9. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi · Allah-İnsan İlişkisi
Doğruyu Arayan Bir Varlık Olarak İnsan
- tefekkür
- vahiy
- fıtrat
- marifet
- mükellef
- hidayet
- peygamber
- akıl
İnsan doğru bilgiye hangi yollarla ulaşır?
Doğruyu arayan bir varlık olarak insan, hakikate duyu, akıl ve vahiy yoluyla ulaşmaya çalışır. Bilginin ilk kaynağı duyulardır; akıl ise duyularla gelen bilgiyi değerlendirip doğruyu yanlıştan ayırır ve bilim ile teknoloji bu yolla gelişir. Tefekkür, bir şeyin anlamını kavramak için derin düşünmektir; Kur'an akıl sahiplerini evren üzerinde düşünmeye çağırır. Ahiret ve ibadetlerin nasıl yapılacağı gibi bilgilere akıl ve duyularla ulaşılamaz; bunlar için vahye ihtiyaç vardır. Vahiy Hz. Âdem'le başlamış, Hz. Muhammed (sav) ile tamamlanmıştır. Fıtrat, insanın hakikati aramaya ve inanmaya yatkın yaratılışıdır; marifet ise bir şeyin özünü kavramaktır. Akıllı, ergenlik çağına girmiş ve dinin emirlerinden sorumlu kişiye mükellef denir. Akıl ile vahiy birbirine rakip değildir; akıl vahyi anlamanın aracıdır, vahiy aklın ulaşamadığı alanlarda yol gösterir.
Doğruyu Arayan Bir Varlık Olarak İnsan: konu anlatımı ve özeti
İnsan doğası gereği hakikati merak eder ve doğru bilgiye ulaşmak ister. Bu konu, insanın duyu, akıl ve vahiy yoluyla nasıl bilgi edindiğini ve neden peygamberlerin rehberliğine ihtiyaç duyduğunu açıklar.
- Tefekkür, bir şeyin anlamını kavramak için derin düşünmektir. Kur'an pek çok yerde akıl sahiplerine seslenerek evren üzerinde düşünmeye çağırır.
- Bilginin ilk kaynağı duyulardır; akıl ise duyularla gelen bilgiyi değerlendirip doğruyu yanlıştan ayırır. Bilim ve teknoloji bu yolla gelişir.
- Ahiret, ibadetlerin nasıl yapılacağı gibi bazı bilgilere akıl ve duyularla ulaşılamaz. Bunlar için vahye ihtiyaç vardır. Vahiy Hz. Âdem'le başlamış, Hz. Muhammed (sav) ile tamamlanmıştır.
- Fıtrat, insanın doğuştan getirdiği, hakikati arama ve inanmaya yatkın yaratılışıdır. Hâdi ismi, doğru yolu gösterenin Allah olduğunu ifade eder.
- Marifet; derin düşünme ya da ilham yoluyla bir şeyin özünü kavramaktır. Allah'a kulluk, O'nu tanımakla başlar.
- Mükellef; akıllı, ergenlik çağına girmiş ve dinin emir ve yasaklarından sorumlu olan kişidir. İnsan, dünya hayatının bir imtihan olduğunu bilerek yaşar.
Unutma: Akıl ve vahiy birbirine rakip değildir; akıl vahyi anlamanın aracıdır, vahiy ise aklın tek başına ulaşamadığı alanlarda yol gösterir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
İnsanın bilgiye ulaştığı üç yolu bir merdiven gibi düşünebilirsin.
- Duyular: Gözünle yağmurun yağdığını görürsün.
- Akıl: Yağmurun bulutlardan geldiğini, bulutun da buharlaşmayla oluştuğunu akıl yürüterek anlarsın. Bilim bu basamakta ilerler.
- Vahiy: "Ölümden sonra ne olacak?" ya da "Namaz nasıl kılınır?" sorularına duyu ve akıl tek başına kesin cevap veremez. Bu basamakta yol gösteren vahiydir.
