10. Sınıf Tarih · Beylikten Devlete Osmanlı (1299-1453)

Osmanlı Devleti’nde Ordu, Hukuk ve Toprak Sistemi

tımar sistemi
dirlik
mirî arazi
tımarlı sipahi
kapıkulu
devşirme sistemi
pençik
kadı

Osmanlı'da tımar sistemi nasıl işlerdi?

Osmanlı Devleti’nde ordu, hukuk ve toprak sistemi birbirine sıkı sıkıya bağlı üç alandı ve tımar sistemi bu bağın merkezindeydi. Tarım topraklarının çoğu mülkiyeti devlete ait mirî araziydi; fetihten sonra tahrir yapılır, gelirler deftere kaydedilirdi. Mirî arazinin vergi toplama yetkisi hizmet karşılığında verilirdi: Yıllık geliri 100.000 akçeden fazla olan dirliğe has, 20.000-100.000 arası olana zeamet, daha azına tımar denirdi. Sipahi, gelirinin her 3.000 akçesi için bir cebelü yetiştirirdi. Böylece devlet hazineden para harcamadan büyük bir atlı ordu besledi. I. Murad döneminde pençik sistemiyle Yeniçeri Ocağı kuruldu, Ankara Savaşı’ndan sonra devşirme sistemine geçildi; kapıkulu askerleri padişaha bağlı ve ulufeliydi. Hukukta şer’i kurallarla padişahın örfi kanunnameleri uygulanır, kadılar sipahi ile köylü ilişkisini denetlerdi. Tımar sahibi toprağın sahibi değil, devlet adına vergi toplayan görevliydi.

Osmanlı Devleti’nde Ordu, Hukuk ve Toprak Sistemi: konu anlatımı ve özeti

Osmanlı'nın kısa sürede beylikten devlete dönüşmesinde güçlü bir ordu, işleyen bir hukuk düzeni ve tarıma dayalı toprak sistemi belirleyici oldu. Bu üç alan birbirine sıkı sıkıya bağlıydı.

İlk askerî güçler: Osman Bey döneminde ordu; aşiret kuvvetleri, alplar, gaziler ve ahiler gibi gönüllülerden oluşuyordu. Kale kuşatmalarında yetersiz kalınca Orhan Bey döneminde ilk düzenli birlikler olan yaya ve müsellemler kuruldu; ardından azaplar orduya alındı.
Kapıkulu ve devşirme: I. Murad döneminde savaş esirlerinin beşte birinin devlete ayrılmasını öngören pençik sistemiyle Yeniçeri Ocağı kuruldu. Ankara Savaşı'ndan sonra esir sayısı azalınca, Hristiyan ailelerin çocuklarının toplanıp eğitildiği devşirme sistemine geçildi. Kapıkulu askerleri doğrudan padişaha bağlı, maaşlı (ulufeli) ve sürekli askerlerdi.
Toprak sistemi: Araziler mirî, mülk ve vakıf olarak ayrılırdı; tarım topraklarının çoğu mirî idi ve mülkiyeti devlete aitti. Fetihten sonra tahrir (sayım) yapılır, gelirler deftere kaydedilirdi.
Tımar sistemi: Mirî arazinin vergi toplama yetkisi hizmet karşılığında verilirdi. Yıllık geliri 100.000 akçeden fazla olan dirliğe has, 20.000-100.000 arası olana zeamet, 20.000 akçeden az olana tımar denirdi. Sipahi, tımar gelirinin her 3.000 akçesi için (kılıç hakkı hariç) bir cebelü yetiştirirdi.
Dirlikler: yıllık geliri 20.000 akçeden az tımar, 20.000-100.000 zeamet, 100.000’den fazla has (ölçekli)
Faydaları: Devlet hazineden para harcamadan büyük bir atlı ordu besledi ve üretim sürekli oldu. Toprağı sebepsiz üç yıl boş bırakan köylü çiftbozan vergisi öderdi.
Hukuk: Şer'i hukukla birlikte padişahın koyduğu örfi kurallar (kanunnameler) uygulandı. Kadılar hem yargıç hem yönetici olarak sipahi ile köylü arasındaki ilişkiyi de denetlerdi.

Unutma: Tımar sahibi toprağın sahibi değil, devