun bir örnektir?
- A) Bir kentin adını haritada büyük harflerle yazmak
- B) Bir haritayı daha kalın ve renkli kâğıda basmak
- C) Bir uydu fotoğrafını daha büyük boyutta yazdırmak
- D) Bir haritanın kenarlarına süsleme çizgileri eklemek
- E) Akarsu ve yerleşme katmanlarını birleştirip riskli evleri bulmak
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Akarsu ve yerleşme katmanlarını birleştirip riskli evleri bulmak
Farklı veri katmanlarının birlikte değerlendirilmesiyle yeni bilgi (sel riski taşıyan evler) üretilir; bu, CBS’nin katman analizi gücüdür. Haritayı renkli basmak analiz değildir.
Kolay
14Bir tarım danışmanı, uydu görüntüleri yardımıyla bir ovadaki ekili alanları ve bitkilerin sağlık durumunu izliyor. Bu çalışma uzaktan algılamanın hangi kullanım alanına örnektir?
- A) Şehir yönetimi
- B) Afet yönetimi
- C) Su kalitesinin izlenmesi
- D) Tarım uygulamaları
- E) Kültürel miras tanıtımı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tarım uygulamaları
Ekili alanların ve bitki sağlığının izlenmesi tarım uygulamaları kapsamındadır. Şehir yönetimi kentsel büyüme ve altyapıyla ilgilenir.
Kolay
15Bir milli parkta nesli tehlikedeki bir hayvan türünün yaşam alanının yıllar içinde nasıl değiştiği uydu görüntüleri ve CBS ile izleniyor. Bu çalışmanın amacı en çok aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kentsel altyapıyı yenilemek
- B) Habitat ve biyoçeşitliliği korumak
- C) Elektrik dağıtımını planlamak
- D) Tarım ürünlerini pazarlamak
- E) Yol yapım maliyetini düşürmek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Habitat ve biyoçeşitliliği korumak
Bir türün yaşam alanının izlenmesi habitat ve biyoçeşitlilik izleme, yani çevre koruma uygulamasıdır.
Kolay
16Aşağıdakilerden hangisi uzaktan algılama ve CBS’nin çevre analizinde kullanılmasına örnektir?
- A) Bir okulun ders programının hazırlanması
- B) Ormansızlaşma ve çölleşme görülen alanların belirlenmesi
- C) Bir mağazanın günlük satışlarının hesaplanması
- D) Bir futbol maçının skorunun kaydedilmesi
- E) Bir kitabın sayfa sayısının belirlenmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ormansızlaşma ve çölleşme görülen alanların belirlenmesi
Ormansızlaşma ve çölleşme gibi çevresel tehditlerin belirlenmesi, bu teknolojilerin çevre analizinde kullanımıdır. Diğer seçeneklerde mekânsal bir veri ya da analiz bulunmaz.
Kolay
17AFAD'ın geliştirdiği AYDES'in açık adı “Afet Yönetim ve Karar Destek Sistemi”dir. Sistem, afet bölgesine ait verileri harita üzerinde bir araya getirir ve bu verilerin sorgulanmasını sağlar. Sistemin adındaki “karar destek” ifadesi aşağıdaki işlevlerden hangisini anlatır?
- A) Afetlerin gerçekleşeceği zamanı önceden kesin olarak bildirmesi
- B) Yardım kararlarını yöneticilerin yerine kendiliğinden alması
- C) Yöneticilerin hızlı ve doğru karar verebilmesi için bilgi sunması
- D) Hasar gören binaların onarımını uzaktan gerçekleştirmesi
- E) Afet bölgesindeki bütün iletişimi tek başına sağlaması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yöneticilerin hızlı ve doğru karar verebilmesi için bilgi sunması
AYDES, veriye hızlı ve doğru ulaşılmasını, veriden yeni bilgi üretilmesini ve yapılan mekânsal sorgu ve analizlerle hızlı karar verilebilmesini sağlayacak biçimde tasarlanmıştır. Kararı sistem değil yöneticiler verir; sistem bu karar için gereken bilgiyi sunar. Afetin zamanını bildirmek ya da onarım yapmak sistemin işlevi değildir.
Kolay
18Bir belediyenin afet hazırlık birimi, elindeki bilgileri CBS ortamında harita katmanı olarak göstermek istiyor. Bir bilginin katman olarak gösterilebilmesi için yeryüzündeki bir konuma bağlı olması gerekir. Buna göre aşağıdaki bilgilerden hangisi harita katmanı olarak gösterilmeye en uygundur?
- A) İlçedeki afet toplanma alanlarının yerleri
- B) Afet eğitimlerine ayrılan yıllık bütçe
- C) Birimde görev yapan personelin sayısı
- D) Yapılan son deprem tatbikatının süresi
- E) Depodaki çadır ve battaniyelerin sayısı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İlçedeki afet toplanma alanlarının yerleri
Toplanma alanlarının yerleri konuma bağlı, yani mekânsal veridir; harita üzerinde katman olarak gösterilebilir. Bütçe, personel sayısı, tatbikat süresi ve malzeme sayısı tek başına bir konum bildirmez; bunlar ancak bir konuma bağlandığında o konumun tanıtıcı bilgisi olur.
Orta
19Ağustosta çıkan bir orman yangını üç gün boyunca dağlık ve yolu az bir arazide ilerliyor. Yangın söndürüldükten sonra orman bölge müdürlüğü, zararın boyutunu kısa sürede belirleyip ağaçlandırma çalışmalarını planlamak istiyor. Yanan alanın büyüklüğünü hızlı ve doğru belirlemek için en uygun veri kaynağı hangisidir?
- A) Bölge halkıyla yapılan anketler
- B) Eski tarihli basılı atlaslar
- C) Bir istasyonun sıcaklık kayıtları
- D) Yangın öncesi ve sonrası uydu görüntüleri
- E) Bölgenin jeoloji haritası
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yangın öncesi ve sonrası uydu görüntüleri
Yangın öncesi ve sonrası uydu görüntüleri karşılaştırıldığında yanan alanın sınırları ve büyüklüğü, ulaşılması zor arazide bile kısa sürede belirlenir. Bölge halkıyla anket yapmak yerel bilgi sağlar; ancak geniş ve dağlık bir alanda yanan alanı ölçmek için hem yavaş hem de kesinlikten uzaktır.
Orta
20Bir sel felaketinden üç ay sonra ilçede yıkılan konutların listesi çıkarılıyor, evini kaybeden ailelerin hak sahipliği belirleniyor ve yeni konutlar için sel riski taşımayan bir alan seçiliyor. Bu işlerin tamamı aynı harita tabanlı sistem üzerinden, birbirine bağlı adımlar hâlinde yürütülüyor. Anlatılan süreç AYDES'in hangi bileşeniyle yürütülür?
- A) Olay Komuta Sistemi
- B) Mekânsal Bilgi Sistemi
- C) Erken Uyarı Sistemi
- D) Kentsel Dönüşüm Sistemi
- E) İyileştirme Sistemi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İyileştirme Sistemi
Hasar tespiti, hak sahipliği ve yeni yerleşim yeri seçimi afetten sonraki iyileştirme dönemine ait işlerdir ve İyileştirme Sistemi ile yürütülür. Süreç harita üzerinde yürüdüğü için Mekânsal Bilgi Sistemi seçilebilir; ancak harita burada bir araçtır, bu adımları bir arada yöneten bileşen İyileştirme Sistemi'dir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.