10. Sınıf Coğrafya · Doğal Sistemler ve Süreçler

Tektonik Süreçler

levha tektoniği
orojenez
fay
volkanizma
deprem
antiklinal
senklinal
jeolojik zamanlar

Levha tektoniği nedir ve hangi yer şekillerini oluşturur?

Levha tektoniği, yer kabuğunun mantodaki konveksiyon akımlarıyla hareket eden levhalardan oluştuğunu ve bu hareketlerin dağları, depremleri ve volkanları ortaya çıkardığını açıklayan kuramdır. Alfred Wegener 1915'te kıtaların kayması kuramını ortaya attı; 1960'lardan sonra okyanus tabanı yayılmasına dayanan levha tektoniği geliştirildi. Uzaklaşan levhalar arasında okyanus ortası sırtlar, yaklaşan levhalar arasında dağ kuşakları ve volkanlar oluşur. Orojenez kıvrılma ve kırılmayla gerçekleşir; kıvrımın yüksek kısmı antiklinal, çukur kısmı senklinaldir. Depremde iç merkez odak, dış merkez ise odağın tam üstündeki yerdir. Türkiye; Avrasya, Afrika ve Arabistan levhaları arasında sıkışan Anadolu Levhası üzerindedir ve Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Anadolu fay sistemleri boyunca sık deprem yaşanır. Epirojenez ise geniş alanların yavaşça yükselip alçalmasıdır. Kıvrılma esnek tortul katmanlarda, kırılma sert kütlelerde görülür.

Tektonik Süreçler: konu anlatımı ve özeti

Yer kabuğu sürekli hareket eden levhalardan oluşur ve bu hareketler dağları, depremleri ve volkanları ortaya çıkarır. Bu konu, levha tektoniğini, iç kuvvetlerin oluşturduğu şekilleri, Türkiye'nin tektonik yapısını ve jeolojik zamanları kapsıyor.

Alfred Wegener 1915'te kıtaların kayması kuramını ortaya attı; 1960'lardan sonra okyanus tabanı yayılmasına dayanan levha tektoniği kuramı geliştirildi.
Levhalar, mantodaki konveksiyon akımlarıyla hareket eder. Birbirinden uzaklaşan levhalar arasında okyanus ortası sırtlar, yaklaşan levhalar arasında dağ kuşakları ve volkanlar oluşur.
Orojenez (dağ oluşumu) kıvrılma ve kırılmayla gerçekleşir. Kıvrımın yüksek kısmı antiklinal, çukur kısmı senklinaldir. Epirojenez ise geniş alanların yavaşça yükselip alçalmasıdır.
Yan basınçla kıvrılan tortul katmanlar (şematik kesit): yüksekte kalan kısım antiklinal, çukurda kalan kısım senklinaldir.
Volkanizma: Magma yüzeye çıkarsa yüzey, kabuk içinde katılaşırsa derinlik volkanizması olur; batolit ve lakolit derinlik şekilleridir. Depremde iç merkez odak, dış merkez ise odağın tam üstündeki yerdir.
Depremin yer altında başladığı nokta odak (iç merkez), odağın tam üstündeki yeryüzü noktası dış merkezdir (şematik).
Türkiye; Avrasya, Afrika ve Arabistan levhaları arasında sıkışan Anadolu Levhası üzerindedir. Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Anadolu fay sistemleri boyunca sık deprem yaşanır.
Jeolojik zaman çizelgesi Prekambriyen ve Fanerozoyik olmak üzere iki üst zamana ayrılır; fosiller ve kayaç katmanları geçmişi okumamızı sağlar.

Unutma: Kıvrılma esnek tortul katmanlarda, kırılma (faylanma) sert ve dirençli kütlelerde görülür; sınavda bu ayrım sık sorulur.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Levha hareketlerini mutfakta canlandırabilirsin: Sıcak bir çorbanın yüzeyindeki kaymak, alttan gelen ısıyla yavaşça kayar. Mantodaki konveksiyon akımları da üstteki levhaları benzer biçimde taşır.

Levhalar üç şekilde karşılaşır:

Uzaklaşırsa: Arada boşluk açılır, magma yükselir, yeni okyanus tabanı oluşur.
Yaklaşırsa: Katmanlar sıkışır; esnek katmanlar kıvrılır, sert katmanlar kırılır; dağlar ve volkanlar oluşur.
Yan yana kayarsa: Gerilim birikir ve aniden boşalır; deprem olur. Kuzey Anadolu Fayı bu türe örnektir.