Her basamak bir öncekinin yerini almaz, onu tamamlar.
Günlük hayattan: Haritası olmayan bir yolcu, yolu gözüyle ve aklıyla bir yere kadar bulur; tanımadığı bir şehirde ise yolu bilen birine sormak zorundadır.
Sık yapılan hata: "Mükellef olmak için Müslüman bir ailede doğmak yeter." Doğrusu: Mükellef olmak için akıllı olmak ve ergenlik çağına girmek gerekir; sorumluluk bu iki şartla başlar.
Derinleş
Bilim tarihinde bir dönem kesin doğru sanılıp sonra yeni gözlemlerle düzeltilen bir bilgiyi araştır (Dünya merkezli evren modeli gibi). Bu örnekte duyuların, aklın ve araçların payı neydi? İnsanın "doğruyu arayan" bir varlık olması, yanılabilmesiyle nasıl bir arada düşünülebilir? Fizik ve tarih derslerinden bilgilerini kullanarak kısa bir değerlendirme yaz.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
DKAB.9.1.2İnsanın doğruyu arayan bir varlık olarak bilgiye ulaşma yolları hakkında eleştirel düşünebilme
- a) İnsanın hakikate ulaşma konusunda vahiy ve peygamberlere olan ihtiyacını fark eder.
- b) Vahyin ve peygamberin gönderiliş amacına dair akıl yürütür.
- c) Akıl yürütmeyle ulaştığı çıkarımları yansıtır.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir sergide peygamberlerin adları bir zincirin halkalarına yazılmış; ilk halkada Hz. Âdem'in adı var. Son halkanın altında ise "Hâtemü'l-enbiya", yani peygamberlerin sonuncusu ifadesi yer alıyor. Zincirin son halkasına hangi peygamberin adı yazılmalıdır?
- A) Hz. Muhammed (sav)
- B) Hz. İsa
- C) Hz. Musa
- D) Hz. İbrahim
- E) Hz. Yahya
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Hz. Muhammed (sav)
Hz. Âdem ile başlayan vahiy ve peygamberlik zinciri, son peygamber Hz. Muhammed (sav) ile tamamlanmıştır. Hz. İsa ondan önce gönderilen peygamberlerin sonuncusu olduğu için çekici bir seçenektir; ancak peygamberlerin sonuncusu değildir.
Kolay
2Bir yaz kampında gece yıldızları izleyen Ahmet, gökyüzündeki düzenin, kendi bedenindeki uyumun ve mevsimlerin dönüşünün ne anlam taşıdığını uzun uzun düşünüyor. Bunları sorgulamanın kendisini yaratıcıyı tanımaya yaklaştırdığını hissediyor. Ahmet'in yaptığı ve Kur'an'ın birçok ayette insanı çağırdığı bu zihinsel etkinlik hangi kavramla ifade edilir?
- A) Taklit
- B) Tövbe
- C) Tefekkür
- D) Riya
- E) Tevekkül
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tefekkür
Bir şeyin anlamını kavramak için derin derin düşünmeye tefekkür denir; Kur'an akıl sahiplerini evren üzerinde tefekküre çağırır. Tevekkül de Allah'a yönelişle ilgilidir; ancak düşünmeyi değil, tedbir aldıktan sonra sonucu Allah'a bırakmayı anlatır.
Kolay
3Bebeğinin gelişimini izleyen bir anne, oğlunun ilk aylarda sesleri, renkleri, sıcak ve soğuğu ayırt etmeyi öğrendiğini; ancak daha sonra bunları birbiriyle karşılaştırıp yorumlamaya başladığını gözlemliyor. Bu gözlem, insanın bilgi edinme yollarıyla ilgili hangi yargıyı destekler?
- A) Bilgi zihinde doğuştan hazır bulunur ve yalnızca hatırlanır.
- B) İnsan bilgisini yalnızca başkalarından duyduklarıyla edinir.
