7. Sınıf Fen Bilimleri · Işığın Kırılması ve Mercekler

Mercekler

mercek
ince kenarlı mercek
kalın kenarlı mercek
odak noktası
odak uzaklığı
asal eksen
optik merkez

İnce kenarlı ve kalın kenarlı mercek arasındaki fark nedir?

Mercek, en az bir yüzeyi küresel olan, cam ya da sert plastikten yapılmış ve ışığı kıran saydam cisimdir. Merceğin merkezinden geçtiği kabul edilen çizgiye asal eksen, tam ortasındaki noktaya optik merkez denir. İnce kenarlı ya da yakınsak merceğin ortası kenarlarından kalındır; asal eksene paralel gelen ışınları kırarak odak noktasında toplar. Kalın kenarlı ya da ıraksak merceğin kenarları ortasından kalındır; paralel gelen ışınları dağıtır ve kırılan ışınların uzantıları odakta birleşir. Odak noktası ile optik merkez arasındaki uzaklığa odak uzaklığı denir. İnce kenarlı mercekler büyüteç, mikroskop, teleskop ve fotoğraf makinesinde kullanılır ve yakındaki cisimleri büyük gösterir. Görme bozukluklarını düzelten gözlüklerde her iki mercek türü de kullanılır. İnce kenarlı mercekle güneş ışığını bir noktada toplamak, kâğıt ya da kuru ot yakınında yangın çıkarabilir.

Mercekler: konu anlatımı ve özeti

Gözlük, büyüteç ve mikroskop ışığı kıran mercekler sayesinde çalışır. Bu konu mercek çeşitlerini, ışığın merceklerde nasıl kırıldığını ve merceklerin günlük hayattaki kullanım alanlarını anlatır.

Mercek, en az bir yüzeyi küresel olan, cam ya da sert plastikten yapılmış saydam cisimdir.
Asal eksen merceğin merkezinden geçtiği kabul edilen çizgidir; optik merkez ise merceğin tam ortasındaki noktadır.
İnce kenarlı (yakınsak) merceğin ortası kenarlarından kalındır. Asal eksene paralel gelen ışınları kırarak odak noktasında toplar.
Kalın kenarlı (ıraksak) merceğin kenarları ortasından kalındır. Paralel gelen ışınları dağıtır; kırılan ışınların uzantıları odakta birleşir.
Asal eksene paralel gelen ışınlar: ince kenarlı mercekte kırılıp odakta (F) toplanır; kalın kenarlı mercekte dağılır, uzantıları (kesikli) odakta birleşir
Odak uzaklığı, odak noktası ile optik merkez arasındaki uzaklıktır.
İnce kenarlı mercekler büyüteç, mikroskop, teleskop ve fotoğraf makinesinde kullanılır; yakındaki cisimleri büyük gösterir. Görme bozukluklarını düzelten gözlüklerde her iki mercek türü de kullanılır.

Unutma: İnce kenarlı mercekle güneş ışığını bir noktada toplamak yangın çıkarabilir; bunu asla kâğıt ya da kuru ot yakınında deneme.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

İki mercek türünü ayırmak için önce kenarlarına bak:

İnce kenarlı (yakınsak) mercek: Ortası kalın, kenarları incedir. Paralel ışınları bir noktada toplar. Büyüteç bu tür bir mercektir.
Kalın kenarlı (ıraksak) mercek: Kenarları kalın, ortası incedir. Paralel ışınları dağıtır.

Hatırlamak için: İnce kenarlı mercek ışınları "içe", yani bir noktaya toplar; kalın kenarlı mercek ışınları dışa açar.

Günlük hayattan: Büyükannenin okurken kullandığı gözlüğün camı, yazıları büyütüyorsa büyük olasılıkla ince kenarlı mercektir. Uzağı göremeyen kişilerin gözlüğünde ise genellikle kalın kenarlı mercek kullanılır.

Sık yapılan hata: "Kalın kenarlı mercek daha kalın olduğu için daha çok büyütür." Doğrusu: Büyütme işini ince kenarlı mercek yapar; kalın kenarlı mercek cisimleri küçük gösterir.

