7. Sınıf Fen Bilimleri · Maddenin Doğasına Yolculuk
Maddenin Tanecikli Yapısı
- atom
- proton
- nötron
- elektron
- çekirdek
- katman
- elektron bulutu
- molekül
Atomun yapısı nasıldır ve hangi parçacıklardan oluşur?
Atom, maddeyi oluşturan ve gözle görülemeyecek kadar küçük olan taneciktir; merkezinde çekirdek, çevresinde elektronlar bulunur. Atom fikrini ilk ortaya atanlardan biri Antik Yunan’da yaşamış Demokritos’tur. Çekirdekte pozitif yüklü protonlar ve yüksüz nötronlar vardır. Negatif yüklü elektronlar çekirdeğin çevresinde çok hızlı hareket eder; yerleri tam olarak bilinemediği için bulunma olasılıklarının yüksek olduğu bölgelere katman ya da elektron bulutu denir. Bohr modeli elektronları çekirdek çevresindeki katmanlarda gösterirken modern atom modeli elektron bulutu fikrini kullanır. Atom modelinin yeni gözlem ve deneylerle sürekli geliştirilmesi, bilimsel bilginin yeni kanıtlarla değişebileceğini gösterir. Molekül, aynı ya da farklı cins atomların belirli oranlarda bir araya gelmesiyle oluşur; bir su molekülünde 2 hidrojen ve 1 oksijen atomu vardır. Elektronun kütlesi çok küçük olduğundan atomun kütlesinin neredeyse tamamı çekirdekten gelir.
Maddenin Tanecikli Yapısı: konu anlatımı ve özeti
Çevrende gördüğün her madde, gözle görülemeyecek kadar küçük atomlardan oluşur. Bu konu atomun yapısını, temel parçacıklarını ve atom fikrinin tarih boyunca nasıl geliştiğini anlatır.
- Atom, maddeyi oluşturan çok küçük taneciktir. Atom fikrini ilk ortaya atanlardan biri Antik Yunan'da yaşamış Demokritos'tur.
- Atomun merkezinde çekirdek bulunur. Çekirdekte pozitif yüklü protonlar ve yüksüz nötronlar vardır.
- Negatif yüklü elektronlar çekirdeğin çevresinde çok hızlı hareket eder. Yerleri tam olarak bilinemez; bulunma olasılıklarının yüksek olduğu bölgelere katman ya da elektron bulutu denir.
- Bohr modeli elektronları çekirdek çevresindeki katmanlarda gösterir; modern atom modeli ise elektron bulutu fikrini kullanır.
- Bilim insanları yeni gözlem ve deneylerle atom modelini sürekli geliştirmiştir. Bu, bilimsel bilginin yeni kanıtlarla değişebileceğini gösterir.
- Molekül, aynı ya da farklı cins atomların belirli oranlarda bir araya gelmesiyle oluşan atom grubudur. Örneğin bir su molekülünde 2 hidrojen ve 1 oksijen atomu vardır.
Unutma: Elektronun kütlesi çok küçük olduğu için atomun kütlesinin neredeyse tamamı çekirdekteki proton ve nötronlardan gelir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Atomu bir stadyum gibi düşünebilirsin:
- Çekirdek: Sahanın tam ortasındaki küçük bir top. Atomun neredeyse bütün kütlesi buradadır.
- Proton: Çekirdekte bulunur, pozitif (+) yüklüdür.
- Nötron: Çekirdekte bulunur, yüksüzdür.
- Elektron: Tribünlerde çok hızlı dolaşan, negatif (−) yüklü taneciklerdir. Yerleri tam olarak bilinemez.
Molekülü de atomların birleşmesi olarak düşün: Bir su molekülünde 2 hidrojen ve 1 oksijen atomu, yani toplam 3 atom vardır.
Günlük hayattan: Bir parfüm şişesi açıldığında koku odanın her yerine yayılır. Göremediğin parfüm tanecikleri havada hareket ederek burnuna ulaşır.