- C) Aklın değerlendirmesi duyulardan önce devreye girmektedir.
- D) Duyular bilgi edinme sürecinde hiçbir rol oynamamaktadır.
- E) İnsanın bilgi edinirken başvurduğu ilk kaynak duyulardır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İnsanın bilgi edinirken başvurduğu ilk kaynak duyulardır.
Bebek önce duyularıyla çevresini tanır, ardından akıl bu verileri karşılaştırıp yorumlar; bu da duyuların bilginin ilk kaynağı olduğunu gösterir. Aklın duyulardan önce devreye girdiği düşüncesi, gözlemdeki sıralamayla çelişir.
Kolay
4Hangi üniversite bölümünü seçeceği konusunda kararsız kalan Nazlı, bir akşam "Allah'ım, bana doğru yolu göster ve beni hayırlı olana ilet" diye dua ediyor. Her namazda okuduğu Fatiha suresinde de doğru yola iletilmeyi dilediğini hatırlıyor. Nazlı bu duasında Allah'ın hangi ismine sığınmaktadır?
- A) Mucib
- B) Settar
- C) Gaffar
- D) Rezzak
- E) Hâdi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hâdi
Hâdi, doğru yolu gösteren ve hidayete ileten anlamına gelir; Nazlı da doğru yola iletilmeyi istemektedir. Mucib dualara karşılık veren demektir; her dua Mucib'e yöneliştir, ancak Nazlı'nın dileğinin içeriği hidayettir ve bu Hâdi ismiyle ilgilidir.
Kolay
5Kitapta "… olan Allah, insana yeni bilgiler edinebilme özelliği vermiştir." cümlesinde boş bırakılan yere, Allah'ın her şeyi bilen olduğunu ifade eden güzel ismi gelmektedir. Bu isim aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Settar
- B) Gaffar
- C) Mucib
- D) Alîm
- E) Tevvab
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Alîm
Alîm, her şeyi hakkıyla bilen demektir ve bilgi edinme özelliğiyle doğrudan ilgilidir. Tevvab tövbeleri kabul eden, Settar kusurları örten anlamındadır.
Kolay
6Kur'an-ı Kerim'de pek çok ayet insanlara "Ey akıl sahipleri…" diye seslenir. Bu hitap şeklinden çıkarılabilecek en uygun sonuç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kur'an yalnızca bilim insanlarına seslenir.
- B) Kur'an'ı anlamak için düşünmeye gerek yoktur.
- C) Kur'an aklı kullanmaya ve düşünmeye önem verir.
- D) Akıl sahibi olmak insanı sorumluluktan kurtarır.
- E) Akıl, dinî konularda hiçbir işe yaramaz.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kur'an aklı kullanmaya ve düşünmeye önem verir.
Ayetlerin akıl sahiplerine seslenmesi Kur'an'ın aklı ve tefekkürü değerli gördüğünü gösterir. Hitap belli bir meslek grubuna değil düşünen herkese yöneliktir.
Kolay
7Kitapta "Yaratan Rabbinin adıyla oku! … Kalemle (yazmayı) öğreten, (böylece) insana bilmediğini bildiren Rabbin sonsuz kerem sahibidir." ayetlerine yer verilir. Bu ayetler insanın hangi özelliğine dikkat çeker?
- A) Her şeyi doğuştan bilen bir varlık olmasına
- B) Okuma ve yazmaya ihtiyaç duymayan bir varlık olmasına
- C) Hiçbir şeyi merak etmeyen bir varlık olmasına
- D) Yalnızca duyularıyla yaşayan bir varlık olmasına
- E) Yeni bilgiler edinebilen ve öğrenebilen bir varlık olmasına
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Yeni bilgiler edinebilen ve öğrenebilen bir varlık olmasına
Ayetler Allah'ın insana okumayı, yazmayı ve bilmediğini öğrettiğini bildirir; bu insanın öğrenebilen bir varlık olduğunu gösterir. Her şeyi doğuştan bilmek öğrenme ihtiyacıyla çelişir.