Derinleş

Bir akıllı telefonun kamerasında, mikroskopta ve teleskopta mercekler kullanılır. Bu üç araçtan birini seç ve içindeki merceklerin nasıl yerleştirildiğini, hangi işi yaptığını araştır. Bir pet şişe ve suyla basit bir "su merceği" yap; yakındaki ve uzaktaki cisimlere bakınca ne gözlemlediğini kaydet ve sonuçlarını mercek türleriyle ilişkilendir.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

FB.7.4.2Mercek çeşitlerine yönelik bilimsel çıkarım yapabilme
- a) Mercek çeşitlerinin niteliklerini deneyerek tanımlar.
- b) Mercek çeşitlerini kullanarak özelliklerine yönelik veri kaydeder.
- c) Mercekleri ince ve kalın kenarlı mercek olarak yorumlar ve değerlendirir.
FB.7.4.3Merceklerin günlük hayatta kullanım alanlarını örneklerle sınıflandırabilme
- a) Merceklerin kullanım alanlarını belirler.
- c) Merceklerin kullanım alanlarını gruplandırır.

Bu konuda neler var?

Merceklerin Günlük Hayatta Kullanım Alanları

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Fen laboratuvarında Kaan, ışın kutusundan çıkan üç paralel ışını asal eksene paralel olacak şekilde bir merceğe gönderiyor. Merceğin ortası kenarlarından daha kalın. Kaan, ışınların mercekten sonraki yolunu kâğıda çiziyor. Kaan'ın çizdiği ışınlar mercekten geçtikten sonra nasıl ilerler?
- A) Kırılmadan aynı doğrultuda ilerler.
- B) Kırılarak birbirinden uzaklaşır.
- C) Merceğe çarpıp geri yansır.
- D) Kırılarak odak noktasında toplanır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kırılarak odak noktasında toplanır.
Ortası kalın olan mercek ince kenarlı (yakınsak) mercektir; asal eksene paralel gelen ışınları kırarak odak noktasında toplar. Işınların birbirinden uzaklaşması kalın kenarlı merceğe özgüdür.
Kolay
2Burak, defterine bir mercek çiziyor ve merceğin ortasından geçen yatay bir doğru ekliyor. Doğrunun merceğin tam ortasını kestiği yere O harfini yazıyor. Öğretmeni, bu noktadan geçen ışınların yönünü değiştirmeden ilerlediğini söylüyor. Burak'ın O harfiyle gösterdiği nokta aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Odak noktası
- B) Optik merkez
- C) Asal eksen
- D) Odak uzaklığı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Optik merkez
Asal eksen üzerinde merceğin tam ortasındaki noktaya optik merkez denir ve O harfiyle gösterilir. Odak noktası da asal eksen üzerindedir ama merceğin ortasında değil, paralel ışınların toplandığı yerdedir.
Kolay
3Defne, dedesinin büyütecinin camını çerçevesinden çıkarıp inceliyor. Cam saydam ve iki yüzü de dışa doğru bombeli; yüzeyler bir topun parçası gibi kavisli. Aynı kalınlıktaki düz pencere camı ise yazıları olduğu gibi gösteriyor. Defne'nin incelediği cisim aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mercek
- B) Düz ayna
- C) Prizma
- D) Çukur ayna
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Mercek
En az bir yüzeyi küresel olan, ışığı geçirip kıran saydam cisimlere mercek denir; büyüteç camı da böyledir. Çukur ayna da kavislidir ama ışığı geçirmez, yansıtır; Defne'nin camı ise saydamdır.
Kolay
4Selin iki merceği yan yana koyup kenarlarına dokunuyor. Birinci merceğin kenarları ortasından daha kalın. Bu merceğe paralel ışınlar gönderdiğinde ışınların mercekten çıktıktan sonra birbirinden açıldığını görüyor. Selin birinci merceği aşağıdaki adlardan hangisiyle etiketlemelidir?
- A) Yakınsak mercek
- B) Toplayıcı mercek
- C) Iraksak mercek
- D) Çukur ayna
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Iraksak mercek
Kenarları kalın olan mercekler ışığı dağıttığı için ıraksak mercek olarak da adlandırılır. Yakınsak ve toplayıcı adları ise ışığı bir noktada toplayan ince kenarlı mercekler için kullanılır.
Kolay
5İnce kenarlı mercekler, ışık ışınlarını topladıkları için hangi adla da anılır?
