10. Sınıf Coğrafya · Doğal Sistemler ve Süreçler

Yeryüzü Şekilleri ile İlgili Gözlem ve Saha Çalışması

saha çalışması
gözlem
sanal saha çalışması
aşınım
birikim
yer şekilleri

Yeryüzü şekilleri ile ilgili saha çalışması nasıl yapılır?

Yeryüzü şekilleri ile ilgili saha çalışması, yer şekillerini yerinde gözlemleyerek hazırlık, uygulama, çözümleme ve raporlama aşamalarıyla yapılır. Coğrafya biliminin laboratuvarı arazi olduğu için sahada toplanan not, ölçüm, fotoğraf ve örnekler coğrafi araştırmanın ana kaynağını oluşturur. Hazırlık aşamasında gezi güzergâhı belirlenir, taslak gezi planı yapılır; defter, kalem, bölge haritası, fotoğraf makinesi ve uygun kıyafetler hazırlanır. Sahada yer şekilleri gözlemlenir ve akarsu, rüzgâr ya da dalga gibi kuvvetlerin aşınım ve birikim etkisine dair bilgi toplanır. Çözümleme aşamasında yer şeklinin hangi kuvvetle nasıl oluştuğu açıklanır ve gelecekteki değişimine dair öngörüde bulunulur; sonuçlar bir ürün dosyasında toplanıp paylaşılır. Sahaya gidilemediğinde dijital harita ve uydu görüntüleriyle sanal saha çalışması yapılabilir. Saha çalışması ayrıca doğal varlıkların değerinin fark edilmesine ve gelecek nesillere aktarılmasına katkı sağlar.

Yeryüzü Şekilleri ile İlgili Gözlem ve Saha Çalışması: konu anlatımı ve özeti

Coğrafyanın laboratuvarı arazidir; yer şekillerini en iyi anlamanın yolu onları yerinde gözlemlemektir. Bu konu, yakın çevredeki yer şekillerini saha veya sanal saha çalışmasıyla araştırmanın aşamalarını anlatıyor.

Gözlem ve saha çalışması coğrafi araştırmanın temelidir; sahada toplanan not, ölçüm, fotoğraf ve örnekler araştırmanın ana kaynağını oluşturur.
Hazırlık ve planlama: Güzergâhın belirlenmesi, gezi planı, bölge haritası, defter, fotoğraf makinesi ve uygun kıyafetin hazırlanması.
Sahada uygulama: Yer şekillerini gözlemlemek ve oluşumlarında hangi aşınım ve birikim süreçlerinin (akarsu, rüzgâr, dalga vb.) etkili olduğuna dair bilgi toplamak.
Çözümleme: Toplanan verilerle yer şeklinin hangi kuvvetle ve nasıl oluştuğunu açıklamak, gelecekte nasıl değişebileceğine dair öngörüde bulunmak.
Raporlama ve sunma: Veriler ve öngörüler bir ürün dosyasında toplanıp paylaşılır.
Saha çalışması doğal varlıkların değerini fark etmeye ve bunların korunup gelecek nesillere aktarılmasına da katkı sağlar.
Sahaya gidilemediğinde dijital harita ve uydu görüntüleriyle sanal saha çalışması yapılabilir.

Unutma: Gözlem yaparken yalnızca ne gördüğünü değil, şeklin hangi süreçle oluştuğunu da not et; gözlem ile yorumu ayrı tut.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Saha çalışmasında en çok zorlanılan iş, gördüğünü yorumdan ayırmaktır. Defterini iki sütuna böl:

Gözlem sütunu: Yalnızca gördüğünü ve ölçtüğünü yaz. "Yamacın alt kısmında yuvarlak çakıllar var, en büyüğü yaklaşık 10 cm."
Yorum sütunu: Gözlemden çıkardığın sonucu yaz. "Çakıllar yuvarlak olduğuna göre bir akarsu tarafından uzun süre taşınmış olabilir."

Sahada sırayla şunları yap:

Konumu kaydet (harita ya da telefon koordinatı).
Fotoğrafa ölçek için bir kalem ya da defter koy.
Şekli çiz ve yön oku ekle.
Şeklin hangi kuvvetle oluşmuş olabileceğini yorum sütununa yaz.

