9. Sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi · İslam’da Ahlak İlkeleri
Ahlaki Tutum ve Davranışlar
- dürüstlük
- ahilik
- yardımseverlik
- infak
- sadaka
- vakıf
- sabır
- adab-ı muaşeret
İslam'da dürüstlük, yardımseverlik ve sabır nasıl tanımlanır?
Ahlaki tutum ve davranışlar, dürüstlük, yardımseverlik, sabır ve adab-ı muaşeret gibi değerlerin kişinin iç dünyasına ve toplum hayatına yansımasıdır. Dürüstlük (sıdk), özde, sözde ve davranışta doğru olmaktır; ticarette ölçüyü doğru tutmak ve malın kusurunu gizlememek de bunun gereğidir. Ahilik, dürüstlük, cömertlik ve yiğitliği esas alan tarihî esnaf teşkilatıdır; hile, yalan ve gıybet meslekten atılma sebebiydi. İnfak Allah yolunda yapılan her türlü harcamadır; zekât farzdır, sadaka ise güzel söz dahil her türlü iyiliktir. İnfak anlayışı vakıfların kurulmasını sağlamıştır. Sabır, zorluklara, nefsin isteklerine ve öfkeye karşı dayanma ve kendini kontrol etme gücüdür. Adab-ı muaşeret selamlaşmak, teşekkür etmek ve sıraya uymak gibi görgü kurallarıdır. Sabır pasif bir bekleyiş değil, zorluk karşısında yılmadan çaba göstermektir.
Ahlaki Tutum ve Davranışlar: konu anlatımı ve özeti
İslam, ahlaki değerlerin hem kişinin iç dünyasına hem de toplum hayatına yansımasını ister. Bu konu dürüstlük, yardımseverlik, sabır ve adab-ı muaşeret gibi temel ahlaki davranışları ve kültürümüzdeki karşılıklarını ele alır.
- Dürüstlük (sıdk): Özde, sözde ve davranışta doğru olmak; yalan söylememek, sözünde durmak, emanete sahip çıkmak. Ticarette ölçüyü doğru tutmak ve malın kusurunu gizlememek de dürüstlüğün gereğidir.
- Ahilik, dürüstlük, cömertlik ve yiğitliği esas alan tarihî esnaf teşkilatıdır; kuralları fütüvvetnamelerde yer alır. Hile, yalan ve gıybet meslekten atılma sebebiydi.
- Yardımseverlik: İnfak, Allah yolunda yapılan her türlü harcamadır. Zekât farz, sadaka ise her türlü maddi ve manevi iyiliktir; güzel söz bile sadakadır. Yardım gösterişsiz yapılır, başa kakılmaz.
- İnfak anlayışı vakıfların kurulmasını sağlamış; vakıflar yardımlaşma kültürümüzün önemli kurumları olmuştur.
- Sabır: Zorluklara, nefsin isteklerine ve öfkeye karşı dayanma ve kendini kontrol etme gücüdür; Allah'ın emirlerine kararlılıkla devam etmek de sabırdır.
- Adab-ı muaşeret: Selamlaşmak, teşekkür etmek, sıraya uymak, konuşanı dinlemek gibi görgü kurallarıdır; kul hakkı ihlallerini önler, birlikte yaşamayı kolaylaştırır.
Unutma: Sabır pasif bir bekleyiş değildir; zorluk karşısında yılmadan çaba göstermeyi ve öfkeyi kontrol etmeyi de kapsar.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bu konudaki davranışları "içte başlayıp dışa yansıyan" bir sırayla düşünebilirsin.
- Dürüstlük: Sözde, davranışta ve özde doğru olmak. Bir ürünün kusurunu söyleyerek satmak bunun ticaretteki karşılığıdır.
- Sabır: Öfkeye, zorluğa ve nefsin isteklerine karşı kendini kontrol etmek.
- Yardımseverlik: Zekât ve sadaka gibi maddi ya da güzel söz gibi manevi iyilikler. Başa kakmadan, gösterişsiz yapılır.
