10. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi · İslam’ın Evrensel Mesajları
İslam’da Adalet ve Eşitlik
- adalet
- eşitlik
- hak
- hukuk
- liyakat
- emanet
- takva
- veda hutbesi
İslam'da adalet ve eşitlik nasıl anlaşılır?
İslam'da adalet, her şeyi yerli yerine koymak ve hak sahibine hakkını vermektir; eşitlik ise ırk, cinsiyet ya da servetin Allah katında üstünlük sebebi olmamasıdır. Allah mutlak adalet sahibidir (Adl) ve Kur'an bir topluluğa duyulan kinin bile insanı adaletsizliğe itmemesini emreder. Hz. Peygamber, peygamberlikten önce haksızlığa karşı kurulan Hilfü'l-fudul'a katılmıştır. Adaletin ilkeleri arasında eşitlik, tarafsızlık, hakkaniyet, şeffaflık, emanet, liyakat ve ahde vefa bulunur. Liyakat görevin ehline verilmesidir; Hz. Peygamber genç Üsame bin Zeyd'i yetkin olduğu için ordu komutanı yapmıştır. Üstünlük takvadadır; Veda Hutbesi eşitliği, can ve mal dokunulmazlığını ve kul hakkını vurgular. İslam insanlar arasındaki doğal farklılıkları kabul eder ama bunların üstünlük aracına dönüşmesine karşı çıkar. Adalet ile eşitlik her zaman aynı değildir: Eşitlik herkese aynısını vermek, adalet ise herkese hakkını vermektir.
İslam’da Adalet ve Eşitlik: konu anlatımı ve özeti
Adalet İslam'ın evrensel mesajlarının başında gelir ve toplumun huzurunun temelidir. Bu konu adaletin anlamını, ilkelerini ve İslam'ın insanlar arasındaki eşitliğe bakışını ele alır.
- Adalet; her şeyi yerli yerine koymak, hak sahibine hakkını vermek, herkese kanun karşısında eşit davranmaktır. Hukukta yasaya uymayı, ekonomide doğru ölçüp tartmayı, toplumda ayrım yapmamayı kapsar.
- Allah mutlak adalet sahibidir (Adl). Kur'an, bir topluluğa duyulan kinin bile insanı adaletsizliğe itmemesini emreder. Hz. Peygamber, peygamberlikten önce haksızlığa karşı kurulan Hilfü'l-fudul'a katılmıştır.
- Adaletin ilkeleri: eşitlik, tarafsızlık, hakkaniyet, dürüstlük, şeffaflık, hesap verebilirlik, emanet, liyakat, ahde vefa ve insanın saygınlığı.
- Liyakat, görevin ehil kişiye verilmesidir. Kur'an emanetlerin ehline verilmesini emreder; Hz. Peygamber genç Üsame bin Zeyd'i yetkin olduğu için ordu komutanı yapmıştır.
- Allah katında kadın-erkek, zengin-fakir ya da ırk farkı üstünlük sebebi değildir; üstünlük takvadadır. Veda Hutbesi bu eşitliği, can ve mal dokunulmazlığını ve kul hakkını vurgular.
- İslam temel haklarda eşitliği savunur ama insanlar arasındaki doğal farklılıkları da kabul eder; bu farklılıkların üstünlük aracına dönüşmesine karşı çıkar. Anne babaların çocukları arasında adil davranması da bunun gereğidir.
Unutma: Adalet ile eşitlik her zaman aynı değildir; eşitlik herkese aynısını vermek, adalet ise herkese hakkını vermektir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Adalet ile eşitliği ayırmak için bir örnek düşün.
- Bir öğretmen sınıftaki herkese aynı süreyi veriyor. Bu eşitliktir.
- Görme engelli bir öğrenciye sınavda ek süre ve büyük puntolu kâğıt veriyor. Bu, herkese aynı şeyi vermek değil, herkese hakkını vermektir: adalettir.