Sık yapılan hata: Fotoğraf çekip not almamak. Doğrusu: Fotoğraf neyi gördüğünü gösterir ama nerede, ne zaman ve ne düşündüğünü göstermez; kısa notlar fotoğrafı veriye dönüştürür.

Derinleş

Okulunun ya da evinin çevresinde 30 dakikalık bir sanal saha çalışması planla: Dijital harita ve uydu görüntüsüyle bir vadi, kıyı ya da tepe seç. Görüntüde neleri kesin görebildiğini, neleri ancak sahaya gidince doğrulayabileceğini listele. Gerçek bir saha gezisinde doğal alana zarar vermemek ve ekip güvenliği için hangi kuralları koyardın?

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

COĞ.10.3.4Yeryüzü şekillerinin oluşumunda doğal süreçlerin etkilerini saha/sanal saha çalışmalarıyla araştırabilme
- a) Yeryüzü şekillerinin oluşum ve değişimini incelemek için hazırlık yapar.
- b) Yeryüzü şekillerinin oluşum ve değişiminde etkili olan faktörleri belirleyebilmek için çalışma sahasında uygulama yapar.
- c) Yeryüzü şekillerinin oluşum ve değişimiyle ilgili çalışma sahasından bilgi toplar.
- ç) Yeryüzü şekillerinin oluşum ve değişimiyle ilgili çalışma sahasından elde ettiği bilgileri çözümler.
- e) Yeryüzü şekillerinin oluşum ve değişimiyle ilgili tahminlerini raporlar.

Bu konuda neler var?