- Adab-ı muaşeret: Sıraya girmek, selam vermek, konuşanı dinlemek. Küçük görünen bu kurallar kul hakkını korur.
Günlük hayattan: Otobüste sıraya girmeden öne geçen biri, aslında arkadaki herkesin zamanından bir parça almış olur. Görgü kuralları bu yüzden kul hakkıyla ilgilidir.
Sık yapılan hata: "Sabır, hiçbir şey yapmadan beklemektir." Doğrusu: Sabır, zorluk karşısında yılmadan çalışmayı ve öfkeyi kontrol etmeyi de kapsar.
Derinleş
Ahilik teşkilatında hile, yalan ve gıybet meslekten atılma sebebiydi. Bugün bir esnafın ya da bir çevrimiçi satıcının uyması gereken dürüstlük ilkelerini araştır. Ahilik kurallarını bugünkü tüketici hakları ile karşılaştırarak, kendi okul kantinin ya da bir pazar yeri için beş maddelik bir "dürüst ticaret" ilkesi listesi tasarla.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
DKAB.9.4.3Ahlaki tutum ve davranışlarla ilgili eleştirel düşünebilme
- b) Ahlaki tutum ve davranışların toplumsal düzene etkisiyle ilgili akıl yürütür.
- c) Ahlaki tutum ve davranışla ilgili ulaştığı çıkarımları yansıtır.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir müzeyi gezen öğrenciler, Ahilik teşkilatına bağlı esnafın uyması gereken kuralların yazıldığı eski bir el yazması eserle karşılaşıyor. Eserde kusurlu mal satmamak, müşteriyi aldatmamak ve çırağını iyi yetiştirmek gibi ilkeler yer alıyor. Öğrencilerin incelediği eser hangi türdendir?
- A) Hilye
- B) Mevlit
- C) Naat
- D) Siyer
- E) Fütüvvetname
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Fütüvvetname
Ahiliğin ahlak ve meslek kuralları fütüvvetnamelerde yer alır. Siyer de eski bir eser türüdür; ancak Hz. Peygamber'in hayatını anlatır, esnaf kurallarını değil.
Kolay
2Kerim, harçlığından biriktirdiği parayla okulundaki ihtiyaç sahibi bir öğrenciye kitap alıyor. Annesi de mahalledeki aşevine her ay düzenli olarak bağışta bulunuyor. Kerim'in ve annesinin davranışlarını ortak biçimde ifade eden kavram hangisidir?
- A) İsraf
- B) İhlas
- C) İtidal
- D) İnfak
- E) Tevekkül
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İnfak
İnfak, Allah yolunda yapılan her türlü harcamadır; ihtiyaç sahibine kitap almak da aşevine bağış yapmak da infaktır. İhlas yardımların samimiyetle yapılmasıyla ilgilidir; ancak iki davranışın ortak adı olan malı paylaşmak infak kavramıyla anlatılır.
Kolay
3Bisiklet yarışında düşüp dizini yaralayan Melike öfkeyle yarışı bırakmıyor. Yarasını sardırıp yarışı tamamlıyor; derece alamayınca da yılmadan sonraki aylarda daha düzenli antrenman yapıyor. Melike'nin tutumu hangi kavramla ifade edilir?
- A) İnfak
- B) Hayâ
- C) Tevazu
- D) Sabır
- E) Kanaat
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sabır
Sabır; zorluklara, nefsin isteklerine ve öfkeye karşı dayanma ve kendini kontrol etme gücüdür, pasif bir bekleyiş değildir. Kanaat elindekiyle yetinmeyi anlatır; Melike ise yetinmek yerine zorluğa dayanıp çabasını sürdürmüştür.
Kolay
4Proje ödevinde grubunun yaptığı bir hatayı öğretmenine kendisi söyleyen Yağmur, arkadaşlarına "Doğruyu söylemek bazen zor ama içimin başka, dışımın başka olmasını istemem." diyor. Yağmur'un tutumu özde, sözde ve davranışta doğru olmayı ifade eden hangi kavramla açıklanır?
