10. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi · İslam’da Varlık ve Bilgi
İslam’da Bilgi ve Bilginin Kaynakları
- bilgi
- ilim
- sadık haber
- mütevatir
- vahiy
- selim akıl
- salim duyular
- öznel bilgi
İslam'da bilginin kaynakları nelerdir?
İslam'da bilginin asıl kaynağı Allah'tır; İslam düşüncesinin kabul ettiği nesnel bilgi kaynakları ise sadık haber, selim akıl ve salim duyular olmak üzere üçtür. Sadık haber, gerçekten yaşanmış olayı bildiren haberdir ve iki türü vardır: Peygamberin Allah'tan getirdiği vahiy (haber-i resul) ile yalan üzerine birleşmeleri mümkün olmayan topluluğun aktardığı mütevatir haber. Selim akıl, yaratılıştaki temizliğini koruyan ve doğru karar vermeyi sağlayan akıldır; akıl dinî sorumluluğun şartıdır. Salim duyular sağlıklı duyulardır, ancak sınırlıdır ve yanıltabilir; suya batırılan kalemin kırık görünmesi buna örnektir. Sezgi, rüya, keşif ve ilham öznel kaynaklardır ve doğrulanmaya muhtaçtır. İslam ilme büyük önem verir: Hz. Peygamber Bedir esirlerinin okuma yazma öğretmesini istemiş ve Suffe'yi kurmuştur. İbni Sina, Cezeri ve Uluğ Bey bu ilim mirasının örnekleridir.
İslam’da Bilgi ve Bilginin Kaynakları: konu anlatımı ve özeti
İslam, bilgiye ve doğru bilgiye ulaşmaya büyük önem verir. Bu konu İslam'da ilmin yerini, İslam medeniyetinde gelişen ilimleri ve İslam düşüncesinin kabul ettiği bilgi kaynaklarını ele alır.
- Kur'an bilenlerle bilmeyenlerin bir olmadığını vurgular; Hz. Peygamber ilim öğrenmeyi her Müslüman'a farz saymış, Bedir esirlerinin okuma yazma öğretmesini istemiş, Suffe'yi kurmuştur. Âlimler peygamberlerin varisleri sayılır.
- Bu anlayışla tefsir, hadis, kelam, fıkıh ve tasavvufun yanında felsefe, astronomi, matematik ve tıp gelişti. İbni Sina, Buhari, Cezeri, Uluğ Bey ve Fuat Sezgin bu mirasın örnekleridir.
- İslam'a göre bilginin asıl kaynağı Allah'tır. Nesnel bilgi kaynakları üçtür: sadık haber, selim akıl ve salim duyular.
- Sadık haber, gerçekten yaşanmış olayı bildiren haberdir: Peygamberin Allah'tan getirdiği haber (haber-i resul, yani vahiy) ve yalan üzerine birleşmeleri mümkün olmayan topluluğun aktardığı mütevatir haber.
- Selim akıl doğru karar vermeyi sağlayan, yaratılıştaki temizliğini koruyan akıldır; akıl dinî sorumluluğun şartıdır. Salim duyular sağlıklı duyulardır, ancak sınırlıdır ve yanıltabilir (suya batırılan kalemin kırık görünmesi gibi).
- Sezgi, rüya, keşif ve ilham öznel kaynaklardır; kesin bilgi vermez, doğrulanmaya muhtaçtır. Bilgi türleri de gündelik, dinî, teknik, sanatsal, bilimsel ve felsefi olarak sınıflanır.
Unutma: Vahiy de mütevatir haber de sadık haberin türleridir; sınavlarda öznel kaynaklar (ilham, rüya) nesnel kaynaklarla karıştırılmamalıdır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bilgi kaynaklarını ayırmanın kolay yolu, bir bilgiye "Bunu nereden biliyorum?" diye sormaktır.
- Duyularla mı? Çayın sıcak olduğunu elini bardağa değdirince anlarsın. Bu, salim duyuların bilgisidir.
- Akıl yürüterek mi? Bahçede ıslak çimleri görüp gece yağmur yağdığı sonucuna varırsın. Bu, selim aklın işidir.
- Güvenilir bir haberle mi? İstanbul'un fethini görmedin, ama sayısız kaynak aynı şeyi aktardığı için kesin bilirsin. Bu, sadık haberdir (mütevatir haber).
Vahiy de sadık haberin en güvenilir türüdür: Peygamberin Allah'tan getirdiği bilgidir.