Sık yapılan hata: "Atom ile molekül aynı şeydir." Doğrusu: Atom maddeyi oluşturan temel taneciktir; molekül ise birden fazla atomun bir araya gelmesiyle oluşur.
Derinleş
Atom modeli Demokritos'tan bugüne pek çok kez değişti. Bu değişime katkı yapan iki bilim insanını araştır ve her birinin hangi gözlem ya da deneye dayanarak modeli değiştirdiğini bir zaman şeridinde göster. Bilimsel bilginin yeni kanıtlarla değişebilmesi bilimi zayıflatır mı, güçlendirir mi? Görüşünü örneklerle tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
FB.7.5.1Atomun yapısını ve yapısındaki temel parçacıkları çözümleyebilme
- a) Atomu oluşturan temel parçacıkları belirler.
- b) Atomu oluşturan temel parçacıklar arasındaki ilişkileri belirler.
FB.7.5.2Geçmişten günümüze atom kavramı ile ilgili bilimsel bilgilerin değişebileceğini sorgulayabilme
- a) Geçmişten günümüze atomun sürecini açıklar.
FB.7.5.3Farklı moleküllere ait bilimsel model oluşturabilme
- a) Aynı veya farklı atomların bir araya gelmesiyle ilgili molekül modeli önerir.
Bu konuda neler var?
- Atomun Yapısı ve Atomdaki Temel Parçacıklar
- Geçmişten Günümüze Atom
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Ali, kurşun kalemin ucunu ikiye, sonra yine ikiye böldüğünü hayal ediyor. Bölmeyi sürdürürse bir gün, en güçlü mikroskopla bile tek başına görülemeyecek kadar küçük ve grafiti oluşturan en küçük taneciklere ulaşacağını düşünüyor. Ali'nin ulaşmayı hayal ettiği tanecikler aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Atom
- B) Hücre
- C) Organel
- D) Doku
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Atom
Maddeler gözle ve okul mikroskobuyla görülemeyecek kadar küçük atomların bir araya gelmesiyle oluşur. Hücre, organel ve doku canlılara ait yapılardır; kalem ucunu oluşturan grafit cansızdır ve hücre içermez.
Kolay
2Elif, atom modelindeki parçacıklara yük etiketleri yapıştırıyor. Elinde "+", "−" ve "0" yazan üç çeşit etiket var. Her parçacık türüne yalnızca bir çeşit etiket yapıştırması gerekiyor. Elif "−" etiketini hangi parçacığa yapıştırmalıdır?
- A) Elektron
- B) Proton
- C) Nötron
- D) Çekirdek
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Elektron
Elektronlar negatif, protonlar pozitif yüklüdür; nötronlar ise yüksüzdür. Çekirdek bir parçacık değil, proton ve nötronların bulunduğu bölgedir ve protonlar nedeniyle pozitif yüklüdür.
Kolay
3Mert, oyun hamuruyla bir atom modeli yapıyor. Ortaya koyduğu büyük topun içine kırmızı ve beyaz boncuklar gömüyor. Topun çevresine sardığı tellerin üzerine ise çok daha küçük mavi boncuklar diziyor. Mert'in ortadaki topun içine yerleştirdiği kırmızı ve beyaz boncuklar hangi parçacıkları temsil eder?
- A) Proton ve elektron
- B) Nötron ve elektron
- C) Proton ve nötron
- D) Yalnızca elektron
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Proton ve nötron
Ortadaki top çekirdektir; çekirdekte pozitif yüklü protonlar ve yüksüz nötronlar bulunur. Elektronlar çekirdeğin içinde değil, çevresindeki katmanlarda bulunur; modelde bunları teller üzerindeki mavi boncuklar gösterir.