- A) Sabır
- B) Sıdk
- C) Tevazu
- D) İnfak
- E) Hayâ
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sıdk
Sıdk; özde, sözde ve davranışta doğru olmak, yani dürüstlüktür; Yağmur'un içi ile dışının bir olması bunu gösterir. Sabır zorluklara dayanmayı anlatır; Yağmur'un davranışında zorluk olsa da öne çıkan doğruyu söylemesidir.
Kolay
5Ders kitabında “İnsanın özünde, sözünde ve davranışlarında dosdoğru olması” şeklinde tanımlanan ve sıdk, sadakat kavramlarıyla da ifade edilen ahlaki tutum aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sabır
- B) Yardımseverlik
- C) Cömertlik
- D) Tevazu
- E) Dürüstlük
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Dürüstlük
Özde, sözde ve davranışta doğru olmak dürüstlüktür; sıdk ve sadakat kavramlarıyla da ifade edilir. Sabır ise zorluklara dayanma gücüdür.
Kolay
6Kitaba göre Ahiliğin kurallarının yazılı olduğu kitaplara ne ad verilir?
- A) Siyasetname
- B) Seyahatname
- C) Vakfiye
- D) Divan
- E) Fütüvvetname
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Fütüvvetname
Ahiliğin kuralları fütüvvetname adı verilen kitaplarda yer alır. Vakfiye ise vakıfların kuruluş şartlarını gösteren belgedir.
Kolay
7“Zekât ve sadaka başta olmak üzere Allah yolunda yapılan her türlü harcama ve bağış” anlamına gelen kavram aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İsraf
- B) Ahilik
- C) Sıdk
- D) İnfak
- E) Adab-ı muaşeret
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İnfak
Allah yolunda yapılan her türlü harcama infaktır; zekât ve sadaka da bu kavramın içindedir. İsraf ise malı ölçüsüzce harcamaktır.
Kolay
8Kitapta yardımseverlik “başkalarına yardım etme isteği ve eylemi” olarak tanımlanır ve İslam’da çeşitli salih amellerle teşvik edildiği belirtilir. Aşağıdakilerden hangisi kitapta bu salih ameller arasında sayılmaz?
- A) Gıybet
- B) Karzıhasen
- C) Hibe
- D) Sadaka
- E) Zekât
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Gıybet
Kitapta yardımseverliğin infak, zekât, sadaka, hibe ve karzıhasen gibi amellerle teşvik edildiği belirtilir. Gıybet ise kötü bir davranıştır ve Ahilikte meslekten atılma sebepleri arasında sayılır.
Kolay
9Kitaba göre sabır aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hiçbir şey yapmadan sonucu beklemek
- B) Haksızlıklara karşı her zaman sessiz kalmak
- C) Zorluk karşısında hedeften vazgeçmek
- D) Zorluklara ve öfkeye karşı dayanma ve kendini kontrol etme gücü
- E) Yalnızca hastalık zamanında gösterilen bir tutum
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Zorluklara ve öfkeye karşı dayanma ve kendini kontrol etme gücü
Sabır; zorluklara, nefsin isteklerine ve öfkeye karşı dayanma, kendini kontrol etme gücüdür. Hiçbir şey yapmadan beklemek sabır değildir; sabır çabayı da kapsar.
Kolay
10Dinen zengin sayılan Müslümanların her yıl mallarının belirli bir miktarını ihtiyaç sahiplerine vermesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sadaka
- B) Hibe
- C) Zekât
- D) Karzıhasen
- E) Vakıf
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Zekât
Her yıl malın belirli miktarının ihtiyaç sahiplerine verilmesi farz bir ibadet olan zekâttır. Sadaka ise her türlü maddi ve manevi iyiliği kapsar ve belirli bir miktara bağlı değildir.