Sık yapılan hata: "Gözümle gördüysem kesin doğrudur." Doğrusu: Duyular sınırlıdır ve yanılabilir. Yazın asfalt yolda ileride su birikintisi varmış gibi görünür, ama yaklaşınca yol kuru çıkar. Akıl, duyuların verdiği bilgiyi denetler.
Derinleş
Bir hafta boyunca karşılaştığın beş haberi ya da bilgiyi (sosyal medya paylaşımı, ders kitabı, bir arkadaşın anlattığı olay gibi) not et. Her birinin hangi bilgi kaynağına dayandığını ve ne kadar güvenilir olduğunu bir tabloda göster. Bilim insanlarının bir bilgiyi doğrulamak için kullandığı yöntemlerle karşılaştır: Bir bilgiyi paylaşmadan önce kendine hangi soruları sormalısın?
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
DKAB.10.1.1İslam’da bilginin yerini ve kaynaklarını çözümleyebilme
- a) İslam düşüncesinde bilginin yerini ve kaynaklarını inceler.
- b) İslam düşüncesinde bilginin yeri ve kaynakları arasındaki ilişkiyi belirler.
Bu konuda neler var?
- İslam’da Bilginin Yeri
- İslam’da Bilgi Kaynakları
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Din kültürü dersinde öğretmen, öğrencilerden bildikleri bir şeyi nereden öğrendiklerini tek cümleyle söylemelerini istiyor. Ardından, bu cümlelerden kaynağı başkalarınca denetlenemeyen ve kişiden kişiye değişen bir örneği tahtaya yazıyor. Öğretmenin tahtaya yazdığı cümle aşağıdakilerden hangisidir?
- A) "Kaynayan çaydanlığa dokununca elimin yandığını hissettim."
- B) "İstanbul'un fethini sayısız kaynak aynı şekilde anlatıyor."
- C) "Bir bütünün kendi parçasından büyük olduğunu düşünerek anladım."
- D) "Dün gece gördüğüm rüya, bu hafta bir misafir geleceğini haber verdi."
- E) "Ahiret gününün geleceğini Kur'an bize bildiriyor."
Cevabı göster
Doğru cevap: D) "Dün gece gördüğüm rüya, bu hafta bir misafir geleceğini haber verdi."
Rüya, sezgi, ilham ve keşif kişiye özgü olduğu ve başkalarınca denetlenemediği için öznel bilgi kaynaklarıdır. Ahiret bilgisi gözle görülemediği için öznel sanılabilir; oysa vahiy (haber-i resul) sadık haberin bir türü ve nesnel bir bilgi kaynağıdır.
Kolay
2Mert'in arkadaşlarının çoğu, sosyal medyada "Bir haftada on kilo verdiren mucize çay" reklamına inanıp ürünü sipariş ediyor. Mert ise çevresindeki bu havaya kapılmadan vücudun işleyişi hakkında bildiklerini düşünüyor ve iddianın mantıklı olmadığına karar veriyor. Mert'in kararında başvurduğu bilgi kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Selim akıl
- B) Salim duyular
- C) Mütevatir haber
- D) Keşif
- E) Sezgi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Selim akıl
Yaratılıştaki temizliğini koruyan, çevrenin olumsuz etkilerine kapılmayan ve insanı doğru karara götüren akla selim akıl denir; Mert de çoğunluğa uymadan aklını kullanmıştır. Çok kişinin ürüne inanması mütevatir haberi çağrıştırabilir; ancak burada ortada yaşanmış bir olayın kalabalıklarca aktarılması değil, bir reklam iddiası vardır.
Kolay
3Defne'nin küçük kardeşi, ahiret gününün ve meleklerin varlığını nereden bildiğimizi soruyor. Defne, bu konuların deney ya da gözlemle öğrenilemeyeceğini; Allah'ın bildirdiği ve peygamberi aracılığıyla insanlara ulaşan haberlerle bilindiğini anlatıyor. Defne'nin sözünü ettiği bilgi kaynağı İslam düşüncesinde hangi adla anılır?
- A) Mütevatir haber
- B) Sezgi
- C) İlham
- D) Selim akıl
- E) Haber-i resul
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Haber-i resul
Peygamberin Allah'tan alıp insanlara bildirdiği haber, sadık haberin bir türü olan haber-i resuldür; buna vahiy de denir. Mütevatir haber de sadık haberdir; ancak kaynağı peygamber değil, yalan üzerinde birleşmeleri mümkün olmayan kalabalık topluluklardır.
