5. Sınıf Fen Bilimleri · Gökyüzündeki Komşularımız ve Biz

Gökyüzündeki Komşumuz: Ay

ay
doğal uydu
ay'ın evreleri
dönme ve dolanma hareketi
yeni ay
dolunay
ilk dördün
son dördün

Ay'ın evreleri nelerdir ve nasıl oluşur?

Ay'ın evreleri, Dünya'nın tek doğal uydusu olan Ay'ın Dünya'dan farklı şekillerde görünmesidir; dört ana evre yeni ay, ilk dördün, dolunay ve son dördündür. Ay küreye benzer ve kendi ışığı yoktur; Güneş'ten aldığı ışığı yansıttığı için görülür. Yüzeyinde gök taşlarının çarpmasıyla oluşmuş kraterler bulunur ve Dünya'ya uzaklığı yaklaşık 384.400 km'dir. Ay kendi ekseni etrafında döner ve Dünya'nın etrafında dolanır; bu iki hareket hemen hemen aynı sürede tamamlandığı için Dünya'dan hep Ay'ın aynı yüzü görülür. Yeni ayda Ay, Güneş ile Dünya'nın arasındadır; dolunayda ise Dünya, Güneş ile Ay'ın arasındadır. Hilal ve şişkin ay ara evrelerdir; iki ana evre arasında yaklaşık bir hafta geçer ve tüm evreler yaklaşık 29,5 günde tamamlanır. Ay'ın şeklinin değişmesi büyüyüp küçülmesinden değil, aydınlık yüzünün ne kadarının görüldüğünden kaynaklanır.

Gökyüzündeki Komşumuz: Ay: konu anlatımı ve özeti

Ay, Dünya'nın tek doğal uydusudur ve gökyüzünde her gece farklı bir şekilde görünür. Bu konu, Ay'ın özelliklerini, hareketlerini ve evrelerini anlamanı sağlar.

Ay küreye benzer, kendi ışığı yoktur; Güneş'ten aldığı ışığı yansıttığı için gece ve bazen gündüz görülür.
Ay'ın yüzeyinde gök taşlarının çarpmasıyla oluşmuş çukurlar (kraterler) vardır. Dünya'ya uzaklığı yaklaşık 384.400 km'dir.
Ay kendi ekseni etrafında döner (dönme) ve Dünya'nın etrafında tur atar (dolanma). Bu iki hareket hemen hemen aynı sürede tamamlandığı için Dünya'dan hep Ay'ın aynı yüzünü görürüz.
Ay ayrıca Dünya ile birlikte Güneş'in etrafında da dolanır.
Ay'ın Dünya'dan farklı şekillerde görünmesine Ay'ın evreleri denir. Dört ana evre yeni ay, ilk dördün, dolunay ve son dördündür.
Hilal ve şişkin ay ara evrelerdir. İki ana evre arasında yaklaşık bir hafta geçer; tüm evreler yaklaşık 29,5 günde tamamlanır.
Yeni ayda Ay, Güneş ile Dünya'nın arasındadır; dolunayda ise Dünya, Güneş ile Ay'ın arasındadır.
Yeni ayda Ay Güneş ile Dünya arasında, dolunayda Dünya Güneş ile Ay arasında; Ay'ın hep Güneş'e bakan yarısı aydınlıktır (ölçeksiz şema)

Unutma: Ay'ın şeklinin değişmesi Ay'ın büyüyüp küçülmesinden değil, aydınlık yüzünün ne kadarını gördüğümüzden kaynaklanır.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Ay'ın evrelerini anlamak için bir masa lambası ve bir topla küçük bir deney yapabilirsin.

Karanlık bir odada lambayı yak; lamba Güneş, sen Dünya, elindeki top Ay olsun.
Topu kolunu uzatarak tut ve kendi etrafında yavaşça dön.
Topu lambaya doğru tuttuğunda aydınlık yüzü sana bakmaz, top karanlık görünür: bu yeni aydır.
Sırtın lambaya dönükken topu başının biraz üstünde tutarsan aydınlık yüzün tamamını görürsün: bu dolunaydır.
Aradaki konumlarda topun yarısını ya da bir kısmını aydınlık görürsün; bunlar dördün, hilal ve şişkin ay evreleridir.

Günlük hayattan: Akşam gökyüzüne birkaç gün üst üste bakarsan Ay'ın aydınlık kısmının her gün biraz değiştiğini görürsün.

Sık yapılan hata: "Ay'ın evreleri Dünya'nın gölgesi Ay'a düştüğü için oluşur." Doğrusu: Ay'ın yarısı her zaman Güneş'ten aydınlanır; evreler, aydınlık yarının ne kadarını gördüğümüze göre değişir.

Derinleş

İnsanlar yüzyıllardır Ay'ın evrelerini takvim yapmak için kullanmıştır. Bir ay boyunca her akşam aynı saatte Ay'ı gözlemleyip şeklini bir tabloya çiz. Gözlemlerine dayanarak bir sonraki dolunayın tarihini tahmin et ve tahminini gerçek tarihle karşılaştır. Bulutlu geçen günlerde eksik kalan bilgiyi nasıl tamamlardın ve tahminini ne kadar güvenilir bulursun?

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

FB.5.1.2Ay’ın özellikleri, dönme ve dolanma hareketleri ile ilgili bilimsel çıkarım yapabilme
- a) Ay’ın özellikleri, dönme ve dolanma hareketleri ile ilgili nitelikleri tanımlar.
- b) Ay’ın özellikleri, dönme ve dolanma hareketleri ile ilgili topladığı verileri kaydeder.
- c) Ay’ın özellikleri, dönme ve dolanma hareketleri ile ilgili verileri yorumlar ve değerlendirir.
FB.5.1.3Ay’ın evrelerini temsil eden bilimsel model oluşturabilme
- a) Ay’ın evrelerini temsil eden bir model önerir.
- b) Ay’ın evrelerini temsil eden modelini yeni kanıtlara bağlı olarak yeniler.

Bu konuda neler var?

Ay'ın Özellikleri ve Hareketleri
Ay'ın Evreleri

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Selin, gezegenlerin çevresinde dolanan cisimleri araştırıyor. Bazılarının insanlar tarafından yapılıp roketlerle uzaya gönderildiğini, bazılarının ise doğada kendiliğinden bulunduğunu öğreniyor. Ay'ı da tablosuna ekleyecek. Selin, Ay'ı tablosunda hangi başlık altına yazmalıdır?
- A) Doğal uydu
- B) Yapay uydu
- C) Yıldız
- D) Gezegen
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Doğal uydu
Ay, Dünya'nın çevresinde dolanan ve insanlar tarafından yapılmamış bir gök cismidir; bu yüzden doğal uydudur. Yapay uydular ise insan yapımıdır ve roketlerle uzaya gönderilir.
Kolay
2Elektriklerin kesildiği bir gecede Deniz pencereden bakınca Ay'ın yine parlak göründüğünü fark ediyor. Ertesi gün öğretmeni, Ay'ın bir ampul ya da ateş gibi ışık üretmediğini söylüyor. Ay'ın geceleri parlak görünmesinin sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Güneş'ten gelen ışığı yansıtması
- B) Kendi ışığını üretmesi
- C) Şehir ışıklarını yansıtması
- D) Kraterlerinin ışık üretmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Güneş'ten gelen ışığı yansıtması
Ay ışık kaynağı değildir; Güneş'ten aldığı ışığı yansıttığı için parlak görünür. Şehir ışıkları kesildiği hâlde Ay'ın parlak görünmesi, ışığın şehirden değil Güneş'ten geldiğini gösterir.
Kolay
3Defne, Ay'ı bir ay boyunca gözlem defterine çiziyor. Öğretmeni, defterdeki şekillerden yalnızca dört tanesini "ana evre" olarak işaretlemesini, bunların yaklaşık birer hafta arayla görüldüğünü söylüyor. Defne'nin ana evre olarak işaretlemesi gereken şekiller hangileridir?
- A) Hilal, ilk dördün, şişkin ay, dolunay
- B) Yeni ay, hilal, dolunay, şişkin ay
- C) Yeni ay, ilk dördün, dolunay, son dördün
- D) Hilal, şişkin ay, dolunay, son dördün
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yeni ay, ilk dördün, dolunay, son dördün
Ay'ın dört ana evresi yeni ay, ilk dördün, dolunay ve son dördündür. Hilal ve şişkin ay ise ana evreler arasında görülen ara evrelerdir; çok sık görüldükleri için ana evre sanılabilirler.
Kolay
4Batuhan, dürbünle Ay'a bakınca yüzeyde irili ufaklı yuvarlak çukurlar görüyor. Öğretmeni bu çukurların, uzaydan gelen kaya parçaları Ay'a çarptığında oluştuğunu ve Ay'da rüzgâr olmadığı için silinmediğini anlatıyor. Batuhan'ın gördüğü bu çukurlara ne ad verilir?
- A) Krater
- B) Güneş lekesi
- C) Evre
- D) Vadi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Krater
Gök taşlarının çarpmasıyla oluşan çukurlara krater denir. Güneş lekesi ise Güneş'in yüzeyinde koyu görünen bölgelerdir; Ay'da bulunmaz.
Kolay
5Ay'ın yüzeyinin büyük bir kısmı aşağıdakilerden hangisiyle kaplıdır?
- A) Su
- B) Toz
- C) Çimen
- D) Kar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Toz
Ay yüzeyinde kaya, taş, kum ve toz bulunur; yüzeyin büyük kısmı tozdan oluşur. Ay yüzeyinde sıvı su, bitki ya da kar örtüsü yoktur.
Kolay
6Ay'ın tüm evreleri yaklaşık kaç günde tamamlanır?
- A) 29,5
- B) 7
- C) 14
- D) 365
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 29,5
Ay'ın evreleri yaklaşık 29,5 günde tamamlanır. Yaklaşık 7 gün iki ana evre arasındaki süredir.
Kolay
7Aşağıdakilerden hangisi Ay'ın ana evrelerinden biri değildir?
- A) Hilal
- B) Yeni ay
- C) Dolunay
- D) Son dördün
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Hilal
Dört ana evre yeni ay, ilk dördün, dolunay ve son dördündür. Hilal, ana evreler arasında görülen bir ara evredir.
Kolay
8Murat, Ay'ın Dünya'dan bakıldığında gündüz de görülebildiğini öğreniyor. Ay'ın gündüz de görülebilmesini sağlayan özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kendi ışığını üretmesi
- B) Dünya'dan büyük olması
- C) Güneş'ten aldığı ışığı yansıtması
- D) Yüzeyinde su bulunması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Güneş'ten aldığı ışığı yansıtması
Ay ışık kaynağı değildir; Güneş'ten aldığı ışığı yansıttığı için hem gece hem gündüz görülebilir. Gece görünümü genellikle daha belirgindir.
Kolay
9Ay, Dünya'nın etrafında dolanırken Dünya ile birlikte başka bir gök cisminin etrafında da dolanır. Bu gök cismi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Güneş
- B) Mars
- C) Jüpiter
- D) Kutup Yıldızı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Güneş
Ay, Dünya'nın etrafında dolanır ve Dünya ile birlikte Güneş'in etrafında da dolanır.
Kolay
10Türkiye'nin 2021'de başlattığı Millî Uzay Programı'nın ilk hedefi, millî imkânlarla geliştirilen uzay aracını hangi gök cisminin yörüngesine göndermektir?
- A) Güneş
- B) Ay
- C) Mars
- D) Venüs
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ay
Millî Uzay Programı, geliştirilen uzay aracının ilk olarak Ay'ın yörüngesine gönderilmesini, sonra Ay yüzeyine iniş yapılmasını hedefler.
Kolay
11Yeni ay evresinde Ay, Güneş ve Dünya'nın sıralanışı nasıldır?
- A) Dünya, Güneş ile Ay'ın arasındadır.
- B) Güneş, Dünya ile Ay'ın arasındadır.
- C) Ay, Dünya'nın Güneş'e uzak tarafındadır.
- D) Ay, Güneş ile Dünya'nın arasındadır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ay, Güneş ile Dünya'nın arasındadır.
Yeni ayda Ay, Güneş ile Dünya'nın arasındadır ve Ay'ın aydınlık yüzü Dünya'ya dönük değildir. Dünya'nın arada olduğu durum dolunaydır.