- Temel haklarda (can, mal, onur, kanun önünde eşitlik) herkes eşittir; ihtiyaçlar ise farklı olabilir.
Liyakat: Bir işi o işin ehline vermektir. Takım kaptanını arkadaşlığa göre değil, yeteneğe ve sorumluluk bilincine göre seçmek liyakattir.
Sık yapılan hata: "Sevmediğim biri hakkında adil olmak zorunda değilim." Doğrusu: Kur'an, bir topluluğa duyulan kinin bile insanı adaletsizliğe itmemesini emreder (Mâide, 8). Adalet kişiye duyulan sevgiye bağlı değildir.
Derinleş
Okulunda ya da sınıfında adaletin tartışıldığı bir durumu ele al: nöbet çizelgesi, takım seçimi ya da sınıf başkanlığı seçimi gibi. Mevcut düzen kimin lehine, kimin aleyhine işliyor? Eşitlik, liyakat ve şeffaflık ilkelerini kullanarak daha adil bir düzen öner ve önerinin uygulanırken karşılaşabileceği bir zorluğu tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
DKAB.10.3.2İslam’ın adalet ve eşitlik ilkeleri arasındaki ilişkiyi sentezleyebilme
- a) İslam’ın adalet ve eşitlik kavramlarını araştırır.
- b) İslam’ın adalet ve eşitlik kavramları arasında ilişki kurar.
- c) İslam’ın adalet ve eşitlik kavramlarını birleştirerek özgün bir bütün oluşturur.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir adliye binasının girişinde "Adalet mülkün temelidir." yazısını gören Emir, Allah'ın da adaletle ilgili bir ismi olduğunu hatırlıyor. Bu ismin, Allah'ın kimseye haksızlık etmediğini ve herkese hak ettiği şekilde muamele ettiğini ifade ettiğini biliyor ama adını hatırlayamıyor. Emir'in hatırlamaya çalıştığı isim aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kerim
- B) Vedud
- C) Rezzak
- D) Latif
- E) Adl
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Adl
Adl, Allah'ın mutlak ve gerçek adalet sahibi olduğunu, herkese hak ettiği şekilde muamele ettiğini ifade eder. Kerim cömert ve ikramı bol demektir; Allah'ın lütfunu anlatır, adaletini değil.
Kolay
2Okul aile birliği, toplanan bağışların nereye harcandığını her ay okul panosunda ve web sitesinde ayrıntılı bir tabloyla yayımlıyor. İsteyen her veli, harcamalara ait faturaları okul idaresinden alıp inceleyebiliyor. Okul aile birliğinin bu uygulaması hangi adalet ilkesine örnektir?
- A) Ahde vefa
- B) Liyakat
- C) Emanet
- D) Hakkaniyet
- E) Şeffaflık
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Şeffaflık
Şeffaflık, bir sürecin açıklık, dürüstlük, erişilebilirlik ve denetlenebilirlik ilkeleriyle yürütülmesidir; harcamaların herkese açık olması ve faturaların incelenebilmesi bunu gösterir. Bağışlar birliğe emanet edildiği için emanet ilkesi de akla gelebilir; ancak uygulamanın öne çıkan yönü bilgiyi açık ve denetlenebilir kılmaktır.
Kolay
3Hafta sonu mahalle maçına katılacağına arkadaşlarına söz veren Barış, aynı saatte bir arkadaşından daha eğlenceli bir davet alıyor. Takımın bir kişi eksik kalacağını bildiği için davete gitmiyor ve sözünü tutarak maça katılıyor. Barış'ın davranışı hangi adalet ilkesine örnektir?
- A) Ahde vefa
- B) Tarafsızlık
- C) Hakkaniyet
- D) Şeffaflık
- E) Liyakat
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ahde vefa
Ahde vefa, kişinin verdiği sözlere sadık kalması ve taahhüt ettiği şeyi yerine getirmesidir. Hakkaniyet de adaletle ilgilidir; fakat bir kararı olayın kendine özgü koşullarına göre vermeyi anlatır, sözünü tutmayı değil.