Yakın Çevremizdeki Yer Şekillerini Araştıralım

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Saha çalışmasından dönen öğrenciler topladıkları ölçümleri tablolaştırmış, kıyıdaki kumulların neden ilerlediğini verilerle açıklamış ve önümüzdeki yıllarda kumulların sahil yoluna ulaşabileceğini öngörmüştür. Öğretmenleri çalışmanın bir aşamasının daha kaldığını söylüyor. Öğrencilerin tamamlaması gereken son aşamada ne yapılır?
- A) Bulguların raporlanıp sunulması
- B) Güzergâhın belirlenmesi
- C) Uygun kıyafetin hazırlanması
- D) Bölge haritasının temin edilmesi
- E) Araştırma sorularının yazılması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bulguların raporlanıp sunulması
Veriler çözümlenip tahmin yapıldıktan sonra saha çalışmasının son aşaması bulguların raporlanması ve sunulmasıdır. Araştırma sorularının yazılması da bir yazma işidir; ancak çalışmanın başında, hazırlık aşamasında yapılır.
Kolay
2Bir lise, öğrencilerin ilçedeki traverten basamaklarını incelemesi için saha çalışması düzenleyecek. Yola çıkmadan iki hafta önce öğretmen ve öğrenciler bir toplantı yapıyor. Bu toplantıda yapılması beklenen iş aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Güzergâhın ve gezi planının belirlenmesi
- B) Bulguların sınıfa sunulması
- C) Şeklin oluşumunun verilerle açıklanması
- D) Ürün dosyasının okul sitesinde paylaşılması
- E) Toplanan ölçümlerin grafiğe dönüştürülmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Güzergâhın ve gezi planının belirlenmesi
Sahaya çıkmadan önceki toplantı hazırlık ve planlama aşamasıdır; güzergâh, zaman, araç-gereç ve gezi planı burada belirlenir. Şeklin oluşumunu verilerle açıklamak önemli bir adımdır; fakat veri ancak sahaya gidildikten sonra toplanabileceği için çözümleme aşamasına aittir.
Kolay
3Coğrafya kulübü üyeleri bir hafta sonu ilçelerindeki dere yatağına gidiyor. Yatağın genişliğini şeritmetreyle ölçüyor, çakılların boyutlarını not ediyor, kıyıdaki aşınma izlerini fotoğraflıyor ve ölçüm noktalarının konumunu GPS ile kaydediyor. Kulüp üyelerinin yürüttüğü bu çalışmaya ne ad verilir?
- A) Literatür taraması
- B) Laboratuvar deneyi
- C) Saha çalışması
- D) Anket analizi
- E) Sanal saha çalışması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Saha çalışması
Yer şekillerini yerinde inceleyip ölçüm, gözlem ve fotoğrafla veri toplamak saha çalışmasıdır. Sanal saha çalışması da aynı amaca hizmet eder; ancak uydu görüntüsü ve dijital haritalarla bilgisayar başında yapılır, öğrenciler sahaya gitmez.
Kolay
4Bir jeomorfolog öğrencilerine "Kitaplardaki şemalar fikir verir; ama bir falezin çatlaklarını, bir vadinin çakıllarını ya da bir kumulun eğimini görmek, dokunmak ve ölçmek için dışarı çıkmak gerekir." diyor. Ardından coğrafyacılar için bir yerin, kimyacılar için laboratuvar ne kadar önemliyse o kadar önemli olduğunu ekliyor. Jeomorfoloğun sözünü ettiği yer neresidir?
- A) Kütüphane
- B) Arazi (saha)
- C) Bilgisayar ortamı
- D) Sınıf
- E) Müze
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Arazi (saha)
Coğrafyacılar yer şekillerini yerinde görüp ölçtükleri için arazi (saha) coğrafyanın laboratuvarı kabul edilir. Bilgisayar ortamında uydu görüntüleriyle de inceleme yapılabilir; fakat jeomorfoloğun vurguladığı dokunma ve yerinde ölçme ancak arazide mümkündür.
Kolay
5Aşağıdakilerden hangisi saha çalışmasına çıkmadan önce hazırlanması gereken araç gereçlerden biri değildir?
- A) Defter ve kalem
- B) Masa tenisi raketi
- C) Bölge haritası
- D) Fotoğraf makinesi
- E) Uygun kıyafet
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Masa tenisi raketi
Defter, kalem, bölge haritası, fotoğraf makinesi ve uygun kıyafet saha çalışması için gereklidir. Masa tenisi raketinin gözlem ya da veri toplamayla ilgisi yoktur.
Kolay
6Hava koşulları nedeniyle sahaya gidemeyen bir sınıf, aynı alanı dijital harita ve uydu görüntüleri üzerinden inceliyor. Bu çalışmaya ne ad verilir?
- A) Sanal saha çalışması
- B) Laboratuvar deneyi
- C) Anket çalışması
- D) Kütüphane taraması
- E) Yüz yüze görüşme
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sanal saha çalışması
Sahaya gidilemediğinde dijital harita ve uydu görüntüleriyle yapılan incelemeye sanal saha çalışması denir.
Kolay
7Bir sınıf, yakın çevresindeki bir vadiyi incelemek için saha çalışması yapacaktır. Aşağıdakilerden hangisi hazırlık ve planlama aşamasında yapılır?
- A) Gezi güzergâhının belirlenmesi
- B) Toplanan verilerin çözümlenmesi
