6. Sınıf Fen Bilimleri · Sürdürülebilir Yaşam ve Etkileşim
İnsan ve Çevre Etkileşimi
- çevre kirliliği
- hava kirliliği
- su kirliliği
- toprak kirliliği
- orman yangınları
- ormansızlaşma
- yakıt
- karbon monoksit
İnsanlar çevreyi nasıl etkiler, çevre kirliliği türleri nelerdir?
İnsan ve çevre etkileşimi, insanların ihtiyaçlarını karşılarken yakıt kullanımı, atıklar ve ormansızlaşma yoluyla çevreyi etkilemesidir. Yakıldığında enerji veren maddelere yakıt denir; kömür ve odun katı, benzin ve mazot sıvı, doğal gaz ve LPG gaz yakıtlardır. Sobadan ya da şofbenden sızan karbon monoksit renksiz ve kokusuz bir gazdır ve zehirlenmeye yol açar. Hava kirliliği yakıtlar, egzoz ve fabrika dumanlarından kaynaklanır, astım ve bronşit gibi hastalıklara yol açar. Su kirliliği evsel ve sanayi atıklarıyla oluşur, kolera ve tifoya sebep olur. Toprak kirliliği pil, çöp ve bilinçsiz kullanılan tarım ilaçlarından kaynaklanır; zararlı maddeler bitkilerden insanlara geçer. Orman yangınları ve ormansızlaşma yaşam alanlarını yok eder. Temiz enerji kaynakları, ağaç dikme, baca ve egzoz filtreleri çevreyi korur; 5 Haziran Dünya Çevre Günü'dür. Karbon monoksit belirtilerinde pencereler açılmalı, ortamdan çıkılmalı ve 112 aranmalıdır.
İnsan ve Çevre Etkileşimi: konu anlatımı ve özeti
İnsanlar ihtiyaçlarını karşılarken çevreyi de etkiler. Bu konu, yakıtların kullanımını, çevre kirliliği türlerini ve çevreyi korumak için neler yapabileceğimizi anlatır.
- Yakıldığında enerji veren maddelere yakıt denir. Kömür ve odun katı; benzin ve mazot sıvı; doğal gaz ve LPG gaz yakıtlara örnektir.
- Sobadan ya da şofbenden sızan karbon monoksit renksiz ve kokusuz bir gazdır, zehirlenmeye yol açar. Bacalar temiz olmalı ve ortam sık havalandırılmalıdır.
- Hava kirliliği yakıtlar, egzoz ve fabrika dumanlarından kaynaklanır; astım ve bronşit gibi solunum hastalıklarına yol açar.
- Su kirliliği evsel ve sanayi atıklarıyla oluşur; kolera ve tifo gibi hastalıklara sebep olur.
- Toprak kirliliği pil, çöp ve bilinçsiz kullanılan tarım ilaçlarından kaynaklanır; zararlı maddeler bitkilerden insanlara geçer.
- Orman yangınları ve ormansızlaşma canlıların yaşam alanlarını yok eder, biyoçeşitliliği azaltır.
- Temiz enerji kaynakları, ağaç dikme, baca ve egzoz filtreleri çevreyi korumaya yardım eder. 5 Haziran Dünya Çevre Günü'dür.
Unutma: Baş ağrısı, baş dönmesi ve bulantı fark edersen hemen pencereleri aç, ortamdan çık ve 112'yi ara.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
İnsan ve çevre etkileşimini bir zincir gibi düşünebilirsin: ihtiyaç → faaliyet → çevreye etkisi → insana geri dönüşü.
- İhtiyaç: Kışın ısınmak.
- Faaliyet: Sobada kömür yakmak.
- Çevreye etkisi: Duman ve küller havayı kirletir.
- İnsana dönüşü: Kirli havayı soluyan insanlarda solunum yolu hastalıkları artar.
Bir çevre sorununu incelerken bu dört halkayı tek tek yazarsan sorunun nereden başladığını ve nerede çözülebileceğini daha kolay görürsün.
Günlük hayattan: Doğal gaz kokusuzdur; evlere verilen gaza sızıntı fark edilsin diye özel bir koku maddesi eklenir.