Kolay
8"Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelip gidişinde selim akıl sahipleri için elbette ibretler vardır." ayeti okunduktan sonra öğretmen öğrencilere bir görev veriyor. Ayetin mesajına en uygun görev aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gece ve gündüzün oluşumunu inceleyip yaratılıştaki düzen hakkında düşünmek
- B) Gece ile gündüzün saatlerini ezberlemek
- C) Doğa olaylarının nedenini sormaktan kaçınmak
- D) Gökyüzü fotoğraflarını yalnızca süs için biriktirmek
- E) Yerin yapısını incelemeden ayeti tekrar etmek
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Gece ve gündüzün oluşumunu inceleyip yaratılıştaki düzen hakkında düşünmek
Ayet evrendeki düzende akıl sahipleri için ibretler olduğunu bildirerek tefekküre çağırır. Saatleri ezberlemek düşünmeyi ve ibret almayı içermez.
Kolay
9Kitapta "… Allah'ın göklerde ve yerde yarattığı bunca varlıkta, O'na saygısızlıktan sakınanlar için büyük işaretler vardır." (Yunus, 6) ayetine yer verilir. Bu ayet insanı öncelikle neye yöneltir?
- A) Doğadaki varlıklara tapınmaya
- B) Yalnızca yeryüzündeki canlıları saymaya
- C) Gökyüzündeki yıldızlarla geleceği tahmin etmeye
- D) Evreni incelemekten vazgeçmeye
- E) Evrendeki varlıklar üzerinde düşünüp Allah'ı tanımaya
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Evrendeki varlıklar üzerinde düşünüp Allah'ı tanımaya
Ayet, yaratılan varlıklardaki işaretlere dikkat çekerek tefekküre ve Allah'ı tanımaya çağırır. Varlıklara tapınmak ise tevhide aykırıdır.
Kolay
10Selin, okuduğu bir ayetin ne anlatmak istediğini kavramak için ayeti defalarca okuyor, üzerinde uzun uzun düşünüyor ve anlamını zihninde toparlamaya çalışıyor. Selin'in yaptığı bu zihinsel faaliyet aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?
- A) Tefekkür
- B) İkrar
- C) Mükellef
- D) Tövbe
- E) Tespih
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tefekkür
Tefekkür, bir şeyin anlamını kavramak için derin düşünmek ve fikir yürütmektir. Tespih Allah'ı eksikliklerden uzak bilmek, ikrar ise inancı dille söylemektir.
Kolay
11Kitapta insanın "Doğru bilgiye nasıl ulaşabilirim, hangi fiiller doğrudur, mutlu olabilmem için ne yapmalıyım?" gibi sorulara cevap aradığı belirtilir. Bu sorular insanın hangi yönünü gösterir?
- A) Her konuda başkalarını taklit etmesini
- B) İyiyi ve doğruyu arayan bir varlık olmasını
- C) Bilgiye hiç ihtiyaç duymamasını
- D) Yalnızca maddi kazanç peşinde koşmasını
- E) Geleceği önemsememesini
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İyiyi ve doğruyu arayan bir varlık olmasını
Bu sorular insanın hakikati, iyiyi ve doğruyu arayan bir varlık olduğunu gösterir. Maddi kazanç bu soruların odağında değildir.
Kolay
12Konuda "Allah'a kulluk, O'nu tanımakla başlar." denir. Derin düşünme ya da ilham yoluyla bir şeyin özünü kavramayı ifade eden ve bu tanımaya işaret eden kavram aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Teyemmüm
- B) Riya
- C) Taklit
- D) Marifet
- E) Necaset
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Marifet
Marifet, derin düşünme ya da ilham yoluyla bir şeyin özünü kavramaktır; Allah'ı tanımak da bu kavramla ifade edilir. Taklit ise düşünmeden başkasını izlemektir.
