9. Sınıf Kimya · Etkileşim
Periyodik Tabloda Yer Bulma
- periyot
- grup
- blok
- alkali metal
- halojen
- soy gaz
- katyon
- izoelektronik
Bir elementin periyodik tablodaki yeri nasıl bulunur?
Bir elementin periyodik tablodaki yeri elektron diziliminden bulunur: en büyük enerji düzeyi periyot numarasını, son elektronların yerleştiği orbital ise grubu verir. Dizilim s ya da p ile bitiyorsa element A grubundadır ve son düzeydeki elektron sayısı grup numarasıdır; örneğin ₁₇Cl dizilimi 3s² 3p⁵ ile bittiğinden klor 3. periyot 7A grubundadır. Dizilimi d ile bitenler B grubundaki geçiş metalleridir; son s ve d elektronlarının toplamı grup numarasını verir ve ₂₆Fe, [Ar] 4s² 3d⁶ dizilimiyle 4. periyot 8B grubundadır. 1A alkali metaller +1, 2A toprak alkali metaller +2 yüklü iyon oluşturur; 7A halojenler en aktif ametaller, 8A soy gazlar ise kararlıdır. Metaller elektron vererek katyon, ametaller elektron alarak anyon oluşturur ve en yakın soy gazın dizilimine ulaşır. Na⁺, Mg²⁺ ve Ne'nin her birinde 10 elektron bulunduğu için bu tanecikler izoelektroniktir.
Periyodik Tabloda Yer Bulma: konu anlatımı ve özeti
Periyodik tablo elementleri atom numarasına göre sıralar; elektron dizilimini yazabilen biri bir elementin periyodunu ve grubunu bulabilir.
- Periyot: Elektron dizilimindeki en büyük enerji düzeyi (n) periyot numarasıdır. Grup: Dizilim s ya da p ile bitiyorsa element A grubundadır ve son düzeydeki elektron sayısı grup numarasını verir. Örnek: ₁₇Cl: 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁵ → 3. periyot, 2 + 5 = 7 olduğundan 7A.
- Dizilimi d ile bitenler B grubudur (geçiş metalleri); son s ve d elektronlarının toplamı grup numarasını verir. Toplam 8, 9 ya da 10 ise 8B; 11 ise 1B, 12 ise 2B'dir. Örnek: ₂₆Fe: [Ar] 4s² 3d⁶ → 4. periyot 8B.
- Bloklar: s, p, d, f; d bloku geçiş metallerini, f bloku iç geçiş metallerini (lantanit ve aktinitler) içerir.
%3C%2Ftext%3E%3Ctext%20x%3D%22232%22%20y%3D%22219%22%20font-family%3D%22Arial%2C%20sans-serif%22%20font-size%3D%2214%22%20text-anchor%3D%22middle%22%20fill%3D%22%231c2330%22%3Ege%C3%A7i%C5%9F%20metalleri%3C%2Ftext%3E%3C%2Fsvg%3E)
Periyodik tablonun blokları: s ve p blokları A grupları, d bloku geçiş metalleri (B grupları), f bloku lantanit ve aktinitler - Grup özellikleri: 1A alkali metaller (hidrojen hariç) +1 iyon oluşturur ve suyla tepkimeye girer: 2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂. 2A toprak alkali metaller +2, 3A toprak metalleri çoğunlukla +3 yüklü iyon oluşturur. 7A halojenler en aktif ametallerdir. 8A soy gazlar tek atomlu ve kararlıdır.
- İyon oluşumu: Metaller elektron vererek katyon (Na⁺, Ca²⁺, Al³⁺), ametaller elektron alarak anyon (Cl⁻, O²⁻, N³⁻) oluşturur ve en yakın soy gazın dizilimine ulaşır.
- İzoelektronik tanecikler: Elektron sayısı ve dizilimi aynı, proton sayısı farklı taneciklerdir. Örnek: Na⁺, Mg²⁺ ve Ne'nin her birinde 10 elektron vardır.
Unutma: İyonun elektron sayısını bulurken katyonda yük kadar çıkar, anyonda yük kadar ekle: ₂₀Ca²⁺ için 20 − 2 = 18 elektron.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bir elementin yerini bulmak için iki soru sor: Kaç enerji düzeyi var? Son düzeyde kaç elektron var?
- Elektron dizilimini yaz. Örnek: ₁₂Mg: 1s² 2s² 2p⁶ 3s².