Sık yapılan hata: "Doğal olan yakıtlar çevreye zarar vermez." Doğrusu: Odun doğal bir yakıttır, ama yanınca duman, kül ve zararlı gazlar çıkarır. Bir yakıtın etkisi, yanınca ne ürettiğine bağlıdır.
Derinleş
Yaşadığın mahallede ya da şehrinde gözlemlediğin bir çevre sorununu seç (çöp, gürültü, hava kirliliği, su israfı gibi). Sorunun kaynağını, etkilediği canlıları ve olası çözümleri bir tabloyla göster. Önerdiğin çözümün maliyetini, kimin sorumluluğunda olduğunu ve bir öğrenci olarak katkı sağlayabileceğin adımı belirle; çözümün bir yararı ve bir zorluğunu tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
FB.6.7.3Isınma amaçlı yakıt kullanımının insan ve çevre üzerine etkilerini tartışabilme
- a) Isınma amaçlı yakıt kullanımının insan ve çevre üzerine etkisine yönelik mantıksal temellendirme yapar.
- c) Isınma amaçlı yakıt kullanımının insan ve çevre üzerine etkisi konusunda geçerli fikirleri kabul eder.
FB.6.7.4Yakın çevresindeki veya ülkemizdeki bir çevre problemini çözebilme
- a) Yakın çevresindeki veya ülkemizdeki bir çevre sorununu yapılandırır.
- d) Yakın çevresindeki veya ülkemizdeki bir çevre sorununun çözümüne ilişkin değerlendirme yapar.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Haberlerde, kışın sobası iyi yanmayan bir evde uyuyan ailenin zehirlendiği anlatılıyor. Uzmanlar zehirlenmeye, yakıt tam yanmadığında ortaya çıkan renksiz ve kokusuz bir gazın neden olduğunu açıklıyor. Zehirlenmeye yol açan bu gaz hangisidir?
- A) Oksijen
- B) Su buharı
- C) Karbon monoksit
- D) Azot
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Karbon monoksit
Yakıtın tam yanmaması sonucu oluşan renksiz, kokusuz ve zehirli gaz karbon monoksittir. Oksijen de renksiz ve kokusuzdur; ama solunum için gereklidir ve zehirlenmeye yol açmaz.
Kolay
2Kömür sobalarının yaygın kullanıldığı bir ilçede kış aylarında havada yoğun bir duman tabakası oluşuyor. Bu aylarda ilçedeki hastaneye solunum sıkıntısı yaşayan hastaların başvurusu belirgin biçimde artıyor. Hava kirliliğiyle ilişkilendirilebilecek hastalıklar aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kolera ve tifo
- B) Astım ve bronşit
- C) Kırık ve çıkık
- D) Diş çürüğü ve diş eti iltihabı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Astım ve bronşit
Kirli havadaki duman ve zararlı gazlar solunum yollarını etkiler; astım ve bronşit bu tür hastalıklardandır. Kolera ve tifo da çevre kirliliğiyle ilgilidir; ancak kirli hava ile değil, kirli su ve besinlerle bulaşır.
Kolay
3Okulun çevre kulübü her yıl, Birleşmiş Milletlerin belirlediği Dünya Çevre Günü'nde fidan dikme etkinliği yapıyor. Etkinlik her yıl yaz başında, okulların kapanmasına birkaç hafta kala düzenleniyor. Dünya Çevre Günü hangi tarihte kutlanır?
- A) 23 Nisan
- B) 19 Mayıs
- C) 29 Ekim
- D) 5 Haziran
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 5 Haziran
Dünya Çevre Günü her yıl 5 Haziran'da kutlanır. 19 Mayıs da okulların açık olduğu bahar aylarına denk gelir; ancak bu tarih Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı'dır.
Kolay
4Bir mahallede bazı evler sobada kömür ya da odun yakarak, bazıları kombiyle ısınıyor. Kombili evlere yakıt, yer altındaki borularla gaz hâlinde ulaşıyor ve bu evlerin bacasından çıkan duman çok daha az. Kombili evlerde kullanılan yakıt aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kömür
- B) Doğal gaz
- C) Fuel-oil
- D) Odun
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Doğal gaz
Borularla evlere gaz hâlinde ulaştırılan ısınma yakıtı doğal gazdır. Fuel-oil de bazı binalarda kullanılır; ancak sıvı bir yakıttır ve borularla şehir şebekesinden gelmez, depoda saklanır.
