10. Sınıf Coğrafya · Doğal Sistemler ve Süreçler
Aşınma, Taşınma ve Biriktirme Süreçlerinin Yeryüzünün Şekillenmesine Etkisi
- aşınma
- taşınma
- biriktirme
- erozyon
- delta
- moren
- kıyı tipleri
- abrazyon
Aşınma, taşınma ve biriktirme yeryüzünü nasıl şekillendirir?
Aşınma, taşınma ve biriktirme, akarsu, rüzgâr, buzul, dalga ve akıntılar gibi dış kuvvetlerin malzemeyi koparıp taşıyarak başka yerde yığmasıyla yeryüzünü şekillendiren süreçlerdir. Toprağın ve küçük malzemenin bu etkenlerle aşındırılıp taşınmasına erozyon denir; eğim, bitki örtüsünün azlığı ve şiddetli yağış erozyonu artırır. Akarsular aşındırarak vadi, boğaz ve peri bacası, biriktirerek birikinti yelpazesi, delta ve taşkın ovası oluşturur. Rüzgâr kurak alanlarda şahit tepe ve mantar kaya gibi aşınım şekilleriyle kumul ve lös birikimleri meydana getirir. Buzullar sirk, U vadisi ve hörgüç kaya; dalga ve akıntılar ise falez, abrazyon platformu, kıyı oku, tombolo ve lagün oluşturur. Delta oluşumu için akarsuyun bol alüvyon taşıması ve kıyıda gel-git ile akıntıların zayıf olması gerekir; gel-gitin güçlü olduğu yerde delta değil haliç oluşur.
Aşınma, Taşınma ve Biriktirme Süreçlerinin Yeryüzünün Şekillenmesine Etkisi: konu anlatımı ve özeti
Yeryüzünü şekillendiren dış kuvvetler; akarsular, rüzgâr, buzullar, dalga ve akıntılar ile yer altı sularıdır. Bu konu, bu kuvvetlerin aşındırma, taşıma ve biriktirme yoluyla oluşturduğu başlıca yer şekillerini tanıtıyor.
- Toprağın ve küçük malzemenin su, rüzgâr veya buzul gibi etkenlerle aşındırılıp taşınmasına erozyon denir; eğim, bitki örtüsü azlığı ve şiddetli yağış erozyonu artırır.
- Akarsular: Aşındırmayla vadi, boğaz ve peri bacası; biriktirmeyle birikinti yelpazesi, delta ve taşkın ovası oluşturur.
- Rüzgâr kurak alanlarda etkilidir. Taşıdığı tanelerle kayaları aşındırmasına abrazyon denir; şahit tepe ve mantar kaya aşınım, kumul ve lös birikim şekilleridir.
- Buzullar: Sirk, buzul vadisi (U vadisi) ve hörgüç kaya aşınım; moren ve cephe moreni önünde oluşan sandur ovaları birikim şekilleridir.
- Dalga ve akıntılar: Falez ve abrazyon platformu aşınım; kıyı oku, tombolo ve lagün birikim şekilleridir.
- Kıyı tipleri: Akarsu ağzında tatlı ve tuzlu suyun karıştığı haliçli kıyı, eski buzul vadilerinin deniz altında kalmasıyla fiyortlu kıyı, mercan iskeletlerinin birikmesiyle resifli kıyı oluşur.
- Bu süreçler sonucunda ovalar tarıma, kıyılar turizme elverişli hâle gelir; erozyon ise toprak kaybına yol açar.
Unutma: Delta oluşumu için akarsuyun bol alüvyon taşıması ve kıyıda gel-git ile akıntıların zayıf olması gerekir; gel-gitin güçlü olduğu yerde haliç oluşur.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Her dış kuvvetin hikâyesi aynı üç adımla ilerler:
- Aşındırma: Kuvvet hızlı ve güçlüyken malzemeyi koparır (dağdan inen akarsu vadiyi derinleştirir).
- Taşıma: Kopardığı malzemeyi yanında götürür.
