7. Sınıf Sosyal Bilgiler · Ortak Mirasımız
Osmanlı Kültür ve Medeniyeti
- Divan-ı Hümayun
- medrese
- Enderun Mektebi
- vakıf
- külliye
- lonca
- şer'i hukuk
- örfi hukuk
Osmanlı kültür ve medeniyetinin temel özellikleri nelerdir?
Osmanlı kültür ve medeniyeti, Selçuklulardan ve Anadolu Türk beyliklerinden devralınan mirasın geliştirilmesiyle oluşmuş; yönetim, eğitim, hukuk, sanat ve vakıflarla öne çıkan bir medeniyettir. Yönetimde padişah devletin başıydı ve devlet işleri veziriazam, kazasker, defterdar, nişancı gibi üyelerden oluşan Divan-ı Hümayun'da görüşülürdü. Sıbyan mekteplerinde okuma-yazma öğretilir, medreselerde matematik, tıp ve astronomi okutulur, Enderun Mektebi devlet yöneticisi yetiştirirdi. Hukukta "Adalet mülkün temelidir." anlayışıyla şer'i ve örfi hukuk uygulanır, davalara kadılar bakardı. Sanatta Mimar Sinan'ın Süleymaniye ve Selimiye camileri ile hat, çini, tezhip, minyatür ve ebru öne çıkar. Esnaf Ahilik ve lonca kurallarıyla dürüst ticaret yapardı. Cami, medrese, darüşşifa, imaret ve köprü gibi hizmetler vakıflarla sürdürülür, bu yapılar çoğu zaman bir külliye içinde bir araya gelirdi.
Osmanlı Kültür ve Medeniyeti: konu anlatımı ve özeti
Osmanlı kültür ve medeniyeti, Selçuklulardan ve Anadolu Türk beyliklerinden devralınan zengin mirasın geliştirilmesiyle oluştu. Bu kültürün izleri bugün Balkanlardan Kuzey Afrika'ya kadar pek çok ülkede yaşıyor.
- Yönetim: Padişah devletin başıydı. Devlet işleri Divan-ı Hümayun'da görüşülürdü; üyeleri veziriazam, vezirler, kazasker, defterdar, nişancı, şeyhülislam ve kaptanıderyaydı. Yönetim merkez ve taşra olarak ikiye ayrılmıştı.
- Eğitim: Sıbyan mekteplerinde okuma-yazma, medreselerde dinî ilimlerin yanında matematik, tıp ve astronomi okutuldu. Enderun Mektebi devlet yöneticisi yetiştirdi. Sonra mühendishaneler, rüştiyeler, idadiler ve Darülfünun açıldı.
- Hukuk: "Adalet mülkün temelidir." anlayışıyla şer'i ve örfi hukuk uygulandı; davalara kadılar bakardı. Mecelle ve Kanun-i Esasi önemli hukuk metinleridir.
- Sanat: Mimar Sinan'ın Süleymaniye ve Selimiye camileri; hat, çini, tezhip, minyatür, ebru ve Mehter müziği öne çıkar.
- Günlük hayat: Şehirler cami, çarşı ve mahalle etrafında şekillendi. Esnaf, Ahilik ve lonca kurallarına göre dürüst ticaret yaptı; Karagöz ve meddah sevilen eğlencelerdi.
- Vakıflar: Cami, medrese, darüşşifa, imaret, han ve köprü gibi hizmetler vakıflarla sürdürüldü; hayvanlar için bile vakıf kuruldu.
Unutma: Külliye, bir caminin çevresinde eğitim, sağlık ve yardım hizmeti veren yapıların bir arada bulunduğu yapı topluluğudur.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Osmanlı kültürünü anlamak için bir şehri külliye merkezli düşün. Ortada cami, çevresinde farklı ihtiyaçlara cevap veren yapılar vardır.