Kolay
4Tarih ve fen derslerinin ortak projesinde Zeynep, eski çağlarda yaşamış bir düşünürü araştırıyor. Bu düşünür, maddenin sonsuza kadar bölünemeyeceğini ve sonunda bölünemeyen bir parçaya ulaşılacağını ileri sürmüş; bu parçaya "bölünemez" anlamına gelen bir ad vermiş. Zeynep'in araştırdığı Antik Yunan düşünürü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Dalton
- B) Demokritos
- C) Bohr
- D) Thomson
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Demokritos
Atom sözcüğü, Demokritos'un kullandığı ve "bölünemez" anlamına gelen atomos kavramından gelir. Dalton da atomu bölünemez bir küre olarak düşünmüştür ama o, Antik Yunan'da değil 19. yüzyılın başında yaşamıştır.
Kolay
5Nehir, fen defterine atomun çekirdeğinde bulunan ve atomun kimliğini belirleyen parçacığı yazacak. Nehir'in yazması gereken parçacık ve yükü hangisidir?
- A) Proton, pozitif (+) yüklü
- B) Nötron, pozitif (+) yüklü
- C) Nötron, yüksüz
- D) Elektron, negatif (−) yüklü
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Proton, pozitif (+) yüklü
Atomun kimliğini proton belirler; proton çekirdekte bulunur ve pozitif yüklüdür. Nötron da çekirdekte bulunur ama yüksüzdür ve atomun kimliğini belirlemez.
Kolay
6Bir atom posterinde çekirdeğin çevresine iç içe halkalar çizilmiş. Halkaların yanına “Elektronların bulunma olasılığının yüksek olduğu bölgeler” notu düşülmüş. Bu bölgelere ne ad verilir?
- A) Proton
- B) Molekül
- C) Katman
- D) Çekirdek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Katman
Elektronların bulunma olasılığının yüksek olduğu bölgelere katman denir. Çekirdek ise atomun merkezidir ve elektron değil, proton ile nötron bulundurur.
Kolay
7Uzaktan bakıldığında kum havuzu tek parça bir yapı gibi görünür. Oysa yakından bakınca havuzun sayısız küçük kum tanesinin bir araya gelmesiyle oluştuğu fark edilir. Bu benzetmede kum tanelerinin maddedeki karşılığı hangisidir?
- A) Atom
- B) Katman
- C) Çekirdek
- D) Hücre
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Atom
Kum tanelerinin bir araya gelip kum havuzunu oluşturması gibi atomlar da bir araya gelerek maddeyi oluşturur. Hücre canlıların yapı birimidir, her maddenin yapı taşı değildir.
Kolay
8Atomun çekirdeği ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Atomun kütlesine katkısı yoktur.
- B) Atomun en dış kısmını oluşturur.
- C) Proton ve nötronları bulundurur.
- D) Elektronların tamamını bulundurur.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Proton ve nötronları bulundurur.
Çekirdekte proton ve nötronlar bulunur ve atomun kütlesinin neredeyse tamamı çekirdekten gelir. Elektronlar çekirdekte değil, katmanlarda bulunur.
Kolay
9Defne, atomdaki parçacıkların sembollerini defterine yazıyor: p⁺, n⁰ ve e⁻. Defne'nin yazdığı e⁻ sembolüyle gösterilen parçacık atomun neresinde bulunur?
- A) Katmanlarda
- B) Nötronların arasında
- C) Protonun içinde
- D) Çekirdekte
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Katmanlarda
e⁻ sembolü elektronu gösterir; elektronlar çekirdeğin çevresindeki katmanlarda bulunur. Çekirdekte ise proton ve nötronlar vardır.
Kolay
10Atomun yarıçapını belirleyen hangisidir?
- A) Çekirdekteki proton sayısı
- B) Elektronların bulunabildiği son katman
- C) Nötronların toplam kütlesi
- D) Çekirdeğin bulunduğu merkez
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Elektronların bulunabildiği son katman
Atomun yarıçapını elektronların bulunabildiği son katman belirler. Proton sayısı atomun kimliğini belirler, yarıçapını doğrudan belirlemez.