Kolay
4Okul kütüphanesinde "İlme verilen değer" panosu hazırlanıyor. Zehra, Bedir Savaşı'ndan sonra fidye ödeyemeyen ancak okuma yazma bilen esirler için Hz. Peygamber'in koyduğu şartı panoya yazmayı seçiyor; bu uygulamanın Medine'de okuryazarlığın yayılmasına katkı sağladığını belirtiyor. Zehra'nın panoya yazacağı şart aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Medine'de bir mescit inşa etmeleri
- B) Fidye olarak kitap getirmeleri
- C) Suffe'de öğretmenlik yapmaya söz vermeleri
- D) On Müslüman'a okuma yazma öğretmeleri
- E) Kur'an'ın tamamını ezberlemeleri
Cevabı göster
Doğru cevap: D) On Müslüman'a okuma yazma öğretmeleri
Hz. Peygamber, okuma yazma bilen Bedir esirlerinin her birinin on Müslüman'a okuma yazma öğretmesi karşılığında serbest bırakılmasını istemiştir. Fidye olarak kitap istendiğini düşünmek yanlıştır; şart maddi bir bedel değil, bilginin aktarılmasıdır ve bu da ilme verilen önemi gösterir.
Kolay
5Bir ansiklopedide "yaratılıştaki temizliğini koruyan, insanın doğru karar vermesini sağlayan akıl" tanımı yer alıyor. Bu tanım İslam düşüncesindeki hangi kavramı karşılar?
- A) Selim akıl
- B) Salim duyu
- C) Mütevatir haber
- D) İlham
- E) Sadık haber
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Selim akıl
Yaratılıştaki temizliğini koruyan ve doğru karar vermeyi sağlayan akla selim akıl denir. Salim duyu ise sağlıklı duyuları ifade eder.
Kolay
6Göz doktorundan dönen Zeynep, sağlıklı görme, işitme ve dokunma yeteneklerinin de bilgi edinmede kullanıldığını öğreniyor. Zeynep'in öğrendiği bilgi kaynağının adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Keşif
- B) Selim akıl
- C) Haber-i resul
- D) Mütevatir haber
- E) Salim duyular
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Salim duyular
Sağlıklı duyulara salim duyular denir ve nesnel bilgi kaynaklarındandır. Selim akıl ise duyularla değil düşünmeyle ilgilidir.
Kolay
7İslam düşüncesine göre bütün bilgilerin asıl kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Duyular
- B) Akıl
- C) Allah
- D) Toplum
- E) Sezgi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Allah
İslam'a göre bilginin asıl kaynağı Allah'tır; akıl ve duyular O'nun insana verdiği bilgi edinme araçlarıdır. Akıl önemli bir kaynak olsa da asıl kaynak değildir.
Kolay
8Bir kişi, bir arkadaşını ilk gördüğünde "İçimden bir ses bu kişinin güvenilir olduğunu söylüyor." diyor. Bu düşünce henüz hiçbir delile ya da deneyime dayanmıyor. Bu kişinin dayandığı bilgi yolu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Selim akıl
- B) Salim duyu
- C) Haber-i resul
- D) Sezgi
- E) Mütevatir haber
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sezgi
Delil ve deneyime dayanmadan ortaya çıkan iç ses sezgidir; öznel bir kaynaktır ve doğrulanması gerekir. Akıl ise delillere dayanarak sonuca ulaşır.
Kolay
9Hz. Peygamber'in söz, fiil ve davranışlarını konu edinen ilim dalı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tefsir
- B) Astronomi
- C) Hadis
- D) Felsefe
- E) Kelam
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Hadis
Hz. Peygamber'in söz, fiil ve davranışlarını inceleyen ilim hadistir. Tefsir ise Kur'an'ı açıklar ve yorumlar.
