12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük · 20. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti ve Dünya
I. Dünya Savaşı’nın Sonuçları
- Mondros Ateşkes Antlaşması
- Wilson İlkeleri
- Paris Barış Konferansı
- Versay Antlaşması
- manda ve himaye
- Milletler Cemiyeti
- Vilayet-i Sitte
I. Dünya Savaşı'nın sonuçları nelerdir ve Mondros neden önemlidir?
I. Dünya Savaşı'nın sonuçları imparatorlukların yıkılması, yeni devletlerin kurulması ve Osmanlı için Anadolu'nun işgaline giden yolun açılmasıdır. Savaş 1918'de İtilaf Devletleri'nin zaferiyle bitti; Osmanlı, Alman, Avusturya-Macaristan ve Çarlık Rusyası yıkıldı, manda sistemi ortaya çıktı ve Milletler Cemiyeti kuruldu. 8 Ocak 1918'de açıklanan Wilson İlkeleri açık diplomasiyi öngörüyor, 12. maddesi Türklerin çoğunlukta olduğu yerlerin egemenliğini tanıyordu. 30 Ekim 1918'de Rauf Bey ile Amiral Calthorpe'un imzaladığı Mondros Ateşkes Antlaşması'nın 7. maddesi güvenliği tehdit eden her noktanın, 24. maddesi Vilayet-i Sitte'nin işgaline izin verdi. 18 Ocak 1919'da toplanan Paris Barış Konferansı'nda Almanya ile Versay, Avusturya ile Saint Germain, Bulgaristan ile Nöyyi ve Macaristan ile Triyanon imzalandı. Ağır barış şartları faşizm ve nazizme, sonunda II. Dünya Savaşı'na zemin hazırladı.
I. Dünya Savaşı’nın Sonuçları: konu anlatımı ve özeti
I. Dünya Savaşı 1918'de İtilaf Devletleri'nin zaferiyle bitti. İmzalanan ateşkes ve barış antlaşmaları imparatorlukları yıktı, Osmanlı için ise Anadolu'nun işgaline giden yolu açtı.
- Genel sonuçlar: Osmanlı, Alman, Avusturya-Macaristan ve Çarlık Rusyası yıkıldı, yerlerinde yeni devletler kuruldu. Manda sistemi ortaya çıktı, Milletler Cemiyeti kuruldu. Ağır barış şartları faşizm ve nazizm gibi rejimlere, sonunda II. Dünya Savaşı'na zemin hazırladı.
- Wilson İlkeleri (8 Ocak 1918): açık diplomasi, gizli antlaşmaların sona ermesi, ulusların kendi kaderini belirlemesi; 12. madde Türklerin çoğunlukta olduğu yerlerin egemenliğini öngörüyordu.
- Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918): Rauf (Orbay) Bey ile Amiral Calthorpe imzaladı. Boğazlar açılacak, ordu terhis edilecek, 7. maddeyle İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden her noktayı, 24. maddeyle Vilayet-i Sitte'yi işgal hakkı aldı. Fiilen bir teslimiyetti.
- Uygulama: Musul, İstanbul (13 Kasım 1918), Antep, Urfa, Maraş, Adana ve Antalya işgal edildi. İstanbul Hükûmeti uzlaşmacı davrandı; Mustafa Kemal maddelere itiraz etti; halk cemiyetler ve Kuvay-ı Millîye ile direnmeye başladı.
- Paris Barış Konferansı (18 Ocak 1919): Almanya ile Versay, Avusturya ile Saint Germain, Bulgaristan ile Nöyyi, Macaristan ile Triyanon imzalandı. Ortak noktalar toprak kaybı, savaş tazminatı ve ordunun sınırlanmasıdır. İzmir'in Yunanlara verilmesi kararlaştırıldı.
Unutma: Mondros'un 7. ve 24. maddeleri işgallerin hukuki bahanesidir; bunların Wilson İlkeleri'nin 12. maddesiyle çelişmesi sık sorulur.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bu konunun özü bir çelişkidir: Savaşın sonunda adil bir barış vaat edildi, ama yenilenlere ağır şartlar dayatıldı.
- Vaat: Wilson İlkeleri ulusların kendi kaderini belirlemesini ve gizli antlaşmalara son verilmesini öngördü.
- Uygulama: Mondros ve Paris'teki antlaşmalar toprak kaybı, tazminat ve ordunun küçültülmesini getirdi.
- Sonuç: Yenilenlerde öfke birikti; Osmanlı topraklarında ise işgaller başladı.