Günlük hayattan: Bir halıyı iki ucundan ittiğinde kıvrımlar oluşur; tepeler antiklinal, çukurlar senklinaldir.

Sık yapılan hata: Depremin dış merkezinin depremin oluştuğu yer olduğunu sanmak. Doğrusu: Deprem yerin derinindeki odakta (iç merkez) oluşur; dış merkez, odağın tam üstündeki yüzey noktasıdır.

Derinleş

Türkiye'nin deprem tehlikesi haritası ile nüfus yoğunluğu haritasını karşılaştır. Tehlikenin yüksek olduğu ve nüfusun yoğun olduğu alanları belirle. Bir şehrin bu alanlarda büyümeye devam etmesi gerekiyorsa fizik dersindeki dalga ve titreşim bilgisini de kullanarak hangi yapı ve planlama kararlarının alınmasını önerirsin? Kararlarının kimin için maliyet, kimin için güvenlik anlamına geldiğini tartış.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

COĞ.10.3.1Yerkürenin tektonik yapısını çözümleyebilme
- a) Levha tektoniğine neden olan süreçleri belirler.
- b) Yeryüzü şekilleri ile levha tektoniği arasındaki ilişkiyi belirler.

Bu konuda neler var?

Levha Tektoniği
Tektonik Sistemin İşleyişi
Volkanların Dağılışı ve Oluşum Türleri
Türkiye’nin Tektonik Yapısı
Jeolojik Zamanlar