Kolay
5Defne'nin ailesi yemek pişirmek için tüpe doldurulmuş LPG kullanıyor. LPG, yakıtların hâllerine göre yapılan gruplandırmada hangi gruptadır?
- A) Katı yakıtlar
- B) Sıvı yakıtlar
- C) Yakıt değildir
- D) Gaz yakıtlar
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Gaz yakıtlar
LPG, doğal gaz gibi gaz yakıtlar grubundadır. Kömür ve odun katı, benzin ve mazot ise sıvı yakıtlara örnektir.
Kolay
6Sınıfta yakıtlarla ilgili doğru-yanlış etkinliği yapılıyor. Aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- A) Kömür, atık oluşturmayan bir yakıttır.
- B) Soba lodoslu havalarda uyumadan önce söndürülmelidir.
- C) Soba alttan yakılarak tutuşturulmalıdır.
- D) Uyumadan önce sobaya bolca kömür eklenmelidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Soba lodoslu havalarda uyumadan önce söndürülmelidir.
Lodoslu havalarda soba uyumadan önce söndürülmelidir. Kömür yanınca atık oluşturur; soba üstten yakılmalı ve uyumadan önce sobaya kömür eklenmemelidir.
Kolay
7Okuldaki çöp kutularında çok sayıda plastik şişe ve kâğıt atık birikiyor. Öğrenciler bu atıkların çevreye zarar vermesini azaltmak istiyor. Aşağıdaki önerilerden hangisi bu amaca uygundur?
- A) Atıkların tamamını okul bahçesinde yakmak
- B) Atıkları okulun arkasındaki boş araziye gömmek
- C) Plastik ve kâğıt atıkları ayrı geri dönüşüm kutularında toplamak
- D) Atıkları rüzgârla dağılması için açıkta bırakmak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Plastik ve kâğıt atıkları ayrı geri dönüşüm kutularında toplamak
Atıkları ayrı toplamak geri dönüşümü kolaylaştırır ve çevreye verilen zararı azaltır. Atıkları yakmak hava kirliliğine, toprağa gömmek ise toprak kirliliğine yol açar.
Kolay
8Yazın büyük bir orman yangını çıkıyor ve geniş bir ormanlık alan yanıyor. Yangından sonra bölgede yaşayan sincap, kuş ve böcek sayısının çok azaldığı görülüyor. Bunun temel nedeni nedir?
- A) Yangının canlıların yaşam alanlarını yok etmesi
- B) Yangından sonra bölgede yağmurun hiç yağmaması
- C) Yangının toprağın rengini değiştirmesi
- D) Yangından sonra bölgenin daha serin olması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yangının canlıların yaşam alanlarını yok etmesi
Orman yangınları canlıların yaşam alanlarını yok eder ve biyoçeşitliliği azaltır. Canlıların azalmasının temel nedeni yuva ve besin bulacakları alanların ortadan kalkmasıdır.
Kolay
9Bir binanın bodrum katında doğal gaz kokusu alındığı ve kapıcının baş ağrısı ile bulantı hissettiği fark ediliyor. Kitapta verilen bilgiye göre bu durumda yardım için hangi numaralar aranmalıdır?
- A) Yalnızca bir arkadaşın telefon numarası
- B) Yalnızca binadaki komşuların telefonları
- C) 187 Doğal Gaz Acil ve 112 Acil Çağrı Merkezi
- D) Herhangi bir numara aranmasına gerek yoktur
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 187 Doğal Gaz Acil ve 112 Acil Çağrı Merkezi
Doğal gaz kaynaklı zehirlenmelerde 187 Doğal Gaz Acil ve 112 Acil Çağrı Merkezi aranmalıdır. Arkadaşları ya da komşuları aramak profesyonel yardımın yerini tutmaz.
Kolay
10Kışın evlerde sobada odun, kombide doğal gaz, araçlarda ise benzin yakılarak enerji elde edilir. Yakıldığında çevresine enerji veren bu tür maddelere ne ad verilir?
- A) Atık
- B) Yakıt
- C) Filtre
- D) Gübre
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yakıt
Yakıldığında enerji veren maddelere yakıt denir; odun, doğal gaz ve benzin yakıttır. Atık ise kullanıldıktan sonra geriye kalan, işe yaramayan maddedir.