- En büyük n değeri periyodu verir: n = 3 olduğundan 3. periyot.
- Dizilim s ya da p ile bittiyse son düzeydeki elektronları topla: 3s² → 2 elektron, 2A grubu.
- Grup bilgisinden iyon yükünü tahmin et: 2A grubundaki magnezyum 2 elektron verip Mg²⁺ olur.
Günlük hayattan: Periyodik tabloyu bir sinema salonu gibi düşün: Periyot sıra numarası, grup koltuk numarasıdır. İkisi birlikte elementin tam yerini gösterir.
Sık yapılan hata: Son düzeydeki elektronları sayarken yalnızca p elektronlarını almak. ₁₆S: 3s² 3p⁴ için grup 4A değil, 2 + 4 = 6 olduğundan 6A'dır.
Derinleş
Telefonunun bataryasında, ekranında ve devre kartında kullanılan elementleri (örneğin lityum, kobalt, indiyum, bakır, altın) araştır. Her birinin periyodik tablodaki yerini elektron diziliminden bul ve bir tabloda göster. Ardından şunu tartış: Bu elementlerin bir kısmı az bulunan ve zor çıkarılan maddelerdir. Eski telefonların çekmecede bekletilmesi yerine nasıl değerlendirilebileceğine dair okulun için bir toplama kampanyası öner.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
KİM.9.1.6Elementlerin periyodik tablodaki yerlerine ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme
- a) Atomların elektron dizilimiyle periyodik tablodaki yeri arasında bulduğu örüntüyü yeni örnekler üzerinde dener.
- b) Atomların periyodik tablodaki yerini belirlemede kullanılan kurallara ilişkin genelleme yapar.
KİM.9.1.7İyon oluşumuna ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme
- a) Atomların elektron dizilimiyle iyonların elektron dizilimi arasında örüntü bulur.
- b) İyon oluşumuna ilişkin genelleme yapar.
Bu konuda neler var?
- Bazı Gruplar ve Özellikleri
- Atomdan İyona
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Akkor ampullerin içine, ısınan tel ile tepkimeye girmemesi için argon gazı doldurulur. Kaynak işlerinde de eriyen metali havadaki oksijenden korumak amacıyla argon gazı kullanılır. Argonun bu amaçlarla seçilmesini sağlayan, 8A grubu elementlerine ait özellik hangisidir?
- A) Tek atomlu hâlde bulunur ve kararlıdır.
- B) Kolayca +1 yüklü iyon oluşturur.
- C) Periyodik tablodaki en aktif ametallerdir.
- D) Suyla tepkimeye girip H₂ açığa çıkarır.
- E) İki atomlu moleküller hâlinde bulunur.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tek atomlu hâlde bulunur ve kararlıdır.
8A grubu elementlerinin (soy gazların) değerlik katmanı doludur; bu yüzden tek atomlu hâlde kararlı bulunur ve kolay kolay tepkimeye girmez. Suyla tepkimeye girip H₂ açığa çıkarmak ve +1 yüklü iyon oluşturmak 1A grubu metallerinin özelliğidir; en aktif ametaller ise 7A grubundadır.
Kolay
2Bir öğrenci, magnezyum şerit yandığında oluşan beyaz tozun magnezyum oksit (MgO) olduğunu öğreniyor. Öğretmeni bu bileşikte magnezyum atomlarının elektron vererek yüklü taneciklere dönüştüğünü söylüyor. Magnezyum atomunun elektron vererek oluşturduğu tanecik türü hangisidir?
- A) Anyon
- B) Katyon
- C) Molekül
- D) Nötr atom
- E) İzotop
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Katyon
Elektron veren atomda proton sayısı elektron sayısından fazla olur ve pozitif yüklü bir iyon, yani katyon oluşur; magnezyum Mg²⁺ katyonuna dönüşür. Anyon elektron alan atomlardan oluşan negatif iyondur; MgO'daki oksijen anyon olduğu için iki kavramı karıştıran öğrenci yanılabilir.
Kolay
3Yüzme havuzlarının dezenfeksiyonunda kullanılan klor ile diş macunlarındaki florür iyonunun kaynağı olan flor aynı ailedendir. Bu aile, metallerle kolayca tuz oluşturduğu için "tuz yapanlar" anlamına gelen halojenler adını taşır. Halojenler periyodik tablonun hangi grubunda yer alır?