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Bir haritada Türkiye'nin kuzeyinde, yaklaşık doğu-batı doğrultusunda uzanan, Karlıova yöresinden başlayıp Marmara Denizi'ne doğru devam eden bir fay hattı işaretlenmiştir. Bu hat boyunca 1939 Erzincan ve 1999 Gölcük depremleri gibi büyük depremler yaşanmıştır. Anadolu Levhası'nı Avrasya Levhası'ndan ayıran bu fay sistemi hangisidir?
- A) Doğu Anadolu Fay Sistemi
- B) Kuzey Anadolu Fay Sistemi
- C) Batı Anadolu Fay Zonları
- D) Toros Kıvrım Kuşağı
- E) Ölü Deniz Fay Zonu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kuzey Anadolu Fay Sistemi
Karlıova'dan Marmara'ya uzanan ve Anadolu Levhası'nı kuzeydeki Avrasya Levhası'ndan ayıran fay sistemi Kuzey Anadolu Fay Sistemi'dir. Doğu Anadolu Fay Sistemi de Karlıova yöresinden başlar; ancak güneybatıya uzanır ve Anadolu Levhası'nı Arabistan Levhası'ndan ayırır.
Kolay
2Bir depremden sonra yayımlanan bilgi notunda depremin yerin yaklaşık 10 km derinliğinde oluştuğu, bu noktanın tam üstüne denk gelen yeryüzü noktasının ise bir köyün 2 km doğusunda bulunduğu belirtiliyor. En şiddetli sarsıntının bu yeryüzü noktası çevresinde hissedildiği ekleniyor. Bilgi notunda sözü edilen yeryüzü noktasına ne ad verilir?
- A) Dış merkez
- B) İç merkez
- C) Fay aynası
- D) Volkan bacası
- E) Graben tabanı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Dış merkez
Enerjinin açığa çıktığı yerin içindeki odak noktası iç merkez (hiposantr), onun tam üstündeki yeryüzü noktası dış merkezdir (episantr). İç merkez sık karıştırılır; 10 km derinlikteki nokta iç merkezdir, soruda ise yeryüzündeki nokta sorulmaktadır.
Kolay
3Bir yol yarmasında yürüyen Elif, tortul katmanların yan basınçla dalga gibi kıvrıldığını fark ediyor. Katmanların yukarıya doğru kubbe gibi kabararak yüksekte kaldığı kısmı fotoğraflıyor ve yanına bir not düşmek istiyor. Elif'in fotoğrafladığı kısım için notuna yazması gereken terim hangisidir?
- A) Senklinal
- B) Graben
- C) Antiklinal
- D) Kaldera
- E) Horst
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Antiklinal
Yan basınçla kıvrılan katmanların yukarı doğru kabarıp yüksekte kalan kısmı antiklinaldir; çukurda kalan kısmı ise senklinaldir. Horst da yüksekte kalan bir kütledir; ancak kıvrılmayla değil, kırılma (faylanma) sonucunda oluşur.
Kolay
4Bir belgeselde, yerkürenin taş küresinin büyük parçalara bölündüğü ve bu parçaların, altlarındaki mantoda ısınan malzemenin yükselip soğuyunca alçalmasıyla yavaşça hareket ettiği anlatılıyor. Bu hareketler sonucunda dağların yükseldiği, katmanların kıvrıldığı ve depremlerin oluştuğu belirtiliyor. Belgeselde anlatılan hareketlerin ve bunlara bağlı süreçlerin tamamına ne ad verilir?
- A) Ayrışma
- B) Tektonizma
- C) Erozyon
- D) Biriktirme
- E) Karstlaşma
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tektonizma
Levhaların konveksiyon akımlarıyla hareket etmesi ve buna bağlı dağ oluşumu, kıvrılma, kırılma ve depremlerin bütünü tektonizmadır; bunlar iç kuvvetlerdir. Erozyon da yer şekillerini değiştirir; ancak akarsu, rüzgâr gibi dış kuvvetlerle yeryüzünü aşındırır, levha hareketiyle ilgili değildir.
Kolay
5Levhaların yatay, dikey ve yanal hareketleri ile bu hareketlere bağlı olarak meydana gelen süreçlerin tamamına ne ad verilir?
- A) Ayrışma
- B) Tektonizma
- C) Erozyon
- D) Birikim
- E) Karstlaşma
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tektonizma
Levha hareketleri ve bunlara bağlı süreçlerin tamamına tektonizma denir. Ayrışma ve erozyon dış kuvvetlerin işleyişidir.
Kolay
6Levha tektoniği kuramına göre kıtaların çok eskiden oluşturduğu tek süper kıtanın adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Anadolu
- B) Arabistan
- C) Nazka
- D) Avrasya
- E) Pangea
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Pangea
Kurama göre kıtasal kabuk eskiden Pangea adlı tek bir süper kıta oluşturuyordu; bu kıta zamanla parçalanmıştır. Nazka ve Avrasya bugünkü levhaların adlarıdır.
Kolay
7Levha tektoniği kuramına göre yer kabuğunu oluşturan levhaları hareket ettiren temel güç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Rüzgârların aşındırma gücü
- B) Ay’ın çekim kuvveti
- C) Mantodaki konveksiyon akımları
- D) Akarsuların taşıma gücü
- E) Okyanus dalgalarının etkisi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Mantodaki konveksiyon akımları