Kolay
13Konuya göre İslam, insana belli bir mutluluğa giden doğru yolu gösterir. Bu mutluluk aşağıdakilerden hangisinde doğru ifade edilmiştir?
- A) Yalnızca şöhret mutluluğu
- B) Yalnızca bedensel rahatlık
- C) Yalnızca zenginlik mutluluğu
- D) Yalnızca dünya mutluluğu
- E) Dünya ve ahiret mutluluğu
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Dünya ve ahiret mutluluğu
Kitapta İslam'ın insana dünya ve ahiret mutluluğuna giden yolu gösterdiği belirtilir. Mutluluğu yalnızca dünya ile sınırlamak bu bütüncül bakışa uymaz.
Kolay
14Bir belgeselde, dünyanın birbirinden çok uzak bölgelerinde yaşamış toplulukların hemen hepsinin bir inanç ve ibadet biçimine sahip olduğu anlatılıyor. Bu durum, konuda geçen kavramlardan en çok hangisiyle açıklanabilir?
- A) Halife
- B) Fıtrat
- C) Mucize
- D) Riya
- E) Kaza
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Fıtrat
Fıtrat, insanın doğuştan getirdiği hakikati arama ve inanmaya yatkın yaratılışıdır; inancın her toplulukta görülmesi bunu yansıtır. Kaza ise takdir edilenin zamanı gelince gerçekleşmesidir.
Kolay
15Fizik dersinde suya batırılan düz bir kalemin kırık gibi göründüğünü gören öğrenciler, ışığın kırılmasını öğrenince kalemin aslında kırık olmadığını anlıyor. Bu deney, bilgiye ulaşma yollarıyla ilgili hangi bilgiyi örneklendirir?
- A) Vahiy, fizik olaylarını açıklamak için gönderilmiştir.
- B) Akıl, duyularla gelen bilgiyi değerlendirerek doğruyu yanlıştan ayırır.
- C) Bilgiye yalnızca deney yapılarak ulaşılabilir.
- D) Duyular her zaman kesin ve yanılmaz bilgi verir.
- E) Akıl, duyular olmadan da her şeyi gözlemleyebilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Akıl, duyularla gelen bilgiyi değerlendirerek doğruyu yanlıştan ayırır.
Göz kalemi kırık algılamış, akıl ise bilgiyi değerlendirerek yanılgıyı düzeltmiştir. Bu deney duyuların her zaman yanılmaz olduğu iddiasını çürütür.
Kolay
16Kuşların kanat yapısını uzun süre gözlemleyen bir mühendis, elde ettiği bilgileri hesaplarla değerlendiriyor ve daha az yakıt harcayan bir uçak kanadı tasarlıyor. Mühendisin bu buluşa ulaşmasında kullandığı bilgi yolları aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yalnızca vahiy
- B) Taklit ve gelenek
- C) Duyu ve akıl
- D) Rüya ve tahmin
- E) Yalnızca ilham
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Duyu ve akıl
Mühendis gözlemle (duyu) bilgi toplamış, hesapla (akıl) değerlendirmiştir; bilim ve teknoloji bu yolla gelişir. Vahiy ise akıl ve duyuların ulaşamadığı alanlarda yol gösterir.
Kolay
17Ders kitabında yer verilen ayetlerde şöyle buyrulur: "Nice peygamberler gönderdik ki onların bir kısmının kıssasını sana daha önce anlattık, bir kısmını da anlatmadık." Kur'an'daki peygamber kıssalarını listeleyen Burak, "Kur'an'da kıssası anlatılanlardan başka peygamber gönderilmemiştir." diyor. Ayete göre Burak'ın sözü için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Doğrudur; Kur'an gönderilen bütün peygamberlerin kıssasını tek tek anlatır.
- B) Doğrudur; ayette kıssası anlatılmayan peygamber bulunmadığı bildirilir.