Kolay
11Elif ve arkadaşları bir kâğıdı ellerinden geldiğince küçük parçalara ayırıyor. En küçük parçaların bile hâlâ kâğıt özelliği taşıdığını görüyorlar. Bu parçalar için hangisi söylenebilir?
- A) Her biri tek bir atomdur.
- B) Yalnızca elektronlardan oluşurlar.
- C) Artık madde özelliği taşımazlar.
- D) Hâlâ çok sayıda atomdan oluşurlar.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hâlâ çok sayıda atomdan oluşurlar.
Elle ayrılabilen en küçük kâğıt parçası bile gözle görülebilir ve çok sayıda atom içerir. Tek bir atom gözle ya da mikroskopla bile görülemeyecek kadar küçüktür.
Kolay
12Emre'nin elindeki bilgi kartında bir parçacık için “Yaklaşık 2000 tanesinin kütlesi 1 protonun kütlesine eşittir.” yazıyor. Kartta anlatılan parçacık hangisidir?
- A) Proton
- B) Çekirdek
- C) Elektron
- D) Nötron
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Elektron
Elektronun kütlesi, proton ve nötronun kütlesinin yaklaşık iki binde biri kadardır. Nötronun kütlesi ise protonunkine hemen hemen eşittir.
Kolay
13Proton ve nötronun kütleleri karşılaştırıldığında hangisi doğrudur?
- A) Kütleleri hemen hemen birbirine eşittir.
- B) Protonun kütlesi nötronunkinin 2000 katıdır.
- C) Nötronun kütlesi yok denecek kadar azdır.
- D) Protonun kütlesi nötronunkinin yarısıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kütleleri hemen hemen birbirine eşittir.
Proton ile nötronun kütleleri hemen hemen eşittir. Kütlesi yok denecek kadar az olan parçacık nötron değil elektrondur.
Kolay
14Atomun çekirdeğinde protonlarla birlikte bulunan ve elektrik yükü taşımayan parçacık hangisidir?
- A) Nötron
- B) Elektron
- C) İyon
- D) Proton
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Nötron
Nötronlar çekirdekte bulunur ve yüksüzdür (nötr). Proton da çekirdektedir ama pozitif yüklüdür.
Kolay
15Fen dersinde öğretmen, atomu iki ana kısma ayırarak anlatıyor. Atomun bu iki ana kısmı hangileridir?
- A) Proton ve molekül
- B) Çekirdek ve katmanlar
- C) Nötron ve iyon
- D) Hücre zarı ve çekirdek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Çekirdek ve katmanlar
Atom, merkezdeki çekirdek ve elektronların bulunduğu katmanlar olmak üzere iki kısımdan oluşur. Hücre zarı hücreye ait bir yapıdır, atomda bulunmaz.
Kolay
16Molekül ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- A) Atomun çekirdeğinde bulunan yüksüz bir parçacıktır.
- B) Yalnızca farklı cins atomlardan oluşabilen bir gruptur.
- C) Aynı ya da farklı cins atomların belirli oranlarda oluşturduğu gruptur.
- D) Atomdan daha küçük ve bölünemeyen bir taneciktir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Aynı ya da farklı cins atomların belirli oranlarda oluşturduğu gruptur.
Molekül, aynı ya da farklı cins atomların belirli oranlarda bir araya gelmesiyle oluşur. Yalnızca farklı cins atomlardan oluşmak zorunda değildir; örneğin oksijen molekülü iki oksijen atomundan oluşur.