- Eğitim ihtiyacı: Sıbyan mektebi ve medrese
- Sağlık ihtiyacı: Darüşşifa
- Yoksulların doyurulması: İmaret
- Yolcu ve tüccar: Han ve kervansaray
Bu hizmetlerin çoğu devlet bütçesiyle değil, hayırseverlerin kurduğu vakıflarla yürütülürdü. Vakfı kuran kişi, gelir getiren dükkân ya da tarlaları bu hizmetlere ayırırdı.
Günlük hayattan: Bugün bir hayırseverin okul yaptırıp devlete bağışlaması ya da bir derneğin öğrencilere burs vermesi, vakıf geleneğinin devamıdır.
Sık yapılan hata: "Medreselerde yalnızca din dersleri okutulurdu." Doğrusu: Medreselerde dinî ilimlerin yanında matematik, tıp ve astronomi gibi dersler de okutulurdu.
Derinleş
Yaşadığın şehirde ya da yakınındaki bir Osmanlı eserini (cami, han, köprü, çeşme, hamam) araştır: Ne zaman, kim tarafından ve hangi ihtiyaç için yapılmış? Bu yapı bugün hangi amaçla kullanılıyor? Eserin korunması için neler yapılıyor, neler eksik kalıyor? Görsel sanatlar dersinden yararlanarak yapının bir süsleme ögesini (çini, kalem işi, taş oyma) çiz ve anlamını açıklayan kısa bir tanıtım kartı hazırla.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
SB.7.3.3Osmanlı kültür ve medeniyet unsurlarına ilişkin oluşturduğu ürünü paylaşabilme
- a) Osmanlı kültür ve medeniyet unsurlarının temel özelliklerine ilişkin kanıtlara dayanarak çıkarım yapar.
Bu konuda neler var?
- Osmanlı Kültürünün Yaşayan İzleri
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Devşirme yoluyla saraya alınan Ali, burada yıllarca Türkçe, Arapça, din bilgisi, hat sanatı ve binicilik eğitimi alıyor. Eğitimini başarıyla tamamlayınca önce sancak beyi, ilerleyen yıllarda da vezir oluyor. Ali'nin eğitim aldığı kurum saray içinde yer alıyordu. Ali'nin eğitim aldığı kurum hangisidir?
- A) Sıbyan mektebi
- B) Darüşşafaka
- C) Enderun Mektebi
- D) Rüştiye
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Enderun Mektebi
Enderun Mektebi saray içinde kurulmuş ve devletin üst düzey yöneticilerini, komutanlarını yetiştirmiştir. Sıbyan mektebi ise mahallelerde çocuklara temel okuma yazma ve din bilgisi öğreten okuldu, yönetici yetiştirmezdi.
Kolay
2Divan-ı Hümayun toplantısında bir üye, o yıl toplanan vergilerin miktarını ve askerlere ödenecek maaşları gösteren defterleri sunuyor. Bu üye, hazinenin gelirleri ile giderleri arasındaki dengeyi de padişaha raporluyor. Metinde görevi anlatılan Divan üyesi hangisidir?
- A) Nişancı
- B) Kazasker
- C) Kaptanıderya
- D) Defterdar
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Defterdar
Defterdar, Divan-ı Hümayun'da devletin gelir ve giderlerini denetleyen ve mali işleri yürüten üyedir. Nişancı da defter ve belgelerle uğraşır; ancak onun görevi resmî yazışmalar, tuğra çekme ve tapu kayıtlarıdır, hazine değil.
Kolay
3Edirne'yi gezen Elif, dört ince minaresi ve geniş kubbesiyle şehrin siluetine hâkim olan Selimiye Camii'ni ziyaret ediyor. Rehber, aynı mimarın İstanbul'daki Süleymaniye Camii'ni de yaptığını ve Selimiye'yi "ustalık eserim" diye nitelendirdiğini anlatıyor. Rehberin sözünü ettiği mimar kimdir?
- A) Mimar Sinan
- B) Mimar Kemaleddin
- C) Sedefkâr Mehmed Ağa
- D) Ahmet Cevdet Paşa
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Mimar Sinan
Süleymaniye ve Selimiye camileri Mimar Sinan'ın eserleridir; Sinan, Selimiye'yi ustalık eseri olarak görmüştür. Sedefkâr Mehmed Ağa da önemli bir Osmanlı mimarıdır, ancak onun en bilinen eseri Sultanahmet Camii'dir.