Mondros'u okurken maddeleri iki gruba ayır: Osmanlı'yı savunmasız bırakanlar (ordunun terhisi, Boğazların açılması) ve işgale kapı açanlar (7. ve 24. maddeler).
Günlük hayattan: Bir anlaşmada "gerekli görülürse" gibi belirsiz bir ifade, güçlü tarafa istediğini yapma imkânı verir.
Sık yapılan hata: Mondros'u bir barış antlaşması sanmak. Doğrusu: Mondros bir ateşkestir; barış antlaşması sonra Sevr olarak gündeme geldi.
Derinleş
Mondros'un 7. maddesindeki belirsizliği düşün. Okul kurallarından ya da bir uygulamanın kullanım şartlarından "gerekli görülürse", "uygun görüldüğünde" gibi belirsiz ifadeler içeren bir madde bul. Bu ifadenin kime ne kadar yetki verdiğini değerlendir ve maddeyi her iki taraf için daha adil olacak biçimde yeniden yaz. Yazdığın maddeyle Mondros'taki sorunu karşılaştır.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
İTA.12.1.2Millî Mücadele’nin hazırlık sürecinde yaşanan olaylara ilişkin bakış açısı geliştirebilme
- ç) Millî Mücadele’nin hazırlık sürecinde yaşanan olayların meydana geldiği dönemin koşullarını belirler.
- e) Millî Mücadele’nin hazırlık sürecinde yaşanan olaylarla ilgili olarak dönemin koşulları çerçevesinde çıkarımda bulunur.
Bu konuda neler var?
- Mondros Ateşkes Antlaşması ve Antlaşmanın Uygulanması
- Mondros Ateşkes Antlaşması’na Yönelik Tepkiler
- Paris Barış Konferansı (18 Ocak 1919) ve İmzalanan Barış Antlaşmaları
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
128 Haziran 1919'da imzalanan bir antlaşmayla Alsace-Lorraine Fransa'ya bırakıldı, Ren bölgesi askerden arındırıldı ve ülkenin bütün sömürgeleri elinden alındı. Ordusu 100.000 kişiyle sınırlandırılan bu devlet ağır bir savaş tazminatı ödemeyi de kabul etti. Bu antlaşma hangisidir?
- A) Nöyyi
- B) Triyanon
- C) Saint Germain
- D) Sevr
- E) Versay
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Versay
Alsace-Lorraine'i ve sömürgelerini kaybeden, Ren bölgesi askerden arındırılan devlet Almanya'dır; onunla imzalanan antlaşma Versay'dır. Saint Germain de Paris Barış Konferansı'nda imzalanmıştır; ancak Avusturya ile yapılmıştır.
Kolay
2Temsilî bir günlük: "Limni adasındaki Mondros Limanı'nda demirli bir İngiliz zırhlısında ateşkes imzalandı. Ordunun terhis edileceği, Boğazların İtilaf gemilerine açılacağı söyleniyor. İstanbul'da herkes ne olacağını konuşuyor." Günlükte sözü edilen ateşkes hangi tarihte imzalanmıştır?
- A) 30 Ekim 1918
- B) 11 Kasım 1918
- C) 13 Kasım 1918
- D) 18 Ocak 1919
- E) 3 Mart 1918
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 30 Ekim 1918
Mondros Ateşkes Antlaşması 30 Ekim 1918'de imzalanmış ve Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı'ndan çekilmiştir. 13 Kasım 1918 de bu dönemle ilgili bir tarihtir; ancak o gün İtilaf donanması İstanbul'a gelmiştir.
Kolay
3Mondros Ateşkes Antlaşması'nın 24. maddesinin sadeleştirilmiş biçimi: "Vilayet-i Sitte'de karışıklık çıkarsa bu vilayetlerin herhangi bir bölümü İtilaf Devletleri'nce işgal edilebilecektir." Bu maddenin bölgede bir Ermeni devleti kurulmasına zemin hazırlamak için konduğu değerlendirilmektedir. Maddede geçen "Vilayet-i Sitte" ifadesi neyi anlatır?
- A) Doğu Anadolu'daki altı vilayeti
- B) Batı Anadolu'daki altı sancağı
- C) Boğazlar çevresindeki altı kaleyi
- D) Arap Yarımadası'ndaki altı eyaleti
- E) Doğu Trakya'daki altı kazayı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Doğu Anadolu'daki altı vilayeti
Vilayet-i Sitte; Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakır, Elazığ (Mamuretülaziz) ve Sivas'tan oluşan Doğu Anadolu'daki altı vilayettir. Boğazlar da Mondros'ta ayrıca düzenlenmiştir; ancak Boğaz istihkâmlarının işgali başka bir maddede yer alır.
