6. Sınıf Fen Bilimleri · Güneş Sistemi ve Tutulmalar

Güneş ve Ay Tutulmaları

güneş tutulması
ay tutulması
gölge
yeni ay
dolunay
güneş sistemi

Güneş tutulması ile Ay tutulması nasıl oluşur?

Güneş ve Ay tutulmaları, Güneş, Dünya ve Ay'ın aynı doğru üzerinde sıralanmasıyla oluşan gölge olaylarıdır. Güneş tutulmasında Ay, Güneş ile Dünya'nın arasına girer ve Dünya'nın bir bölgesine Ay'ın gölgesi düşer; bu tutulma gündüz, yeni ay evresinde olur. Güneş tutulması dar bir alandan izlenebilir ve kısa sürer. Ay tutulmasında ise Dünya, Güneş ile Ay'ın arasına girer ve Ay, Dünya'nın gölgesinde kalır; bu tutulma gece, dolunay evresinde gerçekleşir. Ay tutulması daha uzun sürer ve Dünya'nın daha geniş bir bölümünden görülebilir. Türkiye'den en son 29 Mart 2006'da tam Güneş tutulması izlenmiştir; Fergani gibi Türk-İslam bilginleri de tutulma zamanlarını hesaplamaya çalışmıştır. Her yeni ayda Güneş tutulması, her dolunayda Ay tutulması olmaz; üç gök cisminin tam hizaya gelmesi gerekir. Güneş tutulması çıplak gözle ya da güneş gözlüğüyle değil, yalnızca uygun güneş filtreli araçlarla izlenmelidir.

Güneş ve Ay Tutulmaları: konu anlatımı ve özeti

Bazen gündüz ortasında hava kararır ya da dolunay bir süreliğine kaybolur. Bu konu, Güneş, Dünya ve Ay aynı hizaya geldiğinde oluşan tutulmaları anlatır.

Tutulmalar, Güneş, Dünya ve Ay'ın aynı doğru üzerinde sıralanmasıyla gerçekleşir.
Güneş tutulması: Ay, Güneş ile Dünya'nın arasına girer ve Dünya'nın bir bölgesine Ay'ın gölgesi düşer. Gündüz, yeni ay evresinde olur.
Güneş tutulması: Güneş, Ay ve Dünya aynı doğru üzerinde; Ay'ın gölgesi Dünya'nın dar bir bölgesine düşer (boyut ve uzaklıklar ölçekli değildir)
Güneş tutulması dar bir alandan izlenebilir ve kısa sürer.
Ay tutulması: Dünya, Güneş ile Ay'ın arasına girer ve Ay, Dünya'nın gölgesinde kalır. Gece, dolunay evresinde olur.
Ay tutulması: Güneş, Dünya ve Ay aynı doğru üzerinde; Ay, Dünya'nın gölgesine girer (boyut ve uzaklıklar ölçekli değildir)
Ay tutulması daha uzun sürer ve Dünya'nın daha geniş bir bölümünden izlenebilir.
Her yeni ayda Güneş tutulması, her dolunayda Ay tutulması olmaz.
Türkiye'den en son 29 Mart 2006'da tam Güneş tutulması izlenmiştir. Fergani gibi Türk-İslam bilginleri tutulma zamanlarını hesaplamaya çalışmıştır.

Unutma: Güneş tutulmasını asla çıplak gözle ya da güneş gözlüğüyle izleme; yalnızca uygun güneş filtreli araçlar kullan.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Tutulmaları anlamanın en kolay yolu bir el feneri, bir büyük top ve bir küçük topla oynamaktır.

Adım 1: El feneri Güneş, büyük top Dünya, küçük top Ay olsun.
Adım 2: Küçük topu fener ile büyük topun arasına koy. Küçük topun gölgesi büyük topun küçük bir bölümüne düşer: bu Güneş tutulmasıdır.
Adım 3: Şimdi büyük topu fener ile küçük topun arasına al. Küçük top tamamen büyük topun gölgesine girer: bu Ay tutulmasıdır.

Ay'ın gölgesi küçük olduğu için Güneş tutulması dar bir bölgeden izlenir; Dünya'nın gölgesi büyük olduğu için Ay tutulmasını gece yaşayan herkes görebilir.

Sık yapılan hata: "Ay'ın evreleri Dünya'nın gölgesinden oluşur." Doğrusu: Evreler, Ay'ın Güneş'in aydınlattığı yüzünün ne kadarını gördüğümüze bağlıdır. Dünya'nın gölgesi Ay'a yalnızca Ay tutulmasında düşer. Ay'ın yörüngesi biraz eğik olduğu için bu hizalanma her ay olmaz.

Derinleş

Eski çağlarda insanlar tutulmaları korkuyla karşılamış, bu olaylar için farklı açıklamalar üretmiştir. Bugün ise bilim insanları bir tutulmanın yıllar önceden gününü ve saatini hesaplayabiliyor. Tarih ya da Türkçe dersinde öğrendiğin bir anlatıyı araştır ve tutulmanın bilimsel açıklamasıyla karşılaştır. Bir olayı önceden doğru hesaplayabilmek, insanların ona bakışını nasıl değiştirir?

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

FB.6.1.3Güneş ve Ay tutulması ile ilgili bilimsel çıkarım yapabilme
- a) Güneş ve Ay tutulmasının niteliklerini tanımlar.
- b) Güneş ve Ay tutulması ile ilgili veri toplar ve kaydeder.
- c) Güneş ve Ay tutulmasını değerlendirir.
FB.6.1.4Güneş ve Ay tutulması ile ilgili bilimsel model oluşturabilme
- a) Güneş ve Ay tutulması ile ilgili model önerir.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Okulda parçalı bir Güneş tutulmasını izlemek için bahçede bir etkinlik düzenleniyor. Öğretmen, öğrencilerin gözlerine zarar gelmemesi için gözlem yöntemlerini önceden tartışmalarını istiyor. Öğrencilerin tutulmayı izlerken kullanması gereken güvenli yöntem hangisidir?
- A) Çıplak gözle kısa aralıklarla bakmak
- B) Koyu renkli güneş gözlüğüyle bakmak
- C) Uygun güneş filtresi olan gözlükle bakmak
- D) Filtresiz bir dürbünle bakmak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Uygun güneş filtresi olan gözlükle bakmak
Güneş tutulması yalnızca Güneş'e bakmak için üretilmiş, uygun filtreli araçlarla izlenmelidir; aksi hâlde göz kalıcı olarak zarar görebilir. Sıradan güneş gözlükleri ne kadar koyu olursa olsun Güneş'in zararlı ışınlarını yeterince tutmaz.
Kolay
2Asya, bir Ay tutulması gecesinde çektiği fotoğrafları sınıfta gösteriyor. Fotoğraflarda Ay'ın üzerinde kenarı yuvarlak, karanlık bir gölge ilerliyor; tam tutulma anında Ay bakır kırmızısı bir renge bürünüyor. Ay'ın üzerinde ilerleyen bu gölge hangi gök cismine aittir?
- A) Ay'ın kendisine
- B) Bulutlara
- C) Dünya'ya
- D) Güneş'e
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Dünya'ya
Ay tutulmasında Dünya, Güneş ile Ay'ın arasına girer; Ay'ın üzerinde ilerleyen yuvarlak gölge Dünya'nın gölgesidir. Ay'ın kendi evrelerindeki karanlık kısım ise gölge değil, Güneş ışığı almayan yüzüdür; tutulmayla karıştırılmamalıdır.
Kolay
3Mert, takvim uygulamasından bu gece bir Ay tutulması olacağını öğreniyor. Tutulma başlamadan hemen önce Ay'a bakıp defterine Ay'ın nasıl göründüğünü çizmek istiyor. Mert'in tutulmadan hemen önce gözlemleyeceği Ay evresi hangisidir?
- A) Dolunay
- B) Yeni ay
- C) İlk dördün
- D) Son dördün
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Dolunay
Ay tutulması, Dünya Güneş ile Ay'ın arasına girdiğinde olur; bu dizilişte Ay'ın Güneş'e bakan yüzünün tamamı bize dönüktür, yani Ay dolunay evresindedir. Yeni ay evresinde ise Ay, Güneş ile Dünya'nın arasındadır; bu evre Güneş tutulmasıyla ilişkilidir.
Kolay
4Selin, Türkiye'den görülen bir tam Güneş tutulmasını anlatan bir belgesel izliyor. Belgeselde öğle saatlerinde gökyüzünün birkaç dakikalığına karardığı ve kuşların sustuğu gösteriliyor. Bu olay sırasında Güneş, Dünya ve Ay aynı hizadayken ortada hangi gök cismi bulunur?
- A) Dünya
- B) Güneş
- C) Merkür
- D) Ay
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ay
Güneş tutulmasında Ay, Güneş ile Dünya'nın arasına girer ve Güneş'i örter; Ay'ın gölgesi Dünya'ya düşer. Dünya'nın ortada olduğu diziliş ise Ay tutulmasını oluşturur, gündüz kararmasına yol açmaz.
Kolay
5Bir bilim tarihi sergisinde, tutulmaların ne zaman olacağını hesaplamaya çalışmış Türk-İslam bilginlerine ayrılmış bir köşe bulunuyor. Bu köşede adı geçmesi beklenen bilgin hangisidir?
- A) Fergani
- B) Piri Reis
- C) Evliya Çelebi
- D) Mimar Sinan
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Fergani
Fergani, tutulma zamanlarını hesaplamaya çalışmış Türk-İslam bilginlerindendir. Piri Reis haritalarıyla, Evliya Çelebi seyahatleriyle, Mimar Sinan eserleriyle tanınır.
Kolay
6Can, bir gök olayını izlemek için alarm kuruyor. Annesi bu olayın Dünya, Güneş ile Ay'ın arasına girdiğinde gerçekleştiğini söylüyor. Can bu olayı izlemek için hangi zamanı seçmelidir?
- A) Öğle, Güneş tepedeyken
- B) Sabah, Güneş doğarken
- C) Gece, Ay gökyüzündeyken
- D) Gündüz, Ay yeni ay evresindeyken
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Gece, Ay gökyüzündeyken
Dünya'nın Güneş ile Ay arasına girmesi Ay tutulmasıdır ve Ay tutulması gece, Ay gökyüzündeyken izlenir. Yeni ay evresi ve gündüz, Güneş tutulmasına aittir.
Kolay
7Gece dolunayı izleyen Defne, Ay'ın bir süre sonra karardığını görüyor. Babası bunun bir Ay tutulması olduğunu söylüyor. Ay tutulması sırasında Ay neden kararır?
- A) Güneş ışığı Dünya tarafından engellendiği için Ay'a ulaşamaz.
- B) Ay, kendi ürettiği ışığı bir süre üretemez.
- C) Ay, Güneş'in arkasına geçerek saklanır.
- D) Ay'ın gölgesi Dünya'ya düşerek Ay'ı örter.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Güneş ışığı Dünya tarafından engellendiği için Ay'a ulaşamaz.
Ay tutulmasında Dünya, Güneş ile Ay arasına girer ve Güneş ışığının Ay'a ulaşmasını engeller. Ay ışık kaynağı değildir; Ay'ın gölgesinin Dünya'ya düşmesi ise Güneş tutulmasıdır.
Kolay
8Defne, tutulmaları göstermek için bir el feneri, büyük bir top ve küçük bir top kullanarak model kuruyor. Bu modelde el feneri hangi gök cismini temsil eder?
- A) Ay'ı, çünkü geceleri parlar.
- B) Güneş'i, çünkü ışık kaynağıdır.
- C) Dünya'yı, çünkü en büyük cisimdir.
- D) Ay'ı, çünkü ışığı yansıtır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Güneş'i, çünkü ışık kaynağıdır.
Modelde ışık veren el feneri, ışık kaynağı olan Güneş'i temsil eder. Ay ışık kaynağı değildir, Güneş'ten aldığı ışığı yansıtır.
Kolay
9Bir sınıf panosunda “Tutulmalar üç gök cisminin birbirine göre konumuyla ilgilidir.” yazıyor. Panoda sözü edilen üç gök cismi hangileridir?
- A) Güneş, Mars ve Dünya
- B) Dünya, Ay ve Jüpiter
- C) Güneş, Dünya ve Ay
- D) Güneş, Venüs ve Ay
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Güneş, Dünya ve Ay
Güneş ve Ay tutulmaları Güneş, Dünya ve Ay'ın konumlarıyla ilgilidir. Diğer gezegenlerin bu tutulmalarda rolü yoktur.
Kolay
10Ayşe, bu gece gerçekleşecek Ay tutulmasıyla ilgili bir gözlem formu dolduracak. Ayşe'nin forma kaydetmesi gereken en uygun veri hangisidir?
- A) O gece evde kaç lambanın yandığı
- B) Ertesi gün öğle saatindeki hava sıcaklığı
- C) Gözlem yaptığı sokağın kaç evden oluştuğu
- D) Ay'ın kararmaya başladığı ve yeniden aydınlandığı saatler
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ay'ın kararmaya başladığı ve yeniden aydınlandığı saatler
Tutulmayı değerlendirebilmek için tutulmanın başlama ve bitiş saatleri gibi olayla ilgili veriler kaydedilmelidir. Diğer seçenekler tutulmayla ilgili bilgi vermez.
Kolay
11Fen kitabında bir çizimin altında şu açıklama var: “Ay'ın gölgesi Dünya'nın bir bölgesine düşüyor ve o bölgede gündüz vakti hava kararıyor.” Çizimde anlatılan olay hangisidir?
- A) Ay tutulması
- B) Dolunay evresi
- C) Güneş tutulması
- D) Gece ile gündüzün oluşumu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Güneş tutulması
Ay'ın gölgesinin Dünya'ya düşmesi Güneş tutulmasıdır. Ay tutulmasında ise Dünya'nın gölgesi Ay'a düşer.
Kolay
12Zeynep, haberlerde yakında bir Güneş tutulması olacağını duyuyor ve onu izlemek için plan yapıyor. Zeynep, Güneş tutulmasını günün hangi zamanında izleyebilir?
- A) Gece, Ay dolunay evresindeyken
- B) Gece yarısı, Güneş batmışken
- C) Akşam, Güneş battıktan sonra
- D) Gündüz, Güneş gökyüzündeyken
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Gündüz, Güneş gökyüzündeyken
Güneş tutulması gündüz, Güneş gökyüzündeyken gerçekleşir. Gece ve dolunay evresi, Ay tutulmasının özellikleridir.
Kolay
13Elif, el fenerinin önüne bir top tuttuğunda topun arkasındaki duvarda karanlık bir bölge oluştuğunu görüyor. Öğretmeni, tutulmaların da buna benzer bir olayla açıklandığını söylüyor. Tutulmaların oluşmasında rol oynayan olay hangisidir?
- A) Işığın önüne giren cismin arkasında gölge oluşması
- B) Işığın bir aynaya çarpıp geri dönmesi
- C) Ay'ın kendi ışığını bir süre üretmemesi
- D) Dünya'nın kendi ekseni etrafında hızlanması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Işığın önüne giren cismin arkasında gölge oluşması
Tutulmalarda bir gök cismi ışığın yolunu keser ve arkasında gölge oluşur; bu gölge diğer cismin üzerine düşer. Ay kendi ışığını üretmez, Güneş'ten aldığı ışığı yansıtır.
Kolay
14Bir gazete arşivinde, Türkiye'den izlenen en son tam Güneş tutulmasını anlatan bir habere rastlanıyor. Bu haber hangi tarihte yayımlanmış olmalıdır?
- A) 29 Mart 2016
- B) 29 Mart 2006
- C) 29 Mart 1996
- D) 29 Ekim 2006
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 29 Mart 2006
Türkiye'den en son 29 Mart 2006 tarihinde tam Güneş tutulması izlenmiştir. Diğer tarihler bu tutulmanın tarihi değildir.
Kolay
15Okulda bir tutulma günü öğrenciler farklı gözlem yöntemleri öneriyor. Aşağıdaki davranışlardan hangisi göz sağlığı için tehlikelidir?
- A) Uygun güneş filtresi takılı teleskopla bakmak
- B) Tutulmayı canlı yayından ekranda izlemek
- C) Gözlemevindeki filtreli dürbünü kullanmak
- D) Güneş'e güneş gözlüğüyle uzun süre bakmak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Güneş'e güneş gözlüğüyle uzun süre bakmak
Güneş tutulması çıplak gözle ya da güneş gözlüğüyle izlenmemelidir; güneş gözlüğü gözü korumaya yetmez. Uygun güneş filtreli araçlar ve ekrandan izleme gözü korur.
Kolay
16Öğretmen, Güneş tutulması ile Ay tutulmasının oluşabilmesi için ikisinde de bulunması gereken ortak koşulu soruyor. Bu ortak koşul hangisidir?
- A) Ay'ın dolunay evresinde bulunması
- B) Güneş, Dünya ve Ay'ın aynı doğru üzerinde sıralanması
- C) Dünya'nın Güneş ile Ay'ın arasına girmesi
- D) Ay'ın Güneş ile Dünya'nın arasına girmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Güneş, Dünya ve Ay'ın aynı doğru üzerinde sıralanması
Her iki tutulma da Güneş, Dünya ve Ay'ın aynı doğru üzerinde sıralanmasıyla gerçekleşir. Dolunay ve Dünya'nın arada olması yalnızca Ay tutulmasının özelliğidir.
Kolay
17Bir grup öğrenci el feneri, büyük bir top ve küçük bir topla tutulma modeli kuracak. Öğretmen, modele başlamadan önce perdeleri kapatıp sınıfı olabildiğince karartmalarını istiyor. Öğretmenin bu isteğinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Topların gölgesi karanlık ortamda daha belirgin görülür.
- B) El fenerinin ışığı karanlık ortamda daha güçlü yanar.
- C) Toplar karanlık ortamda daha büyük gölge oluşturur.
- D) Gölge yalnızca gece saatlerinde oluşabilen bir olaydır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Topların gölgesi karanlık ortamda daha belirgin görülür.
Tutulmalar gölge olayıdır; modelde de bir topun gölgesinin öteki topa düşmesi izlenir. Aydınlık sınıfta başka ışıklar gölgeyi soluklaştırır; karanlık ortamda ise fenerin oluşturduğu gölge açıkça seçilir. Fenerin ışığı ya da gölgenin büyüklüğü ortam karardı diye değişmez. Gölge gündüz de oluşur; nitekim Güneş tutulması gündüz gerçekleşir.
Kolay
18Televizyonda bir Güneş tutulması haberi izleyen küçük Efe, ablasına “Tutulma olunca Güneş sönüyor mu?” diye soruyor. Ablası ona tutulmanın nasıl gerçekleştiğini anlatıyor. Güneş tutulması sırasında Güneş için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Işık yaymayı bir süreliğine tümüyle durdurur, sonra yeniden parlar.
- B) Dünya'nın gölgesinde kaldığı için bir süreliğine kararır.
- C) Işık yaymayı sürdürür; ışığının bir bölümü Dünya'ya ulaşamaz.
- D) Ay'ın arkasına geçtiği için Dünya'dan bir süre uzaklaşır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Işık yaymayı sürdürür; ışığının bir bölümü Dünya'ya ulaşamaz.
Güneş tutulmasında Ay, Güneş ile Dünya'nın arasına girer ve gölgesi Dünya'nın bir bölgesine düşer. Güneş'te bir değişiklik olmaz, ışık yaymayı sürdürür; yalnızca Ay'ın gölgesinde kalan bölgeye Güneş ışığı ulaşamaz. Dünya'nın gölgesi Güneş'e değil, Ay tutulmasında Ay'ın üzerine düşer. Güneş'in Dünya'ya uzaklığı da tutulma sırasında değişmez.
Orta
19Cenk, fen dersinde bir model kuruyor: el feneri Güneş'i, plaj topu Dünya'yı, tenis topu Ay'ı temsil ediyor. Cisimleri aynı hizada sırasıyla el feneri, tenis topu, plaj topu olacak şekilde diziyor ve tenis topunun gölgesinin plaj topunun küçük bir bölgesine düştüğünü görüyor. Cenk hangi tutulmayı modellemiştir ve bu tutulma günün hangi vaktinde görülür?
- A) Ay tutulması, gece
- B) Güneş tutulması, gece
- C) Ay tutulması, gündüz
- D) Güneş tutulması, gündüz
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Güneş tutulması, gündüz
Ay'ı temsil eden tenis topu, Güneş ile Dünya'nın arasında olduğu için bu model Güneş tutulmasıdır. Tutulma, Güneş'in gökyüzünde olduğu gündüz saatlerinde görülür; gece Güneş zaten görünmediği için "gece" seçenekleri yanlıştır.
Orta
20Nehir, bir Ay tutulmasını modellemek istiyor. Elinde Güneş'i temsil eden bir el feneri, Dünya'yı temsil eden bir plaj topu ve Ay'ı temsil eden bir tenis topu var. Modelinde tenis topunun tamamen plaj topunun gölgesinde kalmasını istiyor. Nehir bu cisimleri aynı hizada hangi sırayla dizmelidir?
- A) El feneri, tenis topu, plaj topu
- B) Plaj topu, el feneri, tenis topu
- C) El feneri, plaj topu, tenis topu
- D) Tenis topu, el feneri, plaj topu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) El feneri, plaj topu, tenis topu
Ay tutulmasında Dünya, Güneş ile Ay'ın arasındadır; bu yüzden sıralama el feneri, plaj topu, tenis topu olmalıdır. El feneri, tenis topu, plaj topu dizilişi ise Ay'ın Güneş ile Dünya arasına girdiği Güneş tutulmasını gösterir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.