Kolay
4XIII. yüzyılda Kırşehir'de yaşayan bir debbağ, yani deri ustası, esnafı bir teşkilat çatısı altında topladı. Bu teşkilatta çırak, kalfa ve usta olarak yetişen gençlere hem meslek hem de dürüstlük, cömertlik gibi ahlaki değerler öğretiliyordu. Bu teşkilatın kurucusu kimdir?
- A) İbrahim Müteferrika
- B) Ahi Evran
- C) Mimar Sinan
- D) Ahmet Cevdet Paşa
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ahi Evran
Meslek eğitimiyle ahlak eğitimini bir arada veren Ahi teşkilatının kurucusu Ahi Evran'dır; Ahilikte üretimde kalite ve helal kazanç esastır. Mimar Sinan da çıraklıktan ustalığa yetişmiştir, fakat o bir esnaf teşkilatı kurmamış, mimarlık yapmıştır.
Kolay
5Divan-ı Hümayun'da dinî konulardaki sorunlara fetva vererek çözüm getiren üye aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Defterdar
- B) Kaptanıderya
- C) Şeyhülislam
- D) Nişancı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Şeyhülislam
Şeyhülislam, dinî konulardaki sorunlara fetva vererek görüş bildiren Divan üyesidir. Günümüzde benzer görevi Diyanet İşleri Başkanı üstlenir.
Kolay
6Osmanlı Devleti'nde padişahtan sonra en yetkili devlet adamı olan, padişahın vekili sayılan ve onun mührünü taşıyan Divan üyesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Defterdar
- B) Nişancı
- C) Veziriazam
- D) Kaptanıderya
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Veziriazam
Veziriazam (sadrazam) padişahın vekili sayılır ve mührünü taşırdı. Defterdar mali işlerden, kaptanıderya donanmadan sorumluydu.
Kolay
7Aşağıdakilerden hangisinde Osmanlı'da gelişen geleneksel sanatlar birlikte verilmiştir?
- A) Pusula, haritacılık ve gemi yapımı
- B) Matbaa, buhar makinesi ve fabrika
- C) Hat, çini, tezhip ve minyatür
- D) Nizam-ı Cedid, Tulumbacılar ve elçilik
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Hat, çini, tezhip ve minyatür
Hat, çini, tezhip, minyatür ve ebru Osmanlı'da gelişen geleneksel sanatlardır. Diğer seçeneklerde teknik gelişmeler ve yenilikler yer almaktadır.
Kolay
8Süleymaniye Külliyesi'ni gezen öğrenciler, rehberden külliyede bulunan darüşşifa bölümünün işlevini öğreniyor. Darüşşifada verilen hizmet aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İhtiyaç sahiplerine yemek dağıtılması
- B) Çocuklara okuma-yazma öğretilmesi
- C) Ticaret yapılan dükkânların bulunması
- D) Hastaların tedavi edildiği sağlık hizmeti
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hastaların tedavi edildiği sağlık hizmeti
Darüşşifa külliyede sağlık hizmeti verilen bölümdür. İhtiyaç sahiplerine yemek imarette dağıtılır, çocuklara okuma-yazma ise sıbyan mektebinde öğretilirdi.
Kolay
9XIII. yüzyılda Türkiye Selçuklu Döneminde Mengücek Beyliği tarafından yaptırılan; cami, darüşşifa ve türbeden oluşan, zengin taş süslemeleriyle bilinen yapı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Süleymaniye Camii ve Külliyesi
- B) Selimiye Camii
- C) Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası
- D) Hamidiye Çarşısı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası
Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, Sivas'ta Mengücek Beyliği tarafından XIII. yüzyılda yaptırılmıştır. Süleymaniye ise XVI. yüzyılda Mimar Sinan'ın yaptığı bir Osmanlı külliyesidir.
Kolay
10Osmanlı Devleti'nde ülkenin merkezden uzak eyalet ve sancaklarının yönetimine ne ad verilir?