Kolay
11Çevre kulübü, okulun bulunduğu mahallede çevreyi korumak için yapılabilecek etkinlikleri listeliyor. Aşağıdaki etkinliklerden hangisi çevrenin korunmasına katkı sağlar?
- A) Atık pilleri toprağa gömmek
- B) Evsel atıkları dereye dökmek
- C) Boş alanlara ağaç dikmek
- D) Çöpleri açık alanda yakmak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Boş alanlara ağaç dikmek
Ağaç dikmek havayı temizler ve canlılara yaşam alanı sağlar. Pilleri toprağa gömmek toprağı, atıkları dereye dökmek suyu, çöpleri yakmak ise havayı kirletir.
Kolay
12Sobadan ya da şofbenden sızabilen karbon monoksit gazı renksiz ve kokusuzdur. Bu özellik karbon monoksiti neden daha tehlikeli hâle getirir?
- A) Kötü kokusu insanları ortamdan hemen uzaklaştırır.
- B) Ortamda olduğu görülmediği ve koku alınmadığı için fark edilmesi zordur.
- C) Siyah renkli olduğu için evin duvarlarını kirletir.
- D) Yalnızca gündüz saatlerinde oluştuğu için gece tehlike yoktur.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ortamda olduğu görülmediği ve koku alınmadığı için fark edilmesi zordur.
Karbon monoksit görülmediği ve kokusu alınmadığı için ortamda olduğu anlaşılamaz; bu da zehirlenmeyi fark etmeyi zorlaştırır. Kokusu ya da rengi olsaydı insanlar onu daha kolay fark ederdi.
Kolay
13Büyük bir şehirde yaşayan Yusuf, geceleri gökyüzünde yıldızları göremediğinden yakınıyor. Şehirde sokak lambaları, reklam panoları ve binalar gece boyunca çok güçlü biçimde aydınlatılıyor. Yusuf'un sözünü ettiği durum hangi çevre kirliliğidir?
- A) Gürültü kirliliği
- B) Hava kirliliği
- C) Su kirliliği
- D) Işık kirliliği
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Işık kirliliği
Gece boyunca aşırı ve gereksiz aydınlatma ışık kirliliğine yol açar ve yıldızların görülmesini engeller. Hava kirliliği duman ve gazlarla ilgilidir.
Kolay
14Ayşe'nin evinde sıcak su için şofben, ısınma için kombi kullanılıyor. Karbon monoksit zehirlenmesine karşı bu cihazlarla ilgili hangi davranış doğrudur?
- A) Çalışırken bulundukları odanın kapı ve pencerelerini sürekli kapalı tutmak
- B) Bacalarının üzerini kapatmak
- C) Bakımlarını düzenli olarak yaptırmak
- D) Arızalı olsalar da tamir ettirmeden kullanmak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bakımlarını düzenli olarak yaptırmak
Kombi ve şofben gibi cihazların bakımı düzenli yaptırılmalıdır. Ortamın havalandırılmaması ve bacanın kapatılması zehirlenme riskini artırır.
Kolay
15Teneffüste okulun koridorunda öğrenciler çok yüksek sesle bağırıyor, bazı öğrenciler kulaklarını kapatıyor ve derse odaklanmakta zorlanıyor. Bu durum hangi çevre kirliliğine örnektir?
- A) Su kirliliği
- B) Toprak kirliliği
- C) Gürültü kirliliği
- D) Işık kirliliği
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Gürültü kirliliği
Rahatsız edici ve yüksek sesler gürültü kirliliği oluşturur. Bu örnekte su, toprak ya da aşırı aydınlatmayla ilgili bir durum yoktur.
Kolay
16Şehirdeki bir caddede araç trafiği çok yoğun. Akşamüstü bu caddede yürüyen Elif, araçların egzozundan çıkan gazlar nedeniyle nefes almakta zorlanıyor. Egzoz gazları en çok hangi çevre kirliliğine yol açar?
- A) Su kirliliği
- B) Gürültü kirliliği
- C) Işık kirliliği
- D) Hava kirliliği
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hava kirliliği
Egzoz ve fabrika dumanları gibi gazlar hava kirliliğinin kaynaklarındandır. Araçlar gürültüye de yol açabilir ama egzoz gazının etkisi havanın kirlenmesidir.