Kolay
12Ay'ın kendi ekseni etrafında tur atmasına ne ad verilir?
- A) Dolanma hareketi
- B) Dönme hareketi
- C) Ay tutulması
- D) Evre değişimi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Dönme hareketi
Ay'ın kendi etrafında tur atmasına dönme, Dünya'nın etrafında tur atmasına dolanma hareketi denir.
Kolay
13Dünya'dan Ay'a bakıldığında yüzeyde koyu ve açık renkli bölgeler görülür. Koyu renkli görünen bölgeler genellikle hangi alanlardır?
- A) Yüksek dağlar
- B) Geniş düzlükler
- C) Buzullar
- D) Okyanuslar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Geniş düzlükler
Ay'da koyu renkli bölümler genellikle geniş düzlükler, açık renkli bölümler ise engebeli ve yüksek alanlardır. Ay'da okyanus yoktur.
Kolay
14Aşağıdakilerden hangisi Dünya'nın doğal uydusudur?
- A) Güneş
- B) Mars
- C) Türksat
- D) Ay
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ay
Dünya'nın tek doğal uydusu Ay'dır. Güneş bir yıldız, Mars bir gezegendir; Türksat ise insan yapımı bir uydudur.
Kolay
15Ay'ın geometrik şekli aşağıdakilerden hangisine benzer?
- A) Hilale
- B) Yarım daireye
- C) Küreye
- D) Yassı bir tabağa
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Küreye
Ay, Dünya gibi küreye benzer bir şekle sahiptir. Hilal ya da yarım daire, Ay'ın yalnızca Dünya'dan farklı evrelerde görünen şekilleridir.
Kolay
16Ay'ın Dünya'dan farklı şekillerde görünmesine ne ad verilir?
- A) Ay'ın dönmesi
- B) Ay'ın kraterleri
- C) Ay'ın yörüngesi
- D) Ay'ın evreleri
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ay'ın evreleri
Ay'ın Dünya'dan bakıldığında farklı şekillerde görünmesine Ay'ın evreleri denir. Kraterler yüzeydeki çukurlar, yörünge ise Ay'ın izlediği yoldur.
Kolay
17Bir belgeselde, Ay'a inen astronotların botlarının ince bir toz tabakasına gömüldüğü gösteriliyor. Sunucu, Ay'da sıcaklığın gündüz 125 °C'a kadar çıktığını, gece ise -174 °C'a kadar düştüğünü ve Ay'da rüzgâr ile yağışın görülmediğini anlatıyor. Bu bilgilere göre Ay yüzeyindeki kayaların zamanla parçalanıp toza dönüşmesinde aşağıdakilerden hangisi etkilidir?
- A) Rüzgârların kayaları yıllarca aşındırması
- B) Yağmur sularının kayaları oyup ufalaması
- C) Yüzeyin gündüz çok ısınıp gece çok soğuması
- D) Ay'ın Güneş'ten aldığı ışığı yansıtması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yüzeyin gündüz çok ısınıp gece çok soğuması
Ay yüzeyinin gündüz çok ısınıp gece çok soğuması, yüzeydeki kaya, taş ve kumun parçalanmasını hızlandırır; böylece kaya taşa, taş kuma, kum da toza dönüşür. Ay'ın atmosferi yok denecek kadar ince olduğu için rüzgâr ve yağış gibi hava olayları görülmez; bu yüzden rüzgâr ya da yağmur bu parçalanmanın sebebi olamaz. Ay'ın ışığı yansıtması ise kayaların parçalanmasıyla ilgili değildir.
Kolay
18Mert defterine iki cümle yazıyor: 1. Güneş, Dünya'ya en yakın yıldızdır. 2. Dünya'ya en yakın gök cismi de Güneş'tir. Öğretmeni birinci cümlenin doğru, ikinci cümlenin yanlış olduğunu söylüyor. Mert ikinci cümleyi nasıl düzeltmelidir?
- A) Dünya'ya en yakın gök cismi Ay'dır.
- B) Dünya'ya en yakın gök cismi bir yıldızdır.
- C) Dünya'ya en yakın gök cismi bir gezegendir.
- D) Dünya'ya en uzak gök cismi Güneş'tir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Dünya'ya en yakın gök cismi Ay'dır.
Güneş, yıldızlar arasında Dünya'ya en yakın olanıdır; ancak Dünya'ya en yakın gök cismi, yaklaşık 384.400 km uzaklıktaki doğal uydumuz Ay'dır. Ay bir yıldız ya da gezegen değildir, Dünya'nın doğal uydusudur. Güneş Dünya'ya en uzak gök cismi de değildir; öteki yıldızlar Güneş'ten çok daha uzaktadır.
Orta
19Kaan, yıllarca çekilmiş Ay fotoğraflarını karşılaştırıyor ve Ay'ın Dünya'dan hep aynı yüzünün göründüğünü fark ediyor. Kitapta Ay'ın kendi ekseni etrafında da döndüğünü okuyor. Ay'ın hep aynı yüzünün görülmesinin sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kendi ekseni etrafında hiç dönmemesi, yalnızca Dünya etrafında dolanması
- B) Atmosferi çok ince olduğu için ışığı yalnızca bir yüzünden yansıtması
- C) Kendi ekseni etrafında dönme süresinin, Dünya etrafında dolanma süresine yaklaşık eşit olması
- D) Dünya'nın kendi ekseni etrafında Ay ile aynı sürede dönmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kendi ekseni etrafında dönme süresinin, Dünya etrafında dolanma süresine yaklaşık eşit olması
Ay, Dünya'nın çevresinde bir tur atarken kendi çevresinde de bir tur döner; süreler eşit olduğu için bize hep aynı yüzü bakar. Ay hiç dönmeseydi, Dünya'nın çevresinde dolanırken farklı yüzlerini görürdük; bu yüzden "hiç dönmez" düşüncesi yanlıştır.
Orta
20Ece, gözlem defterine bir gece Ay'ın sağ yarısının aydınlık göründüğünü, yani ilk dördün evresinde olduğunu yazıyor. Bir sonraki ana evreyi görmek için yaklaşık bir hafta sonra yeniden gözlem yapmayı planlıyor. Ece bir hafta sonra Ay'ı hangi ana evrede görür?
- A) Yeni ay
- B) Son dördün
- C) Dolunay
- D) Hilal
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Dolunay
Ana evreler sırasıyla yeni ay, ilk dördün, dolunay ve son dördündür ve aralarında yaklaşık bir hafta vardır; ilk dördünden sonra dolunay gelir. Son dördün ise ilk dördünden yaklaşık iki hafta sonra görülür.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.