- C) Yanlıştır; Kur'an'da kıssası anlatılmayan peygamberler de gönderilmiştir.
- D) Yanlıştır; Kur'an'da hiçbir peygamberin kıssasına yer verilmemiştir.
- E) Yanlıştır; ayette gönderilen peygamberlerin sayısı açıkça bildirilmiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yanlıştır; Kur'an'da kıssası anlatılmayan peygamberler de gönderilmiştir.
Ayette peygamberlerin bir kısmının kıssasının anlatıldığı, bir kısmının ise anlatılmadığı açıkça bildirilir. Demek ki Kur'an'da kıssası yer almayan peygamberler de gönderilmiştir; Burak'ın sözü ayetle bağdaşmaz. Ayet peygamberlerin sayısını vermez; Kur'an'da kıssası anlatılan peygamberler de vardır.
Kolay
18Sorumluluklarını bir listeye yazan Derya, listenin en başına hangisini koyacağını düşünürken ders kitabında şu ayetle karşılaşıyor: "Ben cinleri ve insanları, ancak bana kulluk etsinler diye yarattım." Kitaba göre insanın sorumluluklarından ilki aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Allah'a kulluk etmek
- B) Peygamber kıssalarını öğrenmek
- C) Evren üzerinde tefekkür etmek
- D) İnsanlara doğru yolu göstermek
- E) Bilimsel yenilikler ortaya koymak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Allah'a kulluk etmek
Ders kitabında "İnsanın sorumluluklarından ilki Allah'a kulluk etmektir." denir ve bu bilgi, insanın kulluk için yaratıldığını bildiren ayetle desteklenir. Tefekkür ve bilimsel çalışma insanın yapabildikleri arasındadır; ancak kitapta ilk sorumluluk olarak kulluk gösterilir.
Orta
19Sınav sırasında gözetmen birkaç dakikalığına sınıftan çıkınca Yusuf'a kopya çekme fırsatı doğuyor. Yusuf ise yalnızca kendi bilgisiyle cevap vermeyi seçiyor; dünya hayatını bir sınav gibi gördüğünü ve yaptığı her şeyin karşılığını göreceğini düşündüğünü söylüyor. Yusuf'un tutumu, dünya hayatının imtihan olduğunu bilen bir insanda hangi özelliğin bulunduğunu gösterir?
- A) Davranışlarının sonuçlarını önemsememesi
- B) Kurallara yalnızca görüldüğünde uyması
- C) Sorumluluk bilinciyle davranması
- D) Başarıyı her yolla elde etmeye çalışması
- E) Kararlarını anlık isteklerine göre vermesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sorumluluk bilinciyle davranması
Hayatı bir imtihan olarak gören insan, yaptıklarının hesabını vereceğini bilerek sorumluluk bilinciyle davranır; Yusuf da kimse görmezken dürüst kalmıştır. Kurallara yalnızca görüldüğünde uymak, Yusuf'un tutumunun tam tersidir.
Orta
20Bir öğrenci merak ettiği üç soruyu defterine yazıyor: I. Ölümden sonra insanı neler beklemektedir? II. Deniz suyu deniz seviyesinde hangi sıcaklıkta kaynar? III. Allah'a nasıl ibadet edilmelidir? Bu sorulardan hangilerinin cevabına yalnızca gözlem, deney ve akıl yürütmeyle kesin olarak ulaşılamaz?
- A) Yalnız I
- B) Yalnız II
- C) I ve III
- D) II ve III
- E) I, II ve III
Cevabı göster
Doğru cevap: C) I ve III
Ahiret hayatının ayrıntıları ve ibadetlerin nasıl yapılacağı ancak vahiyle bilinebilir; bu yüzden insan bu konularda peygamberlerin rehberliğine ihtiyaç duyar. Suyun kaynama sıcaklığı ise deneyle ölçülebildiğinden II'yi seçmek yanlıştır.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi örnek ders anlatımları.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.