- A) Merkez yönetimi
- B) Taşra yönetimi
- C) Divan-ı Hümayun
- D) Enderun Mektebi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Taşra yönetimi
Merkezden uzak eyalet ve sancakların yönetimi taşra yönetimidir. Merkez yönetimi ise saray ve Divan-ı Hümayun'un bulunduğu başkent yönetimidir.
Kolay
11Osmanlı Döneminde kahvehanelerde ve toplantılarda hikâyeler anlatıp farklı karakterlerin seslerini taklit ederek insanları eğlendiren sanatçıya ne ad verilirdi?
- A) Kadı
- B) Nişancı
- C) Müderris
- D) Meddah
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Meddah
Meddah, hikâye anlatıp taklitler yaparak insanları eğlendiren sanatçıdır; Karagöz gibi sevilen bir eğlence türüydü. Kadı ise davalara bakan hukuk görevlisidir.
Kolay
12Divan-ı Hümayun'a gelen büyük davalara bakan, kadı ve müderrislerin atanmasıyla ilgilenen üye aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Veziriazam
- B) Kazasker
- C) Kaptanıderya
- D) Defterdar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kazasker
Kazasker, Divan'a gelen büyük davalara bakar ve kadılar ile müderrislerin atanmasıyla ilgilenirdi. Günümüzde bu göreve en yakın görevli Adalet Bakanıdır.
Kolay
13Fatih Sultan Mehmed ve ondan sonraki padişahlar, Divan toplantılarına başkanlık etme görevini veziriazamlara bırakmıştır. Bundan sonra padişahlar Divan toplantılarını nereden izlemeye başlamıştır?
- A) Bursa'daki medresenin avlusundan
- B) Süleymaniye Külliyesi'nin imaretinden
- C) Edirne'deki Selimiye Camii'nden
- D) Kasr-ı Adl (Adalet Kulesi) denilen pencereden
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kasr-ı Adl (Adalet Kulesi) denilen pencereden
Kaynaklara göre Fatih'ten sonra padişahlar Divan toplantılarını Topkapı Sarayı'ndaki Kasr-ı Adl (Adalet Kulesi) denilen pencereden izlemiştir.
Kolay
14Osmanlı yöneticileri devlet büyüdükçe sırasıyla bey, han, hüdavendigâr, sultan ve padişah unvanlarını kullanmışlardır. Unvanlardaki bu değişim aşağıdakilerden hangisini gösterir?
- A) Osmanlı'nın küçük bir beylikten güçlü bir devlete dönüştüğünü
- B) Osmanlı'nın topraklarının giderek küçüldüğünü
- C) Yöneticilerin yetkilerinin sürekli azaldığını
- D) Osmanlı'nın yönetim merkezini sık sık değiştirdiğini
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Osmanlı'nın küçük bir beylikten güçlü bir devlete dönüştüğünü
Yöneticilerin kullandığı unvanların zamanla değişmesi, Osmanlı'nın küçük bir uç beyliğinden üç kıtaya yayılan güçlü bir devlete dönüştüğünü açıkça gösterir.
Kolay
15Divan teşkilatı Sultan II. Mahmud Döneminde kaldırılmıştır. Divan'ın yerine kurulan sistem aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Lonca (esnaf teşkilatı) sistemi
- B) Nazırlık (bakanlık) sistemi
- C) Vakıf sistemi
- D) Beylik sistemi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Nazırlık (bakanlık) sistemi
II. Mahmud Döneminde Divan teşkilatı kaldırılmış, yerine nazırlık yani bakanlık sistemi kurulmuştur.
Kolay
16Osmanlı Devleti'nde benimsenen "Adalet mülkün temelidir." anlayışı aşağıdakilerden hangisini vurgular?
- A) Devletin yalnızca askerî güçle ayakta kalabileceğini
- B) Mülk sahiplerinin yargılanamayacağını
- C) Devletin varlığını sürdürmesinin adalete bağlı olduğunu
- D) Adaletin yalnızca başkentte uygulanması gerektiğini
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Devletin varlığını sürdürmesinin adalete bağlı olduğunu
Bu söz, devletin (mülkün) temelinin adalet olduğunu, adaletin sağlanmadığı bir devletin ayakta kalamayacağını anlatır.