- Biriktirme: Hızı ve gücü azalınca yükünü bırakır (akarsu ovaya ya da denize ulaşınca birikinti yelpazesi veya delta oluşur).
Bir şeklin aşınım mı birikim şekli mi olduğunu bulmak için şunu sor: "Burada malzeme kopmuş mu, yoksa gelip yığılmış mı?"
Günlük hayattan: Yağmurdan sonra okul bahçesindeki eğimli toprak yolda küçük oyuklar açılır, düzlüğe ulaşan su ise çamuru bir yelpaze gibi yayar. Bu, küçük ölçekte akarsu aşındırması ve biriktirmesidir.
Sık yapılan hata: Kumulları rüzgârın aşındırdığı şekiller sanmak. Doğrusu: Kumullar rüzgârın taşıdığı kumu bıraktığı yerde oluşur; birikim şeklidir.
Derinleş
Bir akarsuyun kaynağından denize kadar olan yolculuğunu bir "hayat çizgisi" olarak çiz: Hangi bölümde aşındırma, hangisinde biriktirme baskın? Bu akarsu üzerine bir baraj yapılırsa deltaya ulaşan alüvyon nasıl değişir, kıyı nasıl etkilenir? Enerji ihtiyacı ile kıyının korunması arasında bir karar vermen gerekseydi hangi verileri isterdin, tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
COĞ.10.3.3Yeryüzü şekillerinin oluşumunu aşınım ve birikim süreçleri açısından çözümleyebilme
- a) Aşınım ve birikim süreçlerinde ortaya çıkan yeryüzü şekillerini belirler.
- b) Aşınım ve birikim süreçleriyle yeryüzü şekilleri arasındaki ilişkiyi belirler.
Bu konuda neler var?
- Aşınma, Taşınma ve Biriktirme
- Buzullaşma Süreci
- Aşınım ve Birikim Süreçleri ile Yeryüzü Şekilleri
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir kıyı kasabasında denizin önünde dimdik yükselen bir yamaç bulunuyor. Fırtınalı günlerde dalgalar yamacın dibine çarpıp burada oyuklar açıyor, oyukların üstünde kalan kayalar zamanla çöküyor ve yamaç her yıl biraz daha karaya doğru geriliyor. Bu kıyı şekline ne ad verilir?
- A) Lagün
- B) Kıyı oku
- C) Falez
- D) Delta
- E) Tombolo
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Falez
Dalgaların yamacın tabanını oyup üst kısmın çökmesine yol açmasıyla oluşan dik kıyı yamacı falezdir; bir aşınım şeklidir. Kıyı oku da dalga ve akıntılarla ilgilidir; fakat malzemenin birikmesiyle denize doğru uzanan bir birikim şeklidir.
Kolay
2Kaçkar Dağları'nda yürüyüş yapan bir grup, zirvelere yakın kesimde üç yanı dik yamaçlarla çevrili, koltuk biçiminde çukurlar görüyor; bazılarının tabanında küçük göller oluşmuş. Rehber bu çukurların, geçmişte burada bulunan buzulların kayayı oymasıyla oluştuğunu anlatıyor. Grubun gördüğü yer şekli hangisidir?
- A) Moren
- B) Sirk
- C) Sandur ovası
- D) Lös
- E) Dolin
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sirk
Buzulların oluştuğu yerde kayayı oyarak açtığı koltuk biçimli çukurlar sirktir; tabanlarında oluşan göllere sirk gölü denir. Moren de buzulla ilgilidir; ancak buzulun taşıdığı malzemeyi biriktirmesiyle oluşan bir birikim şeklidir, oyulmuş çukur değildir.
Kolay
3Samsun'da Kızılırmak'ın denize ulaştığı kesimde, akarsuyun taşıdığı alüvyonların yüzyıllar boyunca birikmesiyle denize doğru ilerleyen geniş bir düzlük oluşmuştur. Bu düzlükte çeltik ve sebze tarımı yapılır, kıyı kesimindeki sığ göller de kuşlara yaşam alanı sağlar. Anlatılan yer şekli hangisidir?