- A) 1A
- B) 2A
- C) 6A
- D) 7A
- E) 8A
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 7A
Halojenler (F, Cl, Br, I) değerlik katmanında 7 elektron bulunduran 7A grubu elementleridir ve bir elektron alarak kararlı hâle gelir. 8A grubu soy gazlardır; halojenlerin hemen yanında bulunduğu için iki grubu karıştıran öğrenci bu şıkkı seçebilir.
Kolay
4Ayşe, ₁₁Na ve ₁₇Cl atomlarının elektron dizilimlerini yazınca ikisinde de en büyük enerji düzeyi numarasının 3 olduğunu görüyor. Periyodik tabloya baktığında da bu iki elementin aynı yatay sırada yer aldığını fark ediyor. Ayşe'nin bulduğu örüntüye göre dizilimdeki en büyük enerji düzeyi numarası neyi verir?
- A) Periyot numarasını
- B) Grup numarasını
- C) Atom numarasını
- D) Valans elektron sayısını
- E) Blok adını
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Periyot numarasını
Periyodik tablodaki yatay sıralar periyottur; bir atomun dizilimindeki en büyük enerji düzeyi numarası periyot numarasını verir. Na ile Cl'nin valans elektron sayıları (1 ve 7) farklı olduğu için bu numara grup numarası ya da valans elektron sayısı olamaz.
Kolay
5Periyodik tablonun 1A grubunda bulunan lityum, sodyum ve potasyum gibi elementler (hidrojen hariç) suyla tepkimeye girer ve +1 yüklü iyon oluşturur. Bu element grubuna ne ad verilir?
- A) Toprak alkali metaller
- B) Halojenler
- C) Alkali metaller
- D) Soy gazlar
- E) Toprak metalleri
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Alkali metaller
1A grubundaki metallere (hidrojen hariç) alkali metaller denir. Toprak alkali metaller 2A grubundaki elementlerdir.
Kolay
6Kalsiyum ve magnezyum periyodik tablonun 2A grubunda yer alan toprak alkali metallerdir. Bu metallerin atomları iyon oluştururken genellikle kaç yüklü iyon oluşturur?
- A) +2
- B) +1
- C) −2
- D) +3
- E) −1
Cevabı göster
Doğru cevap: A) +2
2A grubundaki toprak alkali metaller son düzeydeki 2 elektronu vererek +2 yüklü iyon oluşturur. +1 yüklü iyon 1A grubundaki alkali metallere özgüdür.
Kolay
7Soluduğumuz oksijenin atom numarası 8'dir ve elektron dizilimi 1s² 2s² 2p⁴ şeklindedir. Oksijenin periyodik tablodaki yeri hangisidir?
- A) 2. periyot 4A grubu
- B) 6. periyot 2A grubu
- C) 3. periyot 6A grubu
- D) 2. periyot 6A grubu
- E) 2. periyot 8A grubu
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 2. periyot 6A grubu
En büyük enerji düzeyi 2 olduğu için oksijen 2. periyottadır; son düzeyde 2 + 4 = 6 elektron bulunduğundan 6A grubundadır. Yalnız 2p'deki 4 elektronu saymak 4A sonucunu verir.
Kolay
8Sodyum suya atıldığında 2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂ tepkimesi gerçekleşir ve tepkime kabında kabarcıklar oluşur. Bu kabarcıkları oluşturan gaz hangisidir?
- A) Oksijen
- B) Klor
- C) Azot
- D) Karbon dioksit
- E) Hidrojen
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hidrojen
Tepkime denklemine göre ürünlerden biri H₂, yani hidrojen gazıdır; kabarcıklar bu gazdan oluşur. Denklemde oksijen gazı ürün olarak yer almaz.
Kolay
9Periyodik tablonun altında ayrı iki sıra hâlinde gösterilen lantanit ve aktinit elementleri hangi blokta bulunur ve bu elementlere ne ad verilir?
- A) d bloku – geçiş metalleri
- B) s bloku – toprak alkali metaller
- C) p bloku – ametaller
- D) f bloku – iç geçiş metalleri
- E) f bloku – soy gazlar
Cevabı göster
Doğru cevap: D) f bloku – iç geçiş metalleri
Lantanitler ve aktinitler f blokunda bulunur ve iç geçiş metalleri olarak adlandırılır. Geçiş metalleri ise d blokundadır.