Kolay
4Wilson İlkeleri'nin sonuncusu, büyük ve küçük bütün devletlerin bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü güvenceye alacak uluslararası bir birlik kurulmasını öngörüyordu. Bu öneri 1919'da Paris'te kabul edildi ve örgüt merkezini İsviçre'nin Cenevre kentinde kurdu. Sözü edilen örgüt hangisidir?
- A) Birleşmiş Milletler
- B) NATO
- C) Milletler Cemiyeti
- D) Avrupa Birliği
- E) Avrupa Konseyi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Milletler Cemiyeti
I. Dünya Savaşı'ndan sonra barışı korumak için kurulan ve merkezi Cenevre'de bulunan örgüt Milletler Cemiyetidir. Birleşmiş Milletler de aynı amaçla kurulmuştur; ancak II. Dünya Savaşı'ndan sonra, 1945'te kurulmuş ve merkezi New York'tadır.
Kolay
5Bir tarih ders kitabının kavram kutusunda “Savaşan iki kuvvetin karşılıklı olarak savaşı durdurması, bırakışma” tanımı yer almaktadır. Bu tanımın karşılığı olan kavram aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tazminat
- B) Mütareke
- C) Manda
- D) Himaye
- E) İttifak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Mütareke
Savaşı karşılıklı olarak durdurma anlamına gelen kavram ateşkes ya da mütarekedir. Tazminat ise savaşta yenilen tarafın ödediği bedeldir.
Kolay
6ABD Başkanı Wilson'un ilkelerinden birine göre devletler arasında gizli antlaşmalar yapılmayacak, uluslararası ilişkiler kamuoyunun bilgisi dâhilinde yürütülecekti. Bu ilkeyle savunulan anlayış aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Manda sistemi
- B) Silahlanma yarışı
- C) Açık diplomasi
- D) Bloklaşma
- E) Sömürgecilik
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Açık diplomasi
Gizli antlaşmalar yerine açık yürütülen ilişkiler açık diplomasi ilkesini ifade eder. Bloklaşma ise devletlerin ittifaklar hâlinde kümelenmesidir ve bu ilkeyle ilgisi yoktur.
Kolay
7Mondros Ateşkes Antlaşması'ndan sonra Musul, İstanbul, Antep, Urfa, Maraş, Adana ve Antalya gibi yerler işgal edildi. Bu işgaller karşısında İstanbul Hükûmeti'nin genel tutumu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Uzlaşmacı bir tutum izlemesi
- B) İtilaf Devletleri'ne savaş ilan etmesi
- C) Halkı silahlı direnişe çağırması
- D) Kuvay-ı Millîye birliklerini kurması
- E) Ateşkesi hemen geçersiz sayması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Uzlaşmacı bir tutum izlemesi
İstanbul Hükûmeti işgallere karşı uzlaşmacı davrandı. Kuvay-ı Millîye ise hükûmetin değil, halkın kendi çabasıyla oluşturduğu direniş gücüdür.
Kolay
8Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandığında Suriye cephesindeki orduların başında bulunan Mustafa Kemal Paşa, antlaşmanın kayıtsız şartsız bir teslimiyet olduğunu belirterek hükûmeti uyarmıştı. Mustafa Kemal Paşa'nın bu sırada bulunduğu görev aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sofya Ataşemiliterliği
- B) Bahriye Nazırlığı
- C) Harbiye Nazırlığı
- D) Yıldırım Orduları Komutanlığı
- E) Sadrazamlık
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yıldırım Orduları Komutanlığı
Mustafa Kemal Paşa Mondros imzalandığında Yıldırım Orduları Komutanıydı. Bahriye Nazırı ise antlaşmayı imzalayan heyetin başkanı Rauf Bey'dir.
Kolay
9Mondros Ateşkes Antlaşması'nın imzalanmasından kısa süre sonra İtilaf kuvvetleri Osmanlı topraklarını işgal etmeye başladı. Bu işgaller hangi şehirden başlamıştır?
- A) İzmir
- B) Samsun
- C) Musul
- D) Urfa
- E) Antalya
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Musul
İşgaller 3 Kasım 1918'de Musul'dan başladı. İzmir ise Mayıs 1919'da Yunanlar tarafından işgal edilmiştir.
Kolay
10Osmanlı Devleti adına Bahriye Nazırı Rauf (Orbay) Bey başkanlığındaki heyet ile İngiliz Amiral Calthorpe arasındaki görüşmeler sonucunda 25 maddelik bir ateşkes antlaşması imzalandı. Bu antlaşmanın imzalandığı tarih aşağıdakilerden hangisidir?