- C) Ürün dosyasının paylaşılması
- D) Gelecekteki değişimlere yönelik öngörüde bulunulması
- E) Vadideki çakılların ölçülmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Gezi güzergâhının belirlenmesi
Güzergâh belirleme ve gezi planı hazırlama hazırlık aşamasındadır. Çakılların ölçülmesi sahada, verilerin çözümlenmesi ve paylaşılması ise sonraki aşamalarda yapılır.
Kolay
8Saha çalışmasında yer şekillerini gözlemleyen öğrencilerin bilgi toplaması gereken konu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bölgedeki mağazaların açılış ve kapanış saatleri
- B) Sahaya giden yoldaki trafik kuralları
- C) Bölgedeki spor takımlarının maç sonuçları
- D) Gezi otobüsünün kilometre başına yakıt tüketimi
- E) Şekilleri oluşturan aşınım ve birikim süreçleri
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Şekilleri oluşturan aşınım ve birikim süreçleri
Saha çalışmasının amacı yer şekillerinin oluşumunda etkili aşınım ve birikim süreçlerini araştırmaktır. Diğer seçenekler bu amaçla ilgili değildir.
Kolay
9Bir öğrenci saha çalışmasında bir akarsu yatağının genişliğini şeritmetreyle ölçüp sonucu defterine yazıyor. Öğrencinin yaptığı iş aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Haritanın amacını belirleme
- B) Ürün dosyasını sunma
- C) Gezi güzergâhını belirleme
- D) Sahadan veri toplama
- E) Gelecek için öngörüde bulunma
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sahadan veri toplama
Yatak genişliğinin ölçülüp kaydedilmesi sahadan veri toplamadır. Öngörü ise toplanan veriler çözümlendikten sonra yapılır.
Kolay
10Coğrafya biliminde “coğrafyanın laboratuvarı” olarak nitelendirilen yer aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kütüphane
- B) Bilgisayar odası
- C) Müze
- D) Sınıf tahtası
- E) Arazi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Arazi
Coğrafya biliminin laboratuvarı arazidir; gözlem ve saha çalışması araştırma yöntemlerinin temelini oluşturur. Kütüphane ve müze yardımcı kaynaklardır.
Kolay
11Bir öğrenci, saha çalışmasında topladığı fotoğrafları, ölçümleri ve yorumlarını bir dosyada toplayıp sınıfa sunuyor. Bu dosyaya ne ad verilir?
- A) Gezi bileti
- B) Bölge haritası
- C) Kontrol listesi
- D) Gezi planı
- E) Ürün dosyası
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Ürün dosyası
Saha çalışmasında elde edilen veriler ve öngörüler ürün dosyasında bir araya getirilip paylaşılır. Gezi planı çalışmadan önce hazırlanır.
Kolay
12Aşağıdakilerden hangisi saha çalışmasının coğrafya bilimine katkısı dışında sağladığı yararlardan biridir?
- A) Bölgedeki hava durumunu değiştirmesi
- B) Doğal varlıkların korunmasına katkı sağlaması
- C) Yer şekillerinin oluşumunu durdurması
- D) Bölgedeki depremleri önlemesi
- E) Akarsuların akış yönünü değiştirmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Doğal varlıkların korunmasına katkı sağlaması
Saha çalışması ülkenin doğal zenginliklerinin fark edilmesine, korunmasına ve gelecek nesillere aktarılmasına katkı sağlar. Hava durumunu ya da depremleri değiştiremez.
Kolay
13Aşağıdakilerden hangisi sanal saha çalışmasında kullanılabilecek araçlardan biridir?
- A) Uydu görüntüleri
- B) Şeritmetre
- C) Kazma ve kürek
- D) Pusula ve matara
- E) Çadır ve uyku tulumu
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Uydu görüntüleri
Sanal saha çalışmasında uydu görüntüleri ve dijital haritalar kullanılır. Şeritmetre, kazma ve çadır gerçek sahada kullanılan araçlardır.
Kolay
14Saha çalışması sırasında toplanan veriler ve yapılan öngörülerin bir araya getirilip arkadaşlarla paylaşıldığı aşama aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hazırlık ve planlama
- B) Güzergâh belirleme
- C) Araç gereç hazırlama
- D) Raporlama ve sunma
- E) Sahada gözlem
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Raporlama ve sunma
Veriler ve öngörüler ürün dosyasında toplanıp paylaşılır; bu raporlama ve sunma aşamasıdır.
Kolay
15Saha çalışmasında bir yer şeklinin hangi kuvvetle ve nasıl oluştuğunun toplanan verilerle açıklandığı aşama aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Çözümleme
- B) Hazırlık
- C) Güzergâh seçimi
- D) Araç gereç toplama
- E) Gezi planı yazma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Çözümleme
Toplanan verilerle yer şeklinin oluşumunun açıklanması çözümleme aşamasıdır. Hazırlık ve gezi planı çalışma öncesine aittir.
Kolay