Kolay
4Pazarda manavlık yapan Hüseyin Bey, terazisini her sabah ayar için kontrol ettiriyor ve tartarken kefeye hiç dokunmuyor. Bir müşterisi eksik tartıldığını düşündüğünde ürünü onun önünde yeniden tartıyor. Hüseyin Bey'in davranışı adaletin en çok hangi alandaki yansımasıdır?
- A) Hukuki alan
- B) Siyasi alan
- C) Ekonomik alan
- D) Aile içi ilişkiler
- E) Eğitim alanı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ekonomik alan
Adalet ekonomik alanda ölçü ve tartıyı doğru kullanmak, alışverişte hak yememek demektir; Hüseyin Bey'in davranışı bunun örneğidir. Ölçü ve tartıyla ilgili yasal düzenlemeler bulunduğu için hukuki alan akla gelebilir; ancak davranışın özü ticarette hakkı gözetmektir.
Kolay
5Görev ve sorumlulukların o işi yapabilecek yeterlikteki kişilere verilmesini ifade eden adalet ilkesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tarafsızlık
- B) Hakkaniyet
- C) Liyakat
- D) Ahde vefa
- E) Dürüstlük
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Liyakat
Görevin ehil kişiye verilmesi liyakattir; bu ilkeye yeterlilik ilkesi de denir. Ahde vefa ise verilen sözde durmaktır.
Kolay
6"Toplumu düzenleyen ve devletin yaptırım gücünü belirleyen yasaların bütünü" tanımı aşağıdaki kavramlardan hangisine aittir?
- A) Emanet
- B) Liyakat
- C) Ahlak
- D) Takva
- E) Hukuk
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hukuk
Toplumu düzenleyen ve devletin yaptırım gücünü belirleyen yasaların bütününe hukuk denir. Takva ise Allah'a saygıyla kötülükten sakınmaktır.
Kolay
7"Her şeyi yerli yerine koymak, hak sahibine hakkını vermek" anlamına gelen kavram aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Adalet
- B) Ahde vefa
- C) Takva
- D) Liyakat
- E) Şeffaflık
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Adalet
Bir işi yerli yerine koymak ve hak sahibine hakkını vermek adaletin anlamıdır. Liyakat ise görevin ehil kişiye verilmesidir.
Kolay
8İnsanın hiçbir sebebe bağlı olmaksızın sadece insan olmasından dolayı saygın ve dokunulmaz olduğunu ifade eden adalet ilkesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hesap verebilirlik
- B) İnsanın saygınlığı
- C) Liyakat
- D) Şeffaflık
- E) Ahde vefa
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İnsanın saygınlığı
Kur'an'a göre insan, yalnızca insan olduğu için saygın ve dokunulmazdır; bu insanın saygınlığı ilkesidir. Liyakat ise yeterliğe göre görev verilmesidir.
Kolay
9Ders kitabına göre adaletsizliğin topluma etkisi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Huzursuzluk ve kargaşaya sebep olması
- B) Kişilerin güven içinde yaşamasını sağlaması
- C) Toplumda güveni artırması
- D) Toplumsal birliği güçlendirmesi
- E) Toplumda düzeni koruması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Huzursuzluk ve kargaşaya sebep olması
Haksızlık ve adaletsizlik toplumda huzursuzluk ve kargaşaya yol açar. Güven ve düzen ise adaletin sonuçlarıdır.
Kolay
10Hz. Peygamber, genç yaşına rağmen yetkin olduğu için Üsame bin Zeyd'i ordu komutanı olarak görevlendirmiştir. Bu uygulama öncelikle hangi adalet ilkesine örnektir?
- A) Şeffaflık
- B) Hesap verebilirlik
- C) Ahde vefa
- D) İnsanın saygınlığı
- E) Liyakat
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Liyakat
Üsame bin Zeyd'in yaşına değil yeterliğine bakılarak görevlendirilmesi liyakat ilkesine örnektir. Hesap verebilirlik ise kararların sonuçlarından sorumlu olmaktır.
Kolay
11Kanunların ve uygulamaların kişiden kişiye farklılık göstermemesi gerektiğini ifade eden adalet ilkesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Dürüstlük
- B) Liyakat
- C) Eşitlik
- D) Ahde vefa
- E) Emanet
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Eşitlik
Herkesin kanun karşısında aynı muameleyi görmesi eşitlik ilkesidir. Emanet ise korunması istenen maddi ve manevi değerleri ifade eder.
Kolay
12Ders kitabına göre adaletin ekonomik alandaki anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Verilen sözü yerine getirmek
- B) Ölçü ve tartıyı doğru kullanmak
- C) Görevi ehline vermek
- D) Kanunlara uygun davranmak
- E) İnsanlar arasında ayrım yapmamak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ölçü ve tartıyı doğru kullanmak
Adalet ekonomik alanda ölçü ve tartıyı doğru kullanmak demektir. Kanunlara uygun davranmak hukuki, ayrım yapmamak ise toplumsal alandaki anlamıdır.
Kolay
13"... Hükmettiğin zaman aralarında adaletle hükmet. Çünkü Allah adil olanları sever." ayeti öncelikle kimlere yönelik bir sorumluluğu vurgular?
- A) Yalnızca ticaretle uğraşanlara
- B) Karar ve hüküm verme yetkisi olanlara
- C) Sadece öğretmenlere
- D) Sadece çocuklara
- E) Yalnızca yolculara
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Karar ve hüküm verme yetkisi olanlara
Ayet, hüküm verme durumunda olanlardan adaletle hükmetmelerini ister. Bu sorumluluk hâkimden yöneticiye, anne babadan sınıf başkanına kadar karar veren herkesi kapsar.
Kolay
14Kişinin verdiği sözlere sadık kalmasını ifade eden adalet ilkesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Şeffaflık
- B) Tarafsızlık
- C) Liyakat
- D) Ahde vefa
- E) Eşitlik
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ahde vefa
Verilen söze sadık kalmak ahde vefadır. Şeffaflık ise süreçlerin açık ve denetlenebilir yürütülmesidir.
Kolay
15Ders kitabına göre emanet ilkesi kapsamında aşağıdakilerden hangisi bir emanettir?
- A) Hava durumu tahminleri
- B) Başkasına ait sırları araştırmak
- C) Kişinin kendi hayalleri
- D) Devletin makamları
- E) Kişinin kendi düşünceleri
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Devletin makamları
Kullanılıp sahibine iade edilecek eşya gibi devletin makamları da emanettir. Bu ilke rüşvet ve haksızlıktan uzak durmayı gerektirir.
Kolay
16Kişinin gerçeği söylemesini, doğru davranmasını ve ahlaki değerlere uygun hareket etmesini ifade eden adalet ilkesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Dürüstlük
- B) Şeffaflık
- C) Tarafsızlık
- D) Hakkaniyet
- E) Liyakat
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Dürüstlük
Gerçeği söylemek ve doğru davranmak dürüstlük ilkesidir. Hakkaniyet ise adaletin olayın özelliklerine göre uygulanmasıdır.
Kolay
17Hz. Muhammed (sav), peygamberlik görevi verilmeden önce, adaleti sağlamak üzere kurulan Hilfülfudul adlı topluluğa katılmış ve haksızlıklarla mücadele etmiştir. Peygamberliği döneminde de yönettikleri insanlara, ailelerine ve sorumlu oldukları kişilere adaletli davrananların Allah katında ağırlanacağını müjdelemiştir. Bu iki bilgi birlikte düşünüldüğünde Hz. Muhammed (sav) ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Adaleti yalnız kendi yakınları için gerekli gördüğü
- B) Adaletin sağlanmasını yalnız yöneticilerin görevi saydığı
- C) Haksızlıklara karşı tek başına mücadele etmeyi seçtiği
- D) Adaleti hayatının her döneminde gözetip teşvik ettiği
- E) Adaletle ilgili konulara peygamberlikten sonra yöneldiği
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Adaleti hayatının her döneminde gözetip teşvik ettiği
Hz. Muhammed (sav) peygamberlikten önce Hilfülfudul'a katılarak haksızlıklarla mücadele etmiş, peygamberliği döneminde de inananları adil olmaya yönlendirmiştir; yani adaleti hayatı boyunca gözetmiştir. Bir topluluğa katılması tek başına hareket etmediğini, müjdesinde aileyi ve sorumlu olunan kişileri de anması adaletin yalnız yöneticilere bırakılmadığını gösterir.
Kolay
18Yaz tatilinde bir fırında çalışan Yusuf, ay sonunda emeğinin karşılığı olan ücreti eksiksiz alıyor. Dedesi ona, "Doğru ve gerçeğe uygun olan anlamına gelen, yapılan işin maddi ya da manevi karşılığını da ifade eden bir kavram vardır. Bugün aldığın ücret de odur." diyor. Dedesinin sözünü ettiği kavram aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hukuk
- B) Liyakat
- C) Hak
- D) Emanet
- E) Ahde vefa
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Hak
Hak; doğru ve gerçeğe uygun olan, adalet ve eşitliği sağlayan, yapılan işin maddi veya manevi karşılığı anlamına gelir. Hukuk toplumu düzenleyen yasaların bütünüdür; liyakat görevin ehil kişiye verilmesi, emanet korunması istenen değer, ahde vefa ise verilen söze sadık kalmaktır.
Orta
19Bir öğretmen, proje ödevini zamanında teslim etmeyen iki öğrenciden birinin o hafta ameliyat olup hastanede yattığını öğreniyor. Bu öğrenciye ek süre tanıyor; hiçbir mazereti olmayan diğer öğrenciye ise sınıf kuralına göre not veriyor. Öğretmenin tutumu hangi adalet ilkesiyle ilgilidir?
- A) Hakkaniyet
- B) Emanet
- C) Şeffaflık
- D) Ahde vefa
- E) Liyakat
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Hakkaniyet
Hakkaniyet, adaletin somut olaylara ve olaydaki kişilerin özel durumuna göre uygulanmasını, böylece en uygun kararın verilmesini ifade eder. İki öğrenciye farklı davranılması adaletsizlik gibi görünebilir; oysa koşulları farklı olanlara aynı kuralı körü körüne uygulamak hakkaniyete aykırıdır.
Orta
20Bir belediye başkanı, aldığı bir kararın mahallede trafik sorununa yol açtığını görünce halkın önüne çıkıyor. Kararın sonuçlarından sorumlu olduğunu kabul ediyor, oluşan zararı gidermek için bir plan açıklıyor ve hem Allah'a hem topluma hesap vereceğinin bilincinde olduğunu söylüyor. Başkanın tutumu hangi adalet ilkesine örnektir?
- A) Hesap verebilirlik
- B) Liyakat
- C) Ahde vefa
- D) Hakkaniyet
- E) Şeffaflık
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Hesap verebilirlik
Hesap verebilirlik, kişinin aldığı kararlardan ve bunların sonuçlarından sorumlu olması, başta Allah'a olmak üzere ailesine ve topluma hesap verebilmesidir. Başkanın halkın önüne çıkması şeffaflığı çağrıştırabilir; ancak burada vurgulanan, sürecin açıklığı değil, kararın sonuçlarının sorumluluğunu üstlenmektir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.