- A) Peri bacası
- B) Boğaz
- C) Delta
- D) Falez
- E) Dev kazanı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Delta
Akarsuyun ağzında biriktirdiği alüvyonlarla denize doğru ilerleyen düzlük deltadır; Bafra Ovası buna örnektir. Dev kazanı da akarsuyun eseridir; ancak akarsu yatağında çakılların döne döne kayayı oymasıyla oluşan bir aşınım şeklidir.
Kolay
4Rüzgârın sık ve güçlü estiği kumlu bir kıyıda yürüyen Melis, rüzgârın önünde yavaşça yer değiştiren, rüzgâra bakan yüzü yatık, öbür yüzü dik kum tepecikleri görüyor. Kıyıda bu tepeciklerin ilerleyip yolu kapatmasını önlemek için çit ve bitki dikimi yapıldığını öğreniyor. Melis'in gördüğü yer şekli hangisidir?
- A) Kumul
- B) Moren
- C) Tombolo
- D) Lös
- E) Kıyı oku
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kumul
Rüzgârın taşıdığı kumları biriktirmesiyle oluşan, yer değiştirebilen kum tepecikleri kumuldur. Lös de rüzgâr birikimidir; ancak tepecik oluşturmaz, çok ince toz boyutundaki malzemenin geniş alanları örten tabakalar hâlinde birikmesidir.
Kolay
5Aşağıdakilerden hangisi akarsuların biriktirmesiyle oluşan bir yer şeklidir?
- A) Taşkın ovası
- B) Boğaz vadisi
- C) Peri bacası
- D) Sirk
- E) Falez
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Taşkın ovası
Taşkın ovası akarsuyun taşkın sırasında yatağının çevresine alüvyon biriktirmesiyle oluşur. Boğaz vadisi akarsu aşındırması, sirk buzul, falez dalga aşındırmasıyla oluşur.
Kolay
6Rüzgârın taşıdığı ince tozların uzak alanlarda birikmesiyle oluşan, verimli tarım topraklarına dönüşebilen birikim şekli aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Moren
- B) Lös
- C) Delta
- D) Traverten
- E) Kıyı oku
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Lös
Rüzgârın taşıdığı ince malzemenin birikmesiyle lös oluşur. Moren buzul, delta akarsu, kıyı oku dalga ve akıntı birikimidir.
Kolay
7Yamaçlardaki malzemenin kendi ağırlığı ve yer çekiminin etkisiyle genellikle aniden ve büyük miktarda aşağı doğru hareket etmesine ne ad verilir?
- A) Kimyasal çözünme
- B) Deniz tabanı yayılması
- C) Epirojenez
- D) Abrazyon
- E) Kütle hareketi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kütle hareketi
Malzemenin ağırlığı ve yer çekimiyle yamaç aşağı hareketi kütle hareketidir; heyelan, kaya düşmesi ve çamur akıntısı buna örnektir.
Kolay
8Akarsuyun yatağını kaynaktan ağıza kadar akabileceği en düşük eğime indirip taban seviyesine yaklaştırmasıyla ulaştığı duruma ne ad verilir?
- A) Denge profili
- B) Taban seviyesi
- C) Debi
- D) Rejim
- E) Havza
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Denge profili
Akarsu yatağını akabileceği en düşük eğime indirip taban seviyesine yaklaştırınca denge profiline ulaşır. Taban seviyesi ise akarsuyun döküldüğü deniz ya da göl seviyesidir.
Kolay
9Sıcak denizlerde mercan iskeletlerinin birikmesiyle oluşan kıyı tipi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Haliçli kıyı
- B) Resifli kıyı
- C) Fiyortlu kıyı
- D) Dalmaçya kıyısı
- E) Ria kıyısı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Resifli kıyı
Mercan iskeletlerinin birikmesiyle resifli kıyılar oluşur. Haliç akarsu ağzında gel-git etkisiyle, fiyort buzul vadilerinin deniz altında kalmasıyla oluşur.