Kolay
11Kur’an-ı Kerim’de müminlerin özellikleri sayılırken “Yine onlar ki, emanetlerine ve verdikleri sözlere riayet ederler.” buyrulur. Bu ayet en çok hangi ahlaki tutumla ilgilidir?
- A) Sabır
- B) Cömertlik
- C) Dürüstlük
- D) Cesaret
- E) Tevazu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Dürüstlük
Emanete ve verilen söze riayet etmek dürüstlüğün gerekleridir; kitap bu ayeti dürüstlüğün müminlerin temel vasfı olduğunu göstermek için verir. Cömertlik malı paylaşmakla ilgilidir.
Kolay
12Kitapta İslam’daki infak emrinin Müslümanlar arasında bir kurumun ortaya çıkmasını sağladığı belirtilir. Her türlü hayır ve hasenat için kurulan bu kurum aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ahilik
- B) Vakıf
- C) Medrese
- D) Lonca
- E) Kervansaray
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Vakıf
Kitapta infak emrinin vakıf adı verilen kurumların ortaya çıkmasını sağladığı belirtilir. Ahilik ise bir esnaf teşkilatıdır.
Kolay
13Kitapta “Allah yolunda sevdiğiniz şeylerden harcamadıkça iyiliğe asla eremezsiniz.” ayeti yer alır. Bu ayete göre gerçek iyiliğe ermenin şartı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sevilen şeylerden Allah yolunda harcamak
- B) İhtiyaç fazlası eşyaları atmak
- C) Malını kimseyle paylaşmamak
- D) Yalnızca ibadet etmek
- E) Daha çok mal biriktirmek
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sevilen şeylerden Allah yolunda harcamak
Ayet, iyiliğe ermenin sevilen şeylerden Allah yolunda harcamakla mümkün olduğunu bildirir. İhtiyaç fazlasını atmak ise paylaşma değil israftır.
Kolay
14Hz. Peygamber’in sadakayla ilgili hadisinde sayılan davranışlar arasında aşağıdakilerden hangisi yer alır?
- A) Kendisi için yeni bir ev satın almak
- B) Okulda bir bilgi yarışmasını kazanmak
- C) Yoldaki rahatsızlık veren şeyleri kaldırmak
- D) Tatil için uzun bir yolculuğa çıkmak
- E) Boş zamanlarında yeni bir dil öğrenmek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yoldaki rahatsızlık veren şeyleri kaldırmak
Hadiste iki kişinin arasını düzeltmek, birinin yükünü yüklemesine yardım etmek, güzel söz ve yoldaki rahatsızlık veren şeyi kaldırmak sadaka olarak sayılır. Ev almak ya da yarışma kazanmak iyilik kapsamında sayılmaz.
Kolay
15Selamlaşmak, teşekkür etmek, sıraya uymak, konuşanı dinlemek gibi toplum içinde uyulması gereken görgü kurallarına ne ad verilir?
- A) Fütüvvet
- B) Adab-ı muaşeret
- C) Sıdk
- D) İnfak
- E) Karzıhasen
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Adab-ı muaşeret
Toplum içinde birlikte yaşamayı kolaylaştıran görgü kuralları adab-ı muaşerettir. Fütüvvet ise Ahilikle ilgili yiğitlik ve cömertlik ahlakıdır.
Kolay
16Kitaba göre Ahilikte aşağıdaki davranışlardan hangisi meslekten atılmayı gerektiren sebepler arasında yer alır?
- A) Çırak yetiştirmek
- B) Cömert olmak
- C) Affedici olmak
- D) Hile yapmak
- E) Tövbe etmek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hile yapmak
Kitapta içki, zina, yalan, gıybet ve hile meslekten atılma sebebi olarak sayılır. Cömertlik, affedicilik ve tövbe ise bir ahide bulunması gereken vasıflardır.
Kolay
17Ders kitabında infak anlatılırken şu ayet meali verilir: “Onlar (müminler) gaybe inanırlar, namazı dosdoğru kılarlar, kendilerine rızık olarak verdiğimizden de Allah yolunda harcarlar.” Ders kitabı bu ayeti infakla ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisini desteklemek için verir?