- A) Yakınsak mercek
- B) Iraksak mercek
- C) Düz ayna
- D) Prizma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yakınsak mercek
İnce kenarlı mercekler ışığı topladığı için yakınsak mercek olarak da adlandırılır. Iraksak mercek, ışığı dağıtan kalın kenarlı mercektir.
Kolay
6Kenarları ortasından daha kalın olan merceklere ne ad verilir?
- A) İnce kenarlı (yakınsak) mercek
- B) Kalın kenarlı (ıraksak) mercek
- C) Düz cam
- D) Büyüteç
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kalın kenarlı (ıraksak) mercek
Kenarları ortasından kalın olan mercekler kalın kenarlı (ıraksak) merceklerdir. İnce kenarlı merceklerde ise ortası kenarlarından kalındır.
Kolay
7Mercekler genellikle hangi maddelerden yapılır?
- A) Tahta ya da kartondan
- B) Metal ya da taştan
- C) Cam ya da sert plastikten
- D) Kumaş ya da kâğıttan
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Cam ya da sert plastikten
Mercekler cam ya da sert plastikten yapılmış saydam cisimlerdir. Tahta, metal ve kâğıt saydam olmadığı için ışığı geçirip kıramaz.
Kolay
8Optik merkezden geçmeyen bir ışık ışını mercekten geçerken kaç kez kırılır?
- A) İki kez
- B) Bir kez
- C) Hiç kırılmaz
- D) Dört kez
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İki kez
Işın merceğe girerken bir kez, mercekten çıkarken bir kez daha kırılır. Kırılmadan geçen ışınlar yalnızca optik merkezden geçenlerdir.
Kolay
9Görme bozukluklarını düzeltmek için kullanılan gözlüklerde hangi mercek türleri kullanılır?
- A) Yalnızca ince kenarlı mercekler
- B) Yalnızca kalın kenarlı mercekler
- C) Mercek yerine düz camlar
- D) Hem ince kenarlı hem kalın kenarlı mercekler
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hem ince kenarlı hem kalın kenarlı mercekler
Görme bozukluğunun türüne göre gözlüklerde ince kenarlı da kalın kenarlı mercek de kullanılır. Yalnızca bir türün kullanıldığını düşünmek yanlıştır.
Kolay
10Mercek (lens) sözcüğü, şekli benzediği için Latincede hangi anlama gelen bir kelimeden türemiştir?
- A) Damla
- B) Pencere
- C) Göz
- D) Mercimek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Mercimek
Mercek (lens) sözcüğü Latincede mercimek (lentil) anlamına gelen kelimeden gelir; ince kenarlı mercek mercimek tanesi gibi dışa doğru şişkindir.
Kolay
11Fen kitabındaki çizimlerde ince kenarlı mercek nasıl bir şekille gösterilir?
- A) Tek bir noktayla
- B) Kesikli bir çizgiyle
- C) Çift taraflı okla
- D) Bir daireyle
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çift taraflı okla
İnce kenarlı mercek çizimlerde çift taraflı ok ile gösterilir. Kesikli çizgi ise kırılma çizimlerinde yüzeyin normalini göstermek için kullanılır.
Kolay
12Bir merceğin odak noktası ile optik merkezi arasındaki uzaklığa ne ad verilir?
- A) Asal eksen
- B) Odak uzaklığı
- C) Kırılma açısı
- D) Mercek kalınlığı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Odak uzaklığı
Odak noktası ile optik merkez arasındaki uzaklık odak uzaklığıdır. Asal eksen bir uzaklık değil, merceğin merkezinden geçtiği kabul edilen çizgidir.
Kolay
13Yakındaki küçük cisimleri olduğundan büyük gösteren mercek türü hangisidir?
- A) Kalın kenarlı mercek
- B) İnce kenarlı mercek
- C) Düz cam
- D) Düz ayna
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İnce kenarlı mercek
İnce kenarlı mercekler yakındaki cisimleri büyük gösterir; büyüteçte bu yüzden kullanılır. Kalın kenarlı mercekler ise cisimleri küçük gösterir.
Kolay
14İnce kenarlı bir merceğe asal eksene paralel gelen ışınların kırıldıktan sonra toplandığı noktaya ne ad verilir?
- A) Optik merkez
- B) Asal eksen
- C) Odak uzaklığı
- D) Odak noktası
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Odak noktası