Kolay
17Osmanlı Döneminde bir şehirdeki ayakkabıcılar aynı meslek örgütünde bir araya gelmişti. Bu örgüt, üretilen ayakkabıların sağlam ve kaliteli olmasını denetliyor, fiyatların kontrol altında kalmasını sağlıyor ve esnaf arasında dayanışmayı güçlendiriyordu. Metinde görevleri anlatılan meslek örgütü hangisidir?
- A) Lonca teşkilatı
- B) Divan-ı Hümayun
- C) Vakıf
- D) Medrese
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Lonca teşkilatı
Ders kitabına göre loncalar aynı meslek grubundaki esnaf ve sanatkârların oluşturduğu meslek örgütleridir; esnaf arasında dayanışmayı sağlar, kaliteli mal üretimini denetler ve fiyatları kontrol altında tutar. Divan-ı Hümayun devlet işlerinin görüşüldüğü kuruldur; vakıflar hayır hizmetleri sunar, medreseler ise eğitim kurumudur.
Kolay
18Osmanlı Devleti'nde eğitim alanındaki yenilikler sürecinde ortaokul düzeyinde rüştiyeler, lise düzeyinde idadîler açılmıştır. Yükseköğretim alanında da bir kurum faaliyete başlamıştır. Osmanlı Devleti'nin ilk üniversitesi sayılan bu kurum hangisidir?
- A) Enderun Mektebi
- B) Sıbyan mektebi
- C) Darülfünun
- D) Darüşşafaka
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Darülfünun
Ders kitabına göre yükseköğretim alanında Osmanlı Devleti'nin ilk üniversitesi sayılan Darülfünun (İstanbul Üniversitesi) faaliyete başlamıştır. Enderun Mektebi devlet yöneticisi yetiştiren saray okuludur; sıbyan mekteplerinde küçük çocuklara okuma-yazma öğretilir, Darüşşafaka ise kimsesiz çocuklara eğitim veren bir okuldur.
Orta
19Osmanlı döneminde yaşayan zengin bir tüccar, sahip olduğu dükkânların kira gelirini mahalledeki bir çeşmenin bakımına ve bir aşevine ayırmak için vakıf kuruyor. Aşevinden mahallede yaşayan Müslüman ve gayrimüslim herkes yararlanıyor. Vakıflarla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?
- A) Hizmetlerinden yalnızca Müslümanlar yararlanabilirdi.
- B) Giderleri tamamen devlet hazinesinden karşılanırdı.
- C) Yalnızca cami yapımı amacıyla kurulabilirdi.
- D) Vakfedilen mallar satılamaz ve miras bırakılamazdı.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Vakfedilen mallar satılamaz ve miras bırakılamazdı.
Vakfedilen mallar satılamaz, devredilemez ve miras bırakılamaz; böylece vakıf hizmeti kesintisiz sürer. Metinde aşevinden gayrimüslimlerin de yararlandığı, giderlerin dükkân kirasından karşılandığı ve vakfın çeşme ile aşevi için kurulduğu görülür; bu yüzden diğer yargılar yanlıştır.
Orta
20Osmanlı Devleti ile bir Avrupa devleti arasında antlaşma imzalanacak. Antlaşmanın yazışmalarını Divan-ı Hümayun'daki bir üye yürütüyor; hazırlanan belgenin üst kısmına da padişahın imzası yerine geçen tuğrayı çekiyor. Bu görevleri yürüten Divan üyesi hangisidir?
- A) Nişancı
- B) Kazasker
- C) Kaptanıderya
- D) Şeyhülislam
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Nişancı
Nişancı, diğer devletlerle yapılan antlaşmaların yazışmalarını yürütür ve resmî belgelere padişahın tuğrasını çekerdi. Kazasker ise Divan'da adalet ve eğitim işlerine bakan üyeydi; yazışma ve tuğra görevi yoktu.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.