- A) 18 Ocak 1919
- B) 8 Ocak 1918
- C) 30 Ekim 1918
- D) 15 Mayıs 1919
- E) 13 Kasım 1918
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 30 Ekim 1918
Mondros Ateşkes Antlaşması 30 Ekim 1918'de imzalandı. 8 Ocak 1918 ise Wilson İlkeleri'nin ilan edildiği tarihtir.
Kolay
11Paris Barış Konferansı'nda Anadolu'nun batısındaki önemli bir liman şehrinin Yunanlara verilmesi kararlaştırıldı. Sözü edilen şehir aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Samsun
- B) İzmir
- C) Trabzon
- D) Antalya
- E) Adana
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İzmir
Paris Barış Konferansı'nda İzmir'in Yunanlara verilmesi kararlaştırıldı. Antalya ise İtalyanların işgal ettiği yerlerdendir.
Kolay
12Mondros Ateşkes Antlaşması'nın 24. maddesi, Vilayet-i Sitte denilen altı vilayette karışıklık çıkması durumunda İtilaf Devletleri'ne işgal hakkı tanıyordu. Aşağıdakilerden hangisi Vilayet-i Sitte'yi oluşturan vilayetlerden biri değildir?
- A) Van
- B) Diyarbakır
- C) Sivas
- D) Erzurum
- E) Trabzon
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Trabzon
Vilayet-i Sitte; Erzurum, Van, Bitlis, Sivas, Elâzığ ve Diyarbakır'dan oluşur. Trabzon bu altı vilayet arasında yer almaz.
Kolay
13I. Dünya Savaşı'nın sonunda dört büyük imparatorluk yıkıldı ve bunların topraklarında yeni devletler kuruldu. Aşağıdakilerden hangisi savaş sonunda yıkılan imparatorluklardan biri değildir?
- A) İngiltere
- B) Almanya
- C) Çarlık Rusyası
- D) Osmanlı Devleti
- E) Avusturya-Macaristan
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İngiltere
Savaş sonunda Osmanlı, Alman, Avusturya-Macaristan ve Çarlık Rusyası imparatorlukları yıkıldı. İngiltere ise savaşı kazanan İtilaf Devletleri arasındadır.
Kolay
14I. Dünya Savaşı'na girerken 14 maddelik ilkeler ilan eden Woodrow Wilson, adil bir barış kurulacağı düşüncesiyle mağlup devletlere umut olmuştu. Wilson aşağıdaki devletlerden hangisinin başkanıydı?
- A) ABD
- B) Rusya
- C) Fransa
- D) İtalya
- E) İngiltere
Cevabı göster
Doğru cevap: A) ABD
Woodrow Wilson ABD Başkanıdır ve ilkeleri 8 Ocak 1918'de ilan edilmiştir. İngiltere ve Fransa bu ilkeleri ABD'nin desteğini almak için kabul eden devletlerdir.
Kolay
15Paris Barış Konferansı'nın ardından mağlup devletlerle ayrı ayrı barış antlaşmaları imzalandı. Bunlardan biri Macaristan ile yapılmıştır. Macaristan ile imzalanan antlaşma aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Saint Germain
- B) Sevr
- C) Versay
- D) Triyanon
- E) Nöyyi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Triyanon
Paris Barış Konferansı sonrasında Macaristan ile Triyanon Antlaşması imzalandı. Nöyyi ise Bulgaristan ile imzalanan antlaşmadır.
Kolay
16Bir öğrenci I. Dünya Savaşı'ndan önceki ve sonraki Avrupa haritalarını karşılaştırıyor ve savaştan sonra haritada yeni ortaya çıkan devletleri not alıyor. Aşağıdakilerden hangisi öğrencinin not alması gereken devletlerden biridir?
- A) Bulgaristan
- B) Polonya
- C) Sırbistan
- D) Fransa
- E) İtalya
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Polonya
Yıkılan imparatorlukların topraklarında Türkiye, Çekoslovakya, Polonya, Yugoslavya, SSCB, Avusturya ve Macaristan kuruldu. Sırbistan ve Bulgaristan savaştan önce de var olan devletlerdir.
Kolay
17Mondros Ateşkes Antlaşması'nın 12. maddesine göre hükûmet haberleşmesi hariç bütün telsiz ve telgraflar İtilaf Devletleri'nin memurlarınca kontrol edilecekti. Temsilî bir durumda, işgale karşı kurulan bir kasaba cemiyeti yakındaki başka bir cemiyete telgrafla haber göndermek istiyor. Bu maddenin uygulanması cemiyeti hangi güçlükle karşı karşıya bırakır?