Paralel ışınların kırılarak toplandığı nokta odak noktasıdır ve F harfiyle gösterilir. Optik merkez ise merceğin tam ortasındaki noktadır.
Kolay
15Aşağıdaki araçlardan hangisinde ince kenarlı mercek kullanılır?
- A) Mikroskop
- B) Kapı dürbünü
- C) Düz ayna
- D) Pencere camı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Mikroskop
Mikroskopta ince kenarlı mercekler kullanılır ve küçük cisimler büyük gösterilir. Kapı dürbününde ise kalın kenarlı mercek bulunur; ayna ve pencere camı mercek değildir.
Kolay
16Merceğin merkezinden geçtiği kabul edilen yatay doğrultudaki çizgiye ne ad verilir?
- A) Odak uzaklığı
- B) Gelen ışın
- C) Asal eksen
- D) Yüzeyin normali
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Asal eksen
Merceğin merkezinden geçtiği kabul edilen çizgi asal eksendir. Odak noktası ve optik merkez bu çizginin üzerinde bulunur.
Kolay
17Fen dersinde Asya, mercekli araçları içlerindeki mercek türüne göre eşleştiriyor. Aynı tür merceğin kullanıldığı iki aracı aynı kutuya koyacak. Asya aşağıdaki araç çiftlerinden hangisini aynı kutuya koymalıdır?
- A) Büyüteç ve dış kapı dürbünü
- B) Okuma gözlüğü ve dış kapı dürbünü
- C) Okuma gözlüğü ve büyüteç
- D) Mikroskop ve dış kapı dürbünü
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Okuma gözlüğü ve büyüteç
İnce kenarlı mercekler yakındaki cisimleri olduğundan büyük gösterdiği için büyüteçlerde ve okuma gözlüklerinde kullanılır; mikroskopta da ince kenarlı mercek bulunur. Dış kapı dürbünlerinde ise geniş bir alanı görmek için cisimleri küçük gösteren kalın kenarlı mercek kullanılır. Bu nedenle aynı tür merceği taşıyan çift, okuma gözlüğü ve büyüteçtir.
Kolay
18Işın çizimlerinde mercekler, kalınlıkları çizilmeden birer simgeyle gösterilir. Mert, defterindeki bir çizimi incelerken asal eksene dik duran ve uçlarındaki ok başları içe dönük olan çift taraflı bir ok görüyor. Mert'in gördüğü simge aşağıdakilerden hangisini gösterir?
- A) İnce kenarlı mercek
- B) Kalın kenarlı mercek
- C) Optik merkez
- D) Odak noktası
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kalın kenarlı mercek
Kalın kenarlı mercek, uçları içe dönük çift taraflı ok ile gösterilir. İnce kenarlı mercek ise uçları dışa dönük çift taraflı ok ile gösterilir. Optik merkez “O”, odak noktası “F” harfiyle gösterilen noktalardır; ok ile çizilmezler.
Orta
19Zeynep, kapı çalınınca dış kapıdaki küçük dürbünden bakıyor. Koridorun tamamını ve merdivenleri geniş bir açıyla görüyor ama kapının önündeki komşusu olduğundan daha küçük görünüyor. Kapı dürbününde kullanılan mercek aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İnce kenarlı mercek
- B) Düz bir cam parçası
- C) Kalın kenarlı mercek
- D) Çift taraflı düz ayna
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kalın kenarlı mercek
Kalın kenarlı mercekler cisimleri küçük gösterir ve geniş bir alanın görülmesini sağlar; kapı dürbünleri bu yüzden kalın kenarlı mercekle yapılır. İnce kenarlı mercek yakındaki cisimleri büyütür, geniş alanı küçülterek göstermez.
Orta
20Güneşli bir günde Emre, büyüteci beyaz bir kâğıdın üzerinde yavaşça yukarı aşağı hareket ettiriyor. Kâğıttaki ışık lekesi en küçük ve en parlak nokta hâline geldiğinde büyüteçle kâğıt arasını ölçüyor: 8 cm. Emre'nin ölçtüğü 8 cm'lik uzaklık neyi ifade eder?
- A) Asal ekseni
- B) Odak uzaklığını
- C) Merceğin kalınlığını
- D) Optik merkezi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Odak uzaklığını
Güneş'ten gelen paralel ışınlar ince kenarlı mercekte odak noktasında toplanır; optik merkezle bu nokta arasındaki uzaklık odak uzaklığıdır. Optik merkez bir uzaklık değil, merceğin tam ortasındaki noktadır.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.