10. Sınıf Ortak Türk Tarihi · İlk Türk İslam Devletleri
Harezmşahlar Devleti
- Harezmşahlar
- Anuşteginliler
- Atsız
- Alaaddin Tekiş
- Celaleddin Harezmşah
- Yassıçemen
- Moğol istilası
Harezmşahlar Devleti nasıl kuruldu ve nasıl sona erdi?
Harezmşahlar Devleti, Selçukluların Harezm valiliğinden doğan ve XI-XIII. yüzyıllarda hüküm süren, Moğol istilasına karşı direnen bir Türk devletidir. Anuştegin soyundan geldikleri için Harezmşahlara Anuşteginliler de denir. 1128 yılında Harezm valisi olan Atsız bağımsızlık için savaşmış, 1157 yılında Sultan Sencer ölünce Harezmşahlar bağımsızlığını ilan etmiştir. Alaaddin Tekiş kendini Selçukluların mirasçısı saymış; oğlu Alaaddin Muhammed (1200-1220) döneminde Harezmşahlar Horasan, Maveraünnehir ve İran'ın bir kısmına egemen olmuş, Karahitaylara ağır darbe vurmuştur. 1220 yılında Moğollar saldırmış, 1221 yılında başkent Urgenç düşmüştür. Celaleddin Harezmşah Moğollara karşı direnişi sürdürmüş, 1225 yılında İldenizlilere son vermiş, 1226 yılında Tiflis'i almıştır. Celaleddin 1230 yılındaki Yassıçemen Savaşı'nda Türkiye Selçuklularına yenilmiş, 1231 yılında ölümüyle devlet sona ermiştir. Urgenç bir İslam kültür merkezi olmuş, Harezm Türkçesi edebî dil olarak gelişmiştir.
Harezmşahlar Devleti: konu anlatımı ve özeti
Harezmşahlar, Selçukluların valisi olarak başlayıp Orta Asya'nın en güçlü devletlerinden biri hâline gelen ve Moğol istilasına karşı direnen bir Türk devletidir. Bu konu Harezmşahların tarihini anlatır.
- Ad ve dönem: Anuştegin soyundan geldikleri için Anuşteginliler de denir; XI-XIII. yüzyıllarda hüküm sürdüler.
- Valilikten bağımsızlığa: 1128'de Harezm valisi olan Atsız bağımsızlık için savaştı. 1157'de Sultan Sencer ölünce Harezmşahlar bağımsızlığını ilan etti.
- Yükseliş: Alaaddin Tekiş (1172-1200) kendini Selçukluların mirasçısı saydı. Oğlu Alaaddin Muhammed (1200-1220) döneminde Horasan, Maveraünnehir ve İran'ın bir kısmına egemen oldular; Karahitaylara ağır darbe vurdular.
- Moğol istilası: 1220'de Moğollar saldırdı; 1221'de başkent Urgenç düştü.
- Celaleddin Harezmşah: Moğollara karşı direnişi sürdürdü; İndus Nehri'ni atıyla yüzerek geçtiği anlatılır. 1225'te İldenizlilere son verdi, 1226'da Tiflis'i aldı.
- Son: 1230'da Yassıçemen Savaşı'nda Türkiye Selçuklularına yenildi; 1231'de ölümüyle devlet sona erdi.
- Kültür: Urgenç bir İslam kültür merkezi oldu. Zemahşeri, Bakırganî ve Rabguzî (Kısas-ı Rabguzî, 1301) bu çevrede yetişti; Harezm Türkçesi edebî dil olarak gelişti.
Unutma: Yassıçemen'de (1230) Harezmşahların yenilmesi Anadolu ile Moğollar arasındaki son büyük engeli ortadan kaldırdı.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Kitapta düzeltme
Ders kitabının bu konusundaki bazı bilgiler hatalı, güncel değil ya da çelişkili. Kitaptaki ifadeyi ve doğrusunu aşağıda görebilirsin.
- Hata
Kitapta (s. 84):
“Harezmşah Alaaddin Tekiş (1172-1220)” deniyor; hemen ardından oğlu “Alaaddin Muhammed (1200-1220)” diye veriliyor.Doğrusu: Alaaddin Tekiş 1172-1200 yılları arasında hüküm sürmüştür. 1200-1220 arası oğlu Alaaddin Muhammed’in dönemidir.
Önce temeli pekiştir
- Harezmşah tarihini dört aşamada yaz: valilik (Atsız), bağımsızlık (1157), zirve (Tekiş ve Muhammed), çöküş (1220-1231).
- Celaleddin'in mücadelesindeki kilit olayları sırala: Moğollara direniş, 1225 (Tebriz), 1226 (Tiflis), 1230 (Yassıçemen).
- Harezm çevresinde yetişen üç bilgini ve eserlerini not et.
Günlük hayattan: Anadolu'da "Horzum" ya da "Harzem" adlı köyler vardır. Bu köyler, Celaleddin'in ölümünden sonra Anadolu'ya yerleşen Harezmli askerlerin hatırasını taşır.
Sık yapılan hata: Yassıçemen Savaşı'nı Harezmşahlarla Moğollar arasında yapılmış sanmak. Bu savaş Harezmşah Celaleddin ile Türkiye Selçukluları arasında yapıldı.
İpucu: "Tekiş yükseltti, Muhammed genişletti, Celaleddin direndi" diye hatırla.
Derinleş
Kitaptaki minyatürde Cengiz Han, Celaleddin'in İndus Nehri'ni atıyla yüzerek geçişini izliyor. Cengiz Han'ın oğullarına Celaleddin'i örnek göstermesinin anlamını yaz. Düşün: Yenilen bir komutanın düşmanınca bile övülmesi onun hakkında ne söyler?
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.