Kolay
10Ana kaya üzerinde oluşmuş toprağın ve küçük boyutlu malzemenin su, rüzgâr, buzul gibi dış etkenlerce aşındırılıp taşınmasına ne ad verilir?
- A) Biriktirme
- B) Kavlama
- C) Orojenez
- D) Çimentolaşma
- E) Erozyon
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Erozyon
Toprağın ve küçük malzemenin dış etkenlerle aşındırılıp taşınmasına erozyon denir. Biriktirme, taşınan malzemenin uygun yerlerde çökelmesidir.
Kolay
11Akarsu aşındırmasının son evresinde oluşan, taban seviyesine yakın yükseltide düz ya da az dalgalı aşınım yüzeylerine ne ad verilir?
- A) Plato
- B) Delta
- C) Moren
- D) Kumul
- E) Peneplen
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Peneplen
Akarsu aşındırmasının son evresinde taban seviyesine yakın düz aşınım yüzeyleri olan peneplenler oluşur. Plato ise derin vadilerle yarılmış, çevresine göre yüksek düzlüktür.
Kolay
12Dış etkenlerin etkili olduğu alanlarla ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
- A) Kutuplara yakın bölgeler – Dalga
- B) Kurak ve yarı kurak bölgeler – Rüzgâr
- C) Kıyılar – Buzul
- D) Ekvatoral yağışlı bölgeler – Buzul
- E) Çöller – Dalga ve akıntılar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kurak ve yarı kurak bölgeler – Rüzgâr
Rüzgâr kurak ve yarı kurak bölgelerde etkilidir. Kutuplara yakın bölgelerde buzullar, kıyılarda ise dalga ve akıntılar etkili olur.
Kolay
13Sel sularının tüf, kil, marn gibi kolay aşınan malzemelerden oluşmuş yamaçları aşındırmasıyla oluşan, sık ve derin yarıntılarla parçalanmış arazilere ne ad verilir?
- A) Kırgıbayır
- B) Falez
- C) Lagün
- D) Sandur ovası
- E) Lapya
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kırgıbayır
Sel sularının kolay aşınan yamaçları yarmasıyla kırgıbayır arazileri oluşur. Falez dalga, sandur buzul, lapya çözünmeyle ilgilidir.
Kolay
14Buzul aşındırmasıyla oluşan, enine kesiti U biçiminde olan vadilere ne ad verilir?
- A) Boğaz vadisi
- B) Rift vadisi
- C) Buzul vadisi
- D) Kanyon vadi
- E) Çentik vadi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Buzul vadisi
Buzullar vadinin tabanını ve yanlarını aşındırarak U biçimli buzul vadilerini oluşturur. Boğaz ve çentik vadiler akarsu aşındırmasının sonucudur.
Kolay
15Akarsuyun denize döküldüğü yerde gel-git etkisiyle tatlı ve tuzlu suyun karıştığı, alüvyonların birikemediği huni biçimli ağızlara sahip kıyı tipi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Resifli kıyı
- B) Fiyortlu kıyı
- C) Haliçli kıyı
- D) Boyuna kıyı
- E) Enine kıyı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Haliçli kıyı
Gel-gitin güçlü olduğu akarsu ağızlarında tatlı ve tuzlu suyun karıştığı haliçli kıyılar oluşur. Fiyort eski buzul vadilerinin sular altında kalmasıyla oluşur.
Kolay
16Dalgaların kıyıdaki kayalık yamaçları aşındırmasıyla oluşan dik kıyı yamacına ne ad verilir?
- A) Falez
- B) Lagün
- C) Tombolo
- D) Kıyı oku
- E) Delta
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Falez
Falez, dalga aşındırmasıyla oluşan dik kıyı yamacıdır. Lagün, tombolo ve kıyı oku dalga ve akıntıların biriktirme şekilleridir.