Kolay
10Rüyasında sınavdan yüksek not aldığını gören Emre, bunu kesin bir bilgi gibi arkadaşlarına anlatıyor. Öğretmeni, rüyanın bu şekilde kesin bilgi sayılamayacağını söylüyor. Öğretmenin bu açıklamasının dayanağı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Rüyanın selim aklın ürettiği kesin bir yargı olması
- B) Rüyanın mütevatir haber türlerinden biri sayılması
- C) Rüyanın yalnızca peygamberlere özgü bir bilgi yolu olması
- D) Rüyanın salim duyularla elde edilen bir bilgi olması
- E) Rüyanın öznel bir kaynak olup doğrulanmaya muhtaç olması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Rüyanın öznel bir kaynak olup doğrulanmaya muhtaç olması
Rüya, sezgi, keşif ve ilham gibi öznel bir kaynaktır; kesin bilgi vermez ve doğrulanması gerekir. Rüya duyularla ya da akılla elde edilen nesnel bilgi değildir.
Kolay
11"... Hiç bilenler ile bilmeyenler bir olur mu?..." ayeti öncelikle aşağıdakilerden hangisini vurgular?
- A) Duyuların yanılabileceğini
- B) Âlimlerin peygamber olduğunu
- C) İlmin insana kazandırdığı değeri
- D) Haberin doğrulanması gerektiğini
- E) Rüyanın kesin bilgi vermediğini
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İlmin insana kazandırdığı değeri
Ayet bilenle bilmeyenin bir olmadığını belirterek ilmin değerine dikkat çeker. Âlimler peygamberlerin varisleri sayılır ama peygamber değildir.
Kolay
12Hz. Peygamber'in Mescid-i Nebevi'nin yanında inşa ettirdiği ve ilim öğrenmeyi teşvik etmek için kullandığı yer aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Semerkant Rasathanesi
- B) Suffe
- C) Sahn medresesi
- D) Darülhikme
- E) Darülfünun
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Suffe
Hz. Peygamber, Mescid-i Nebevi'nin yanına Suffe'yi yaptırarak ilim öğrenmeyi teşvik etmiştir. Sahn medreseleri ise çok sonra Fatih Sultan Mehmet döneminde kurulmuştur.
Kolay
13İnanç konularını, özellikle Allah'ın varlığı, sıfatları ve ahiret gibi meseleleri inceleyen İslami ilim dalı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tasavvuf
- B) Kelam
- C) Tefsir
- D) Tıp
- E) Fıkıh
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kelam
İnançla ilgili konuları inceleyen ilim kelamdır. Fıkıh ise ibadet, ahlak ve toplumsal hayata ilişkin hükümleri inceler.
Kolay
14Kur'an'ın açıklanmasını ve yorumlanmasını konu edinen İslami ilim dalı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kelam
- B) Fıkıh
- C) Tasavvuf
- D) Tefsir
- E) Hadis
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tefsir
Kur'an'ı açıklayıp yorumlayan ilim tefsirdir. Hadis ise Hz. Peygamber'in söz, fiil ve davranışlarını konu edinir.
Kolay
15Allah'ın peygamberi aracılığıyla insanlara bildirdiği habere "haber-i resul" denir. Haber-i resulün diğer adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Keşif
- B) Vahiy
- C) Ehl-i sünnet
- D) İçtihat
- E) Mütevatir
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Vahiy
Peygamberin Allah'tan getirdiği haber vahiydir ve sadık haberin bir türüdür. Mütevatir ise kalabalık bir topluluğun aktardığı haberin adıdır.
Kolay
16Bir öğrenci, İslam düşüncesinin kabul ettiği nesnel bilgi kaynaklarını defterine yazıyor. Aşağıdakilerden hangisi öğrencinin listesinde yer almalıdır?
- A) Sadık haber, selim akıl, salim duyular
- B) Sezgi, rüya, ilham
- C) Salim duyular, rüya, sadık haber
- D) İlham, mütevatir haber, keşif
- E) Keşif, sezgi, selim akıl
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sadık haber, selim akıl, salim duyular
İslam düşüncesinde nesnel bilgi kaynakları sadık haber, selim akıl ve salim duyulardır. Sezgi, rüya, keşif ve ilham öznel kaynaklardır.