Kolay
10Muz ve patateste bol bulunan potasyumun atom numarası 19'dur ve temel hâl elektron dizilimi 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 4s¹ şeklindedir. Potasyumun periyodik tablodaki yeri hangisidir?
- A) 3. periyot 1A grubu
- B) 4. periyot 7A grubu
- C) 1. periyot 4A grubu
- D) 4. periyot 1A grubu
- E) 4. periyot 1B grubu
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 4. periyot 1A grubu
En büyük enerji düzeyi 4 olduğu için potasyum 4. periyottadır; dizilim s ile bittiği ve son düzeyde 1 elektron bulunduğu için 1A grubundadır. Dizilim d ile bitmediğinden B grubunda değildir.
Kolay
11Alüminyumun atom numarası 13'tür ve alüminyum atomu 3 elektron vererek Al³⁺ iyonunu oluşturur. Al³⁺ iyonunda kaç elektron bulunur?
- A) 13
- B) 10
- C) 16
- D) 3
- E) 7
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 10
Katyonda elektron sayısı, proton sayısından yük kadar çıkarılarak bulunur: 13 − 3 = 10. 16 sonucu, yük çıkarılacağı yerde eklenince bulunur.
Kolay
12Bir öğrenci sodyum atomunun tepkimelerde Na⁺ iyonuna dönüştüğünü öğreniyor. Sodyum atomu Na⁺ iyonunu nasıl oluşturur?
- A) 1 elektron alarak
- B) 1 proton vererek
- C) 1 elektron vererek
- D) 1 proton alarak
- E) 1 nötron vererek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 1 elektron vererek
Metaller elektron vererek katyon oluşturur; sodyum 1 elektron verince proton sayısı elektron sayısından 1 fazla olur ve Na⁺ oluşur. İyon oluşumunda proton sayısı değişmez.
Kolay
13Bitkilerin büyümesi için gerekli olan azotun atom numarası 7'dir. Azot atomu 3 elektron alarak N³⁻ iyonunu oluşturur. N³⁻ iyonunda kaç elektron vardır?
- A) 7
- B) 4
- C) 3
- D) 10
- E) 13
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 10
Anyonda elektron sayısı proton sayısına yük kadar eklenerek bulunur: 7 + 3 = 10. 4 sonucu, elektron alınacağı yerde verilmiş gibi düşünülünce çıkar.
Kolay
14Balonlarda kullanılan helyum ve reklam tabelalarındaki neon, doğada tek atomlu hâlde bulunur ve kolay kolay tepkimeye girmez. Bu elementler periyodik tablonun hangi grubunda yer alır?
- A) 1A
- B) 8A
- C) 2A
- D) 7A
- E) 4A
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 8A
Tek atomlu ve kararlı olan soy gazlar periyodik tablonun 8A grubundadır. 7A grubundaki halojenler ise çok aktif ametallerdir.
Kolay
15Periyodik tabloda elektron dizilimi d orbitaliyle biten elementler B grubunda yer alır. Bu elementlerin oluşturduğu blok ve elementlere verilen ad hangisinde doğru verilmiştir?
- A) s bloku – alkali metaller
- B) p bloku – halojenler
- C) d bloku – geçiş metalleri
- D) f bloku – geçiş metalleri
- E) d bloku – soy gazlar
Cevabı göster
Doğru cevap: C) d bloku – geçiş metalleri
Dizilimi d ile biten B grubu elementleri d blokunda bulunur ve geçiş metalleri olarak adlandırılır. f blokunda ise iç geçiş metalleri yer alır.
Kolay
16Su arıtmada kullanılan klor, tepkimelerde genellikle Cl⁻ iyonu hâlinde bulunur. Klor atomu bu iyonu oluştururken ne olur?
- A) 1 elektron verir ve katyon oluşur.
- B) 1 elektron alır ve anyon oluşur.
- C) 1 elektron alır ve katyon oluşur.
- D) 1 proton verir ve anyon oluşur.
- E) 1 elektron verir ve anyon oluşur.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 1 elektron alır ve anyon oluşur.
Ametaller elektron alarak anyon oluşturur; klor 1 elektron alınca −1 yüklü Cl⁻ anyonu oluşur. Elektron alan tanecik negatif yüklendiği için katyon olamaz.