Kolay
17Bir akarsu üzerindeki şelalenin yerini yıllar boyunca ölçen araştırmacılar, şelalenin her yıl birkaç santimetre akarsuyun kaynağına doğru çekildiğini belirliyor. Bu değişim, aşağıdaki aşındırma biçimlerinden hangisinin sonucudur?
- A) Derine aşındırma
- B) Yana aşındırma
- C) Geriye aşındırma
- D) Buzul aşındırması
- E) Dalga aşındırması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Geriye aşındırma
Akarsular yatağını derine, yana ve ağızdan kaynağa doğru olacak biçimde geriye doğru aşındırır. Şelalenin basamağının zamanla kaynağa doğru yer değiştirmesi geriye aşındırmanın sonucudur. Derine aşındırma yatağı derinleştirir, yana aşındırma genişletir; buzul ve dalga aşındırması akarsu yatağında etkili değildir.
Kolay
18Bir gezi rehberinde, ikisi de akarsuların derin vadilerle yardığı iki yüksek düzlük tanıtılıyor. Birincisi üst üste yayılıp katılaşmış lav akıntılarından, ikincisi ise suda çözünen kireç taşından oluşan bir arazidedir. Oluştukları arazinin jeolojik yapısı dikkate alındığında bu düzlükler sırasıyla nasıl adlandırılır?
- A) Lav platosu – karstik plato
- B) Tüf platosu – karstik plato
- C) Lav platosu – tüf platosu
- D) Karstik plato – lav platosu
- E) Tüf platosu – lav platosu
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Lav platosu – karstik plato
Akarsuların derin vadiler açarak parçaladığı, çevresine göre yüksek düzlüklere plato denir. Platolar oluştukları arazinin jeolojik yapısına göre adlandırılır: lav akıntılarından oluşan arazide lav platosu, suda çözünen kireç taşından oluşan arazide karstik plato. Tüf platosu ise volkanik tüften oluşan arazide görülür.
Orta
19Bir köyde eğimli yamaçtaki tarlalardan her sağanaktan sonra toprak dereye akıyor ve dere suyu kahverengiye dönüyor. Köy halkı toprak kaybını azaltmak için ziraat odasından öneri istiyor. Aşağıdaki önerilerden hangisi bu sorunu azaltır?
- A) Yamaçların ağaçlandırılması
- B) Eğim yönünde sürüm yapılması
- C) Bitki örtüsünün yakılarak temizlenmesi
- D) Meralarda hayvan sayısının artırılması
- E) Tarla sınırlarındaki çalıların sökülmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yamaçların ağaçlandırılması
Ağaçların kökleri toprağı tutar, yaprakları da yağmur damlalarının toprağa çarpma gücünü azaltır; bu yüzden ağaçlandırma erozyonu azaltır. Eğim yönünde sürüm toprağı işlediği için yararlı sanılabilir; oysa açılan çizgiler suyun yamaç aşağı hızla akmasına yol açarak erozyonu artırır.
Orta
20Bir kıyı gezisinde öğrenciler iki şekil inceliyor. Birincisinde dalga ve akıntıların biriktirdiği kum seti bir koyun ağzını kapatmış ve arkasında acı sulu bir göl oluşmuş. İkincisinde ise kıyıya yakın bir ada, kum ve çakıldan oluşan dar bir şeritle karaya bağlanmış. İncelenen şekiller sırasıyla hangisidir?
- A) Tombolo – lagün
- B) Haliç – kıyı oku
- C) Fiyort – lagün
- D) Lagün – tombolo
- E) Lagün – kıyı oku
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Lagün – tombolo
Kıyı kordonuyla denizden ayrılan kıyı gölü lagün, adayı karaya bağlayan kum-çakıl birikintisi tombolodur. Kıyı oku da kum ve çakıldan oluşan bir birikintidir; ancak bir ucu açık kalarak denize uzanır, adayı karaya bağlamaz.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.