Kolay
17Zeynep, "Hz. Peygamber'in ilme verdiği önem" konulu sunumu için ders kitabından üç uygulama not etmek istiyor. İlk ikisini şöyle yazıyor: Mescid-i Nebevi'nin yanına Suffe'yi inşa ettirmesi ve Bedir Savaşı'ndan sonra okuma yazma bilen esirlerin Müslümanlara okuma yazma öğretmesini istemesi. Zeynep'in listesini tamamlayacak üçüncü uygulama aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bazı sahabilerine yabancı dil öğrenmelerini tavsiye etmesi
- B) Semerkant'ta bir rasathanenin yapılmasını emretmesi
- C) Seçilen hadislerin altı kitapta toplanmasını sağlaması
- D) Tıp alanında okutulacak bir ders kitabı kaleme aldırması
- E) İstanbul'da Sahn medreselerinin kurulmasına öncülük etmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bazı sahabilerine yabancı dil öğrenmelerini tavsiye etmesi
Hz. Peygamber, Suffe'yi inşa ettirmenin ve Bedir esirlerinden okuma yazma öğretmelerini istemenin yanında bazı sahabilerine yabancı dil öğrenmelerini de tavsiye etmiştir. Öteki şıklar sonraki dönemlere aittir: Semerkant Rasathanesi Uluğ Bey zamanında yapılmış, Kütübisitte hadis âlimlerince derlenmiş, el-Kanun fi't-Tıp'ı İbni Sina yazmış, Sahn medreseleri Fatih Sultan Mehmet Dönemi'nde kurulmuştur.
Kolay
18Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyrulur: "Allah, Âdem'e bütün varlıkların isimlerini öğretti. Sonra onları meleklere göstererek 'Eğer doğru söyleyenler iseniz haydi bana bunların isimlerini bildirin.' dedi. Melekler, 'Seni bütün eksikliklerden uzak tutarız. Senin bize öğrettiklerinden başka bizim hiçbir bilgimiz yoktur. Şüphesiz her şeyi hakkıyla bilen, her şeyi hikmetle yapan sensin.' dediler." Bu ayette insanın diğer varlıklardan ayrılan hangi yönüne dikkat çekilmektedir?
- A) Yeryüzünde uzun bir ömür sürmesine
- B) Bedence güçlü ve dayanıklı olmasına
- C) Varlıklar hakkında bilgi edinebilmesine
- D) Meleklerden daha önce yaratılmasına
- E) Topluluk hâlinde yaşamaya yatkınlığına
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Varlıklar hakkında bilgi edinebilmesine
Ayette Hz. Âdem'e varlıkların isimlerinin öğretildiği bildirilir. Ders kitabı bu ayeti, insanın akıl yürütebilme ve varlıklar hakkında bilgi edinebilme gibi üstün özelliklerle yaratıldığını ve bu konuda diğer varlıklardan ayrı bir yere sahip olduğunu göstermek için verir. Ömür, beden gücü, yaratılış sırası ya da toplu yaşama ayette söz konusu edilmez.
Orta
19Tarih dersinde Kaan, 1071'deki Malazgirt Savaşı'nı ne kendisinin ne de tanıdığı birinin gördüğünü fark ediyor. Yine de farklı yüzyıllarda, farklı dillerde yazılmış pek çok kaynağın savaşı aynı ana çizgilerle anlattığını öğrenince bu bilgiden hiç şüphe duymuyor. Kaan'ın bu bilgiyi dayandırdığı kaynak aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Rüya
- B) Haber-i resul
- C) Sezgi
- D) Salim duyular
- E) Mütevatir haber
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Mütevatir haber
Yalan üzerinde birleşmeleri mümkün olmayan, farklı zaman ve yerlerdeki pek çok kişinin aynı içerikle aktardığı haber mütevatir haberdir; tarihî olaylara ilişkin bilgilerin çoğu bu yolla edinilir. Haber-i resul de sadık haberdir; fakat o, peygamberin Allah'tan alıp bildirdiği haberdir.
Orta
20Okul kütüphanesinde görevli Selin, bağışlanan üç kitabı ilgili raflara yerleştiriyor: I. Hz. Peygamber'in sözlerini ve uygulamalarını derleyen kitap – Hadis rafı II. Allah'ın sıfatlarını ve ahiret inancını tartışan kitap – Kelam rafı III. Namazın ve alışverişin hükümlerini anlatan kitap – Tasavvuf rafı Selin'in yerleştirmelerinden hangileri doğrudur?
- A) Yalnız I
- B) Yalnız III
- C) I ve II
- D) I ve III
- E) II ve III
Cevabı göster
Doğru cevap: C) I ve II
Hadis Hz. Peygamber'in söz, fiil ve onaylarını, kelam ise inanç konularını inceler; bu yüzden I ve II doğrudur. İbadet ve alışveriş hükümleri fıkhın konusudur; tasavvuf ise insanı ahlaki ve manevi olgunluğa eriştirmeyi amaçlar, dolayısıyla III yanlıştır.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.