- A) İnfak yalnız dinen zengin sayılanların yerine getirdiği bir görevdir.
- B) İnfak yılda bir kez ve belirli bir miktarda yapılır.
- C) İnfak yalnız akrabalara yapılan yardımları kapsar.
- D) İnfak edilen malın herkese duyurulması gerekir.
- E) İnfak etmek, müminleri tanıtan vasıflardan biridir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İnfak etmek, müminleri tanıtan vasıflardan biridir.
Kitap bu ayeti verirken Yüce Allah'ın infak etmeyi müminlerin vasıflarından saydığını belirtir; ayette Allah yolunda harcamak, gayba inanmak ve namaz kılmakla birlikte anılır. Dinen zengin olma ve yılda belirli bir miktar verme zekâtla ilgilidir; infak ise Allah yolunda yapılan her türlü harcamayı ve bağışı kapsar.
Kolay
18Bir okulda Ahilik Haftası için program hazırlanıyor. Öğrenciler, ders kitabında bu hafta ile ilgili verilen bilgiden yola çıkarak programın amacını belirleyecek. Ders kitabına göre Ahilik Haftası'nda yapılan etkinliklerle amaçlanan aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Esnaflar arasında en çok satış yapanın belirlenmesi
- B) Ahilik değerlerinin hatırlanması ve gelecek nesillere aktarılması
- C) Eski meslek aletlerinin alınıp satılması
- D) Yeni iş yerlerinin açılışının kutlanması
- E) Meslek seçiminin yalnız aileye bırakılmasının sağlanması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ahilik değerlerinin hatırlanması ve gelecek nesillere aktarılması
Kitaba göre günümüzde Ahilik Haftası'nda çeşitli etkinlikler düzenlenir; bu haftada Ahilik değerleri hatırlanır ve bu değerlerin gelecek nesillere aktarılması amaçlanır. Ahilik; dürüstlük, yiğitlik ve cömertlik gibi değerleri esas alan bir esnaf teşkilatıdır; haftanın amacı satış ya da kutlama değildir.
Orta
19Pazarda meyve satan bir esnaf, çürük meyveleri kasanın altına saklayıp üstüne sağlam olanları diziyor. Eve dönen müşteriler kasanın altındakileri görünce bir daha o tezgâha uğramıyor. Esnafın davranışı hangi ahlaki ilkeye aykırıdır?
- A) Selamlaşmayı yaygınlaştırma
- B) Sırasını bekleme
- C) Konuşanı dinleme
- D) Verilen sözü tutma
- E) Malın kusurunu gizlememe
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Malın kusurunu gizlememe
Ticarette ölçüyü doğru tutmak ve malın kusurunu gizlememek dürüstlüğün gereğidir; esnaf çürük meyveleri saklayarak bu ilkeyi çiğnemiştir. Söz tutmak da dürüstlükle ilgilidir; ancak burada verilmiş bir söz yoktur, malın kusuru gizlenmiştir.
Orta
20Okul kütüphanesinde yüksek sesle telefonla konuşan bir öğrenci, ardından sırada bekleyenleri geçerek ödünç kitap almaya çalışıyor. Görevli öğretmen, öğrenciye davranışlarının ortak bir ahlaki alana aykırı olduğunu söylüyor. Öğrencinin davranışları en çok aşağıdakilerden hangisine aykırıdır?
- A) Hikmet
- B) İnfak
- C) Adab-ı muaşeret
- D) İffet
- E) Tevekkül
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Adab-ı muaşeret
Sıraya uymak, ortak alanda başkalarını rahatsız etmemek gibi görgü kuralları adab-ı muaşeretin konusudur. İffet de ahlaki bir kavramdır; ancak bedensel arzularda ölçülülük ve onuru korumayla ilgilidir, toplum içindeki görgü kurallarıyla değil.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi örnek ders anlatımları.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.