Kolay
17Mendeleyev, 1869'da hazırladığı periyodik tabloda bazı yerleri boş bırakmış ve bu yerlere gelecek elementlerin özelliklerini önceden tahmin etmiştir. Sonraki yıllarda keşfedilen bazı elementlerin özelliklerinin bu tahminlerle uyuştuğu görülmüştür. Bu durum Mendeleyev'in tablosuyla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisini destekler?
- A) Tablo, henüz bulunmamış elementlerin özelliklerini öngörmeye olanak vermiştir.
- B) Tablo, o dönemde bütün elementlerin keşfedilmiş olduğunu göstermiştir.
- C) Tablodaki elementler artan atom numaralarına göre sıralanmıştır.
- D) Tablo, elementlerin özelliklerinin düzenli değişmediğini göstermiştir.
- E) Tablodaki boşluklar, elementlerin rastgele dizildiğini göstermiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tablo, henüz bulunmamış elementlerin özelliklerini öngörmeye olanak vermiştir.
Mendeleyev, elementlerin özelliklerindeki düzenli tekrarı izleyerek henüz keşfedilmemiş elementlerin yerini boş bırakmış ve özelliklerini öngörmüştür; tahminlerin sonradan doğrulanması tablonun öngörü gücünü gösterir. Elementlerin atom numarasına göre sıralanmasını daha sonra Moseley önermiştir.
Kolay
18Hidrojen, 1A grubunda yer alan bir ametaldir. Ametallerle yaptığı bileşiklerde +1, metallerle yaptığı bileşiklerde ise −1 yük alır. Buna göre hidrojen aşağıdaki bileşiklerin hangisinde −1 yüklüdür? (₁H, ₆C, ₇N, ₈O, ₁₁Na, ₁₇Cl)
- A) H₂O
- B) NaH
- C) HCl
- D) NH₃
- E) CH₄
Cevabı göster
Doğru cevap: B) NaH
Sodyum (₁₁Na: 1s² 2s² 2p⁶ 3s¹) 1A grubunda bir alkali metaldir; hidrojen metallerle yaptığı bileşiklerde −1 yük aldığından NaH bileşiğinde −1 yüklüdür. Oksijen, klor, azot ve karbon ametaldir; hidrojen bu elementlerle yaptığı H₂O, HCl, NH₃ ve CH₄ bileşiklerinde +1 yüklüdür.
Orta
19Bir öğrenci, sofra tuzu ve magnezyum oksit gibi iyonik bileşiklerdeki iyonları karşılaştırırken elektron sayıları eşit olan tanecik çiftlerini arıyor. Elinde ₈O, ₉F, ₁₁Na, ₁₂Mg, ₁₇Cl ve ₁₉K elementlerinin atom numaraları var. Aşağıdaki tanecik çiftlerinden hangisi izoelektroniktir?
- A) F⁻ ve K⁺
- B) Mg²⁺ ve Cl⁻
- C) Na ve Mg²⁺
- D) O²⁻ ve Na⁺
- E) Cl⁻ ve Na⁺
Cevabı göster
Doğru cevap: D) O²⁻ ve Na⁺
O²⁻ iyonunda 8 + 2 = 10, Na⁺ iyonunda 11 − 1 = 10 elektron vardır; elektron sayıları eşit olduğu için izoelektroniktir. F⁻ (10) ile K⁺ (18) iyonlarının ikisi de tek yüklü olduğu için eşit elektronlu sanılabilir; ancak elektron sayıları farklıdır.
Orta
20Gübrelerde bulunan ve bitkilerin kök gelişimi için gerekli olan fosforun atom numarası 15'tir. Bir öğrenci fosforun elektron dizilimini yazarak periyodik tablodaki yerini bulmaya çalışıyor. Fosforun (₁₅P) periyodik tablodaki yeri hangisidir?
- A) 3. periyot, 3A grubu
- B) 3. periyot, 5A grubu
- C) 5. periyot, 3A grubu
- D) 2. periyot, 5A grubu
- E) 5. periyot, 5A grubu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 3. periyot, 5A grubu
Fosforun dizilimi 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p³'tür: en büyük enerji düzeyi 3 olduğu için 3. periyotta, değerlik elektron sayısı 3s² 3p³ toplamı 5 olduğu için 5A grubundadır. Yalnızca 3p'deki 3 elektronu sayan öğrenci 3A grubunu seçebilir.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Kimya örnek ders anlatımları. Tüm videolar (3)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.