Kolay
17Ece, atom ile hücreyi karşılaştıran bir tablo hazırlıyor. Tablonun "farklılıklar" sütununa yalnızca atomu hücreden ayıran özellikleri yazacak. Ece'nin bu sütuna atom için yazabileceği özellik aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Merkezinde bir çekirdek bulunması
- B) Kendinden küçük yapılardan oluşması
- C) Basit mikroskopla gözlenebilmesi
- D) Boşluklu bir yapıda olması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Boşluklu bir yapıda olması
Ders kitabına göre atom boşluklu yapıdayken hücre sitoplazma ile doludur; bu özellik atomu hücreden ayırır. Merkezde çekirdek bulunması ve kendinden küçük yapılardan oluşma atom ile hücrenin ortak özellikleridir, farklılık sütununa yazılamaz. Basit mikroskopla gözlenebilme hücreye aittir; atom basit mikroskopla gözlenemez.
Kolay
18Ali, fen dersi için atomun yapısını gösteren bir animasyon hazırlıyor. Parçacıkların hareketini ders kitabındaki bilgiye uygun göstermek istiyor. Ali'nin animasyonunda hangi gösterim yer almalıdır?
- A) Elektronlar çekirdek çevresinde çok hızlı, proton ve nötronlar ise neredeyse hareketsiz
- B) Protonlar çekirdek çevresinde çok hızlı, elektronlar ise çekirdekte neredeyse hareketsiz
- C) Nötronlar katmanlar arasında hızla gidip gelirken protonlar ve elektronlar sabit
- D) Üç parçacık da çekirdeğin çevresindeki katmanlarda aynı hızla dolaşıyor
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Elektronlar çekirdek çevresinde çok hızlı, proton ve nötronlar ise neredeyse hareketsiz
Elektronlar çekirdeğin çevresindeki katmanlarda çok hızlı hareket eder; bu hızın yanında çekirdekteki proton ve nötronlar hareket etmiyormuş gibi görünür. Protonlar ve nötronlar katmanlarda değil çekirdekte bulunur; elektronlar ise çekirdekte değil katmanlardadır.
Orta
19Can ile Ece oyun hamurundan molekül modeli yapıyor. Can, bir büyük kırmızı topa iki küçük beyaz top yapıştırarak su molekülünü (H₂O) gösteriyor. Ece ise iki büyük kırmızı topu birbirine yapıştırarak oksijen molekülünü (O₂) gösteriyor. İki model birlikte incelendiğinde molekül için hangi sonuca ulaşılır?
- A) Yalnızca farklı cins atomlardan oluşur.
- B) Bir atomdan daha küçük bir taneciktir.
- C) Aynı ya da farklı cins atomlardan oluşabilir.
- D) Atomların rastgele sayıda birleşmesidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Aynı ya da farklı cins atomlardan oluşabilir.
Su molekülü farklı cins (H ve O), oksijen molekülü aynı cins (O) atomlardan oluşur; molekül, aynı ya da farklı cins atomların belirli sayıda birleşmesidir. Yalnızca su modeline bakan öğrenci molekülün hep farklı atomlardan oluştuğunu sanabilir, ama oksijen molekülü bunun yanlış olduğunu gösterir.
Orta
20Sınıf panosuna atom modelleriyle ilgili iki afiş asılmış. Afişlerin çizimleri silinmiş, yalnızca başlıkları okunuyor: Birincisinde "Bohr atom modeli", ikincisinde "Modern atom modeli (elektron bulutu)" yazıyor. Öğretmen, iki modelin ortak yönünü bulan öğrencinin afişleri yeniden çizeceğini söylüyor. İki modelin ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Elektronların çekirdeğin çevresinde bulunduğunu kabul eder.
- B) Atomu içi dolu, bölünemeyen bir küre olarak görür.
- C) Atomu üzümlü keke benzeterek açıklar.
- D) Atomda çekirdek bulunmadığını savunur.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Elektronların çekirdeğin çevresinde bulunduğunu kabul eder.
İki modelde de elektronlar çekirdeğin çevresindedir: Bohr modelinde belirli katmanlarda, modern modelde bulunma olasılığının yüksek olduğu elektron bulutunda. Üzümlü kek benzetmesi Thomson modeline aittir; o modelde çekirdek yoktur.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.