Levhalar, mantodaki güçlü konveksiyon akımlarının etkisiyle hareket eder. Rüzgâr ve akarsu dış kuvvetlerdir; levhaları hareket ettiremez.
Kolay
8Levha tektoniği kuramına göre levhalardaki kırık hatlarına ne ad verilir?
- A) Fay
- B) Antiklinal
- C) Senklinal
- D) Batolit
- E) Krater
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Fay
Levhalardaki ve yer kabuğundaki kırık hatlarına fay denir. Antiklinal ve senklinal kıvrılmayla, batolit ise derinlik volkanizmasıyla oluşur.
Kolay
9Türkiye’nin üzerinde bulunduğu ve Avrasya, Afrika ile Arabistan levhaları arasında sıkışan levha aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Anadolu Levhası
- B) Pasifik Levhası
- C) Nazka Levhası
- D) Hint Levhası
- E) Filipin Levhası
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Anadolu Levhası
Türkiye, Avrasya, Afrika ve Arabistan levhaları arasında sıkışan Anadolu Levhası üzerindedir. Pasifik ve Nazka okyanusal levhalardır ve Türkiye’den uzaktır.
Kolay
10Geniş alanların yavaş yavaş yükselmesi ya da alçalması biçiminde gerçekleşen yer kabuğu hareketlerine ne ad verilir?
- A) Orojenez
- B) Epirojenez
- C) Volkanizma
- D) Kavlama
- E) Taşınma
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Epirojenez
Geniş alanların yavaşça yükselip alçalmasına epirojenez denir. Orojenez ise kıvrılma ve kırılmayla gerçekleşen dağ oluşumudur.
Kolay
11Jeolojik zaman çizelgesi iki üst zamana ayrılır. Bu üst zamanlar aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Antiklinal ve senklinal
- B) Prekambriyen ve Fanerozoyik
- C) Orojenez ve epirojenez
- D) Batolit ve lakolit
- E) Pangea ve Anadolu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Prekambriyen ve Fanerozoyik
Jeolojik zaman çizelgesi Prekambriyen ve Fanerozoyik olarak iki üst zamana ayrılır. Antiklinal-senklinal kıvrım parçaları, orojenez-epirojenez ise yer kabuğu hareketleridir.
Kolay
12Bir depremin yerin içinde başladığı nokta “iç merkez (odak)” olarak adlandırılır. Odağın tam üstünde yer alan yeryüzü noktasına ne ad verilir?
- A) Dış merkez
- B) Fay hattı
- C) Krater
- D) Rift vadisi
- E) Lav akıntısı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Dış merkez
Odağın tam üstündeki yeryüzü noktası dış merkezdir. Fay hattı depremin oluştuğu kırık hattıdır, belirli bir nokta değildir.
Kolay
13Afrika’nın doğusunda yer kabuğu kırılmış ve kırılan parçalar ters yönlere doğru uzaklaşmaya başlamıştır. Bu bölgedeki levha hareketi hangi türe örnektir?
- A) Yaklaşma (çarpışma)
- B) Yanal kayma (transform)
- C) Dalma-batma
- D) Ayrılma (uzaklaşma)
- E) Epirojenik alçalma
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ayrılma (uzaklaşma)
Kırılan parçaların ters yönlere uzaklaşması ayrılma hareketidir; Doğu Afrika’daki rift hattı bunun örneğidir.
Kolay
14Tortul katmanların yan basınçla kıvrılması sonucu oluşan kıvrımın yukarıya doğru kabarık, yüksek kalan kısmına ne ad verilir?
- A) Senklinal
- B) Fay
- C) Antiklinal
- D) Rift
- E) Hendek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Antiklinal
Kıvrımın yüksek kısmı antiklinal, çukur kısmı senklinaldir. Fay ise kırılma sonucu oluşan kırık hattıdır.
Kolay
15Kıtaların kayması kuramını ortaya atan Wegener, uzak kıtaların kıyı sınırlarının bir yapbozun parçaları gibi birbirine uyduğunu kanıt olarak göstermiştir. Bu kuramın açıklayamadığı konu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kıtaların kıyı şekillerinin benzer olduğu
- B) Kıtaların bir zamanlar birleşik olduğu
- C) Kıtaların neden ve nasıl hareket ettiği
- D) Kıtaların zamanla yer değiştirdiği
- E) Kıtaların farklı büyüklükte olduğu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kıtaların neden ve nasıl hareket ettiği
Kıtaların kayması kuramı ilk büyük kıtanın nasıl parçalandığını ve kıtaların neden hareket ettiğini açıklayamamıştır. Bu eksiklik sonradan levha tektoniği kuramıyla giderilmiştir.
Kolay
16Magmanın yeryüzüne çıkamadan yer kabuğunun içinde soğuyup katılaşmasıyla oluşan şekiller aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?
- A) Krater ve lav platosu
- B) Dolin ve uvala
- C) Kumul ve barkan
- D) Batolit ve lakolit
- E) Delta ve kıyı oku
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Batolit ve lakolit
Batolit ve lakolit, magmanın kabuk içinde katılaşmasıyla oluşan derinlik volkanizması şekilleridir. Krater ve lav platosu yüzey volkanizmasına aittir.
Kolay
17Bir öğrenci, dünyadaki büyük depremlerin ve etkin volkanların yerlerini gösteren haritayı levha sınırlarını gösteren haritanın üzerine yerleştiriyor. Depremlerin ve volkanların büyük bölümünün levha sınırları boyunca dizildiğini görüyor. Bu çakışma aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
- A) Levha sınırları, yer kabuğunun tektonik olarak en hareketli kesimleridir.
- B) Levhaların orta kesimlerinde yer kabuğu, kenarlarına göre daha incedir.
- C) Depremler ve volkanlar yalnızca okyanus tabanlarında meydana gelir.
- D) Levha sınırlarında dış kuvvetlerin aşındırması öteki yerlerden güçlüdür.
- E) Volkanlar ve depremler, levhaların hareket etmesine yol açan temel güçtür.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Levha sınırları, yer kabuğunun tektonik olarak en hareketli kesimleridir.
Levhaları birbirinden ayıran sınırlar, Dünya'nın tektonik olarak en aktif bölgeleridir; levha hareketlerine bağlı deprem, volkanizma ve dağ oluşumu en çok buralarda gerçekleşir. Deprem ve volkanlar levha hareketinin nedeni değil sonucudur; levhaları hareket ettiren, mantodaki konveksiyonel akıntılardır.
Kolay
18Bir belgeselde, levhaların çarpışmasıyla yükselen bir dağ kuşağının nemli rüzgârların önünü kestiği; bu yüzden bir yamacının yağışlı ve ormanlık, öteki yamacının kurak ve bozkır görünümünde olduğu anlatılıyor. Bu örnek, tektonik hareketlerle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisini destekler?
- A) Tektonik hareketlerin etkisi levha sınırlarındaki depremlerle sınırlıdır.
- B) İklim koşulları, levhaların hangi yöne hareket edeceğini belirler.
- C) Dağ oluşumu, çevresindeki bitki ve hayvan türlerini her yerde azaltır.
- D) Bitki örtüsünün gür olması, dağların yükselmesini hızlandırır.
- E) Tektonik hareketler, iklimi ve canlıların dağılışını da etkiler.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Tektonik hareketler, iklimi ve canlıların dağılışını da etkiler.
Tektonik hareketler yalnız dağ, çukurluk ve deniz tabanı gibi yer şekillerini oluşturmakla kalmaz; bitki ve hayvanların yeryüzündeki dağılışını ve iklim sistemlerini de etkiler. Örnekte tektonik hareketle yükselen dağ, iki yamacın yağışını ve bitki örtüsünü farklılaştırmıştır. Etkinin yönü tektonikten iklime ve canlılara doğrudur; tersi değildir.
Orta
19Bir gezi rehberinde iki volkan şöyle tanıtılıyor: • 1. volkan: Akışkan bazaltik lavların geniş bir alana yayılmasıyla oluşmuş; eğimi az, yayvan görünümlüdür. • 2. volkan: Lav ve piroklastik malzemenin katmanlar hâlinde üst üste yığılmasıyla oluşmuş; dik yamaçlı ve binlerce metre yüksekliktedir. Bu volkanların türleri sırasıyla hangisidir?
- A) Tabakalı volkan – kalkan volkan
- B) Kalkan volkan – tabakalı volkan
- C) Tüf konisi – kalkan volkan
- D) Kalkan volkan – tüf konisi
- E) Tabakalı volkan – tüf konisi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kalkan volkan – tabakalı volkan
Akışkan bazaltik lavlar uzağa yayılarak az eğimli, yayvan kalkan volkanları; lav ve piroklastik malzemenin ardalanması ise dik yamaçlı, yüksek tabakalı volkanları oluşturur. Tüf konisi de katmanlı görünebilir; ancak küçük boyutludur, binlerce metre yüksekliğe ulaşmaz.
Orta
20Batı Anadolu'da Bozdağlar ve Aydın Dağları gibi doğu-batı uzanışlı dağ sıraları ile Gediz ve Büyük Menderes gibi geniş ve düz çöküntü ovaları ardı ardına sıralanır. Bu dağların ova kenarındaki yamaçları dik fay yamaçlarıdır; ovaların tabanında ise kalın alüvyon dolguları bulunur. Bu yer şekillerinin oluşumu hangi süreçle açıklanır?
- A) Kıvrılma sonucu antiklinal ve senklinal oluşumu
- B) Kırılma sonucu horst ve graben oluşumu
- C) Volkanik püskürmeyle lav birikmesi
- D) Buzul aşındırmasıyla vadi oluşumu
- E) Rüzgâr aşındırmasıyla çanak oluşumu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kırılma sonucu horst ve graben oluşumu
Batı Anadolu'da kabuğun gerilerek kırılmasıyla yükselen bloklar horstları (dağlar), çöken bloklar grabenleri (ovalar) oluşturmuştur. Kıvrılma da dağ ve çukur oluşturur; ancak dik fay yamaçları kırılmanın kanıtıdır, kıvrılmada katmanlar bükülür ama kopmaz.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.