16Sahada bir yer şeklini gözlemleyen öğrencinin, şeklin görünüşüyle birlikte not etmesi gereken en önemli bilgi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gezide yediği yemeğin adı
- B) Otobüsün kaçta kalktığı
- C) Şeklin hangi süreçle oluşmuş olabileceği
- D) Arkadaşlarının kıyafet renkleri
- E) Gezi günü hangi müziği dinlediği
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Şeklin hangi süreçle oluşmuş olabileceği
Gözlemde yalnızca ne görüldüğü değil, şeklin hangi aşınım ya da birikim süreciyle oluştuğu da not edilmelidir. Diğer bilgiler araştırma konusuyla ilgili değildir.
Kolay
17Bir sınıf, tek bir saha gezisinde hem aşınım hem de birikim şekillerini yerinde gözlemlemek istiyor. Hazırlık aşamasında gezi güzergâhı için beş öneri sunuluyor. Bu amaca en uygun güzergâh aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Okulun bulunduğu mahalledeki cadde ve sokaklar boyunca yürüyüş yapmak
- B) İl merkezindeki müzenin kayaç ve fosil salonlarını baştan sona gezmek
- C) Bir kumul alanında gün boyu yalnızca kumulları ölçüp fotoğraflamak
- D) Bir falezin dibinde kalıp gün boyu yalnızca falez yüzeyini incelemek
- E) Bir akarsuyu dar boğazından denize döküldüğü deltasına kadar izlemek
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bir akarsuyu dar boğazından denize döküldüğü deltasına kadar izlemek
Akarsuyun açtığı boğaz bir aşınım şekli, ağzındaki delta ise bir birikim şeklidir; bu güzergâhta iki süreç de yerinde gözlenir. Kumul yalnız birikim, falez yalnız aşınım şeklidir. Müze gezisi ve mahalle yürüyüşü yer şekillerinin arazide gözlenmesini sağlamaz.
Kolay
18Bir buzul vadisinde saha çalışması yapan öğrenciler, vadinin içinde yürürken yalnızca yakınlarındaki yamaçları görebiliyor. Aynı vadiyi sınıfta uydu görüntüsü ve dijital harita üzerinden incelediklerinde ise vadinin başından sonuna uzanışını ve çevresindeki dağlarla ilişkisini tek bakışta fark ediyorlar. Bu durum, sanal saha çalışmasının aşağıdaki katkılarından hangisini gösterir?
- A) Kayaçlara dokunularak sertliklerinin belirlenmesini sağlaması
- B) Geniş bir alanın bütün olarak görülüp incelenmesini sağlaması
- C) Yer şekillerinden örnek toplanmasını kolaylaştırması
- D) Sahadaki ölçümlerin daha duyarlı yapılmasını sağlaması
- E) Gezi için hazırlık ve planlama yapma gereğini kaldırması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Geniş bir alanın bütün olarak görülüp incelenmesini sağlaması
Dijital harita ve uydu görüntüleri araziye yukarıdan bakma olanağı verir; sahada parça parça görülen bir yer şekli bütünüyle ve çevresiyle birlikte incelenebilir. Dokunma, örnek toplama ve yerinde ölçüm ise ancak gerçek sahada yapılabilir; sanal çalışma da planlama gerektirir.
Orta
19Ece, ilçesinin kıyı kesiminde yaptığı saha çalışmasında beş noktada fotoğraf çekip not alıyor. Öğretmeni, notlarını aşınım şekilleri ve birikim şekilleri diye iki gruba ayırmasını istiyor. Ece'nin notlarından hangisi birikim şekilleri grubuna yazılmalıdır?
- A) Dalgaların oyduğu dik kıyı yamacı
- B) Akarsu ağzındaki yelpaze biçimli alüvyon düzlüğü
- C) Akarsuyun yarıp geçtiği dar boğaz
- D) Rüzgârın aşındırdığı mantar biçimli kaya
- E) Dalgaların kayada açtığı deniz mağarası
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Akarsu ağzındaki yelpaze biçimli alüvyon düzlüğü
Akarsu ağzındaki alüvyon düzlüğü taşınan malzemenin birikmesiyle oluşur; bu bir birikim şeklidir. Boğaz da akarsuyla ilgilidir; ancak akarsuyun dağı yararak derin bir yatak açmasıyla oluşan bir aşınım şeklidir.
Orta
20Bir sınıf, sarkıt ve dikitleriyle bilinen bir mağarada saha çalışması yapıyor. Mağara görevlisi, bu şekillerin binlerce yılda oluştuğunu ve bir kez zarar gördüğünde insan ömrü içinde yenilenemeyeceğini hatırlatıyor. Öğrencilerin aşağıdaki davranışlarından hangisi doğal varlıkların korunarak gelecek nesillere aktarılması ilkesine uygundur?
- A) Şekilleri fotoğraflayıp dokunmadan incelemek
- B) Hatıra olarak küçük bir sarkıt parçası almak
- C) Mağara duvarına sınıfın adını kazımak
- D) Atıkları mağaranın bir köşesinde toplamak
- E) Dikitlerin sertliğini çekiçle sınamak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Şekilleri fotoğraflayıp dokunmadan incelemek
Fotoğraflayıp dokunmadan incelemek veriyi toplarken şekle zarar vermez; doğal varlığın korunmasını sağlar. Atıkları bir köşede toplamak düzenli bir davranış gibi görünür; ancak atıkların mağarada bırakılması ortamı kirletir, atıklar dışarı çıkarılmalıdır.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.