Kolay
17Bir orman bölge müdürlüğünün yıllık raporunda dört orman yangınının çıkış nedeni yazılıyor. Rapora göre bu yangınlardan yalnız biri insan etkisi olmadan, doğal bir nedenle başlamıştır. Doğal nedenle başlayan yangın aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Piknik alanında yakılan ateşin söndürülmeden bırakılmasıyla başlayan yangın
- B) Yol kenarına atılan sigara izmaritinin otları tutuşturmasıyla başlayan yangın
- C) Fırtınalı bir günde ormandaki bir ağaca yıldırım düşmesiyle başlayan yangın
- D) Ormanın içinden geçen hatta oluşan elektrik kaçağıyla başlayan yangın
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Fırtınalı bir günde ormandaki bir ağaca yıldırım düşmesiyle başlayan yangın
Yıldırım düşmesi, yanardağ patlaması ve yüksek sıcaklıklar orman yangınlarının doğal nedenleridir. Söndürülmeyen piknik ya da kamp ateşleri, doğaya bırakılan sigara izmaritleri ve elektrik kaçakları ise insan kaynaklı yangınlara yol açar. Bu nedenle yalnız yıldırım düşmesiyle başlayan yangın doğal nedenlidir.
Kolay
18Sınıftaki Dünya haritasına bakan Mert, yeryüzünün dörtte üçünün suyla kaplı olduğunu görüyor ve “Bu kadar çok su varken su kirliliği neden büyük bir sorun sayılıyor?” diye soruyor. Mert'in sorusunun doğru cevabı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Su kaynaklarının çok az bir bölümü içilebilir niteliktedir.
- B) Su kaynaklarının büyük bölümü göllerde ve akarsulardadır.
- C) Denizlerin suyu içilebilir olduğu için hızla tükenmektedir.
- D) Kirlenen su buharlaşamadığı için yağış oluşmamaktadır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Su kaynaklarının çok az bir bölümü içilebilir niteliktedir.
Yeryüzünün dörtte üçü suyla kaplıdır; ancak su kaynaklarının çok az bir bölümü içilebilir niteliktedir. Evsel ve endüstriyel atıklar ile tarım ilaçları akarsulara, göllere ve denizlere karışarak bu kısıtlı kaynağı kirletir; su kirliliği bu yüzden büyük bir sorundur. Yeryüzündeki suyun büyük bölümü göllerde ve akarsularda değil, denizlerde ve okyanuslardadır; deniz suyu da içilebilir değildir. Kirlenen suyun buharlaşamadığı bilgisi doğru değildir.
Orta
19Bir sanayi bölgesindeki fabrikaların bacalarından çıkan duman, çevredeki köylerde hava kirliliğine yol açıyor. Köy halkı ve belediye bu sorunu çözmek için dört öneriyi tartışıyor. Bu önerilerden hangisi hava kirliliğini azaltmaya yöneliktir?
- A) Fabrika atıklarının dereye verilmesi
- B) Bölgedeki ağaçların kesilmesi
- C) Fabrika bacalarına filtre takılması
- D) Fabrikalarda daha çok kömür yakılması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Fabrika bacalarına filtre takılması
Baca filtreleri dumandaki zararlı maddeleri tutarak havaya karışmalarını önler. Atıkları dereye vermek havadaki dumanı azaltsa bile kirliliği suya taşır; bu nedenle sorunu çözmez.
Orta
20Sobayla ısınan bir ailenin evinde akşamları odada hafif bir duman kokusu oluyor ve sobanın bacası yıllardır temizlenmemiş. Aile, karbon monoksit zehirlenmesi riskini azaltmak için ne yapacağını konuşuyor. Ailenin alması gereken en doğru önlem aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sobanın kapağını gece açık bırakmak
- B) Pencereleri sürekli sıkıca kapalı tutmak
- C) Yatmadan önce sobaya bol kömür koymak
- D) Bacayı temizletip odayı düzenli havalandırmak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bacayı temizletip odayı düzenli havalandırmak
Temiz baca yanma gazlarının dışarı atılmasını, havalandırma da odaya temiz hava girmesini sağlar; bu iki önlem zehirlenme riskini azaltır. Pencereleri sıkıca kapatmak odayı sıcak tutar ama zehirli gazın dışarı çıkmasını engeller.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.