- A) Üyelerinin ordudan hemen terhis edilmesi
- B) Silahlarını liman ve tersanelerden alamaması
- C) Kömür ihtiyacını iç kaynaklardan karşılayamaması
- D) Toros tünellerinden geçişinin kapanması
- E) Haberleşmesinin işgalci güçlerce denetlenmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Haberleşmesinin işgalci güçlerce denetlenmesi
12. madde hükûmet dışı haberleşmeyi İtilaf memurlarının kontrolüne bırakır; bu yüzden cemiyetin telgrafı işgalcilerce görülebilir. Terhis, liman ve tersaneler, kömür ve Toros tünelleri başka maddelerin konusudur ve soruda sözü edilen telgrafla ilgili değildir.
Kolay
18Bir öğrenci defterine şöyle yazmıştır: “30 Ekim 1918'de Mondros Ateşkes Antlaşması imzalanınca Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasında kesin barış da yapılmış oldu.” Öğretmen bu cümlenin hatalı olduğunu söylüyor. Öğretmenin bu değerlendirmesinin gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ateşkes antlaşmaları ancak aynı blokta yer alan müttefik devletler arasında imzalanabilir.
- B) Mondros'ta Boğazlarla ilgili hiçbir hüküm bulunmamaktadır.
- C) Ateşkes çatışmayı durdurur; kesin şartlar sonraki barış antlaşmasıyla belirlenir.
- D) Mondros'ta savaşın süreceği açıkça kabul edilmiştir.
- E) Mondros, Paris Barış Konferansı'nın kararıyla imzalanmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ateşkes çatışmayı durdurur; kesin şartlar sonraki barış antlaşmasıyla belirlenir.
Ateşkes, savaşan iki kuvvetin karşılıklı olarak savaşı durdurmasıdır; barışın kesin şartlarını belirlemez. Bu nedenle Mondros'tan sonra da barış antlaşması beklenmiştir. Mondros'un 1. maddesi Boğazlarla ilgilidir; Paris Barış Konferansı ise Mondros'tan sonra, 18 Ocak 1919'da toplanmıştır.
Orta
191920'de alınan kararlarla Suriye ve Lübnan'ın yönetimi Fransa'ya, Irak ve Filistin'in yönetimi İngiltere'ye bırakıldı. Kararlarda bu toplulukların kendi kendilerini yönetebilecek düzeye gelinceye kadar gelişmiş bir devletin gözetiminde kalacağı belirtildi. Bu kararlarla uygulanan sistem hangisidir?
- A) Manda sistemi
- B) Kapitülasyon düzeni
- C) Nüfus mübadelesi
- D) Plebisit (halk oylaması)
- E) İltizam sistemi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Manda sistemi
Bir topluluğun, kendini yönetebilecek duruma gelinceye kadar gelişmiş bir devletin yönetimine bırakılması manda sistemidir. Plebisit de I. Dünya Savaşı'ndan sonra sınırları belirlemek için kullanılmıştır; ancak halkın oyuna başvurmayı ifade eder, bir devletin yönetimine bırakılmayı değil.
Orta
20Mondros Ateşkes Antlaşması'nın sadeleştirilmiş üç maddesi: Boğazlar İtilaf gemilerine açılacak ve Boğaz istihkâmları işgal edilecek. Sınır güvenliği ve iç düzen için gerekenler dışında Osmanlı ordusu terhis edilecek. İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit eden bir durum olursa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecek. Bu maddelere dayanarak antlaşma için yapılabilecek en uygun nitelendirme hangisidir?
- A) Taraflara eşit haklar tanıyan bir barış antlaşmasıdır.
- B) Wilson İlkeleri'ne göre hazırlanmış bir uzlaşma metnidir.
- C) Boğazların denetimini Osmanlı'ya bırakan bir ateşkestir.
- D) Yalnızca Doğu Anadolu'yu ilgilendiren bir düzenlemedir.
- E) Devleti savunmasız bırakan fiilî bir teslimiyet belgesidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Devleti savunmasız bırakan fiilî bir teslimiyet belgesidir.
Ordunun terhis edilmesi ve İtilaf'a dilediği yeri işgal hakkı tanınması, Osmanlı'yı kendini savunamaz hâle getirmiş; bu yüzden Mondros fiilî bir teslimiyet belgesi sayılır. Antlaşma bir ateşkes olsa da Boğazlar Osmanlı'nın denetiminde bırakılmamış, İtilaf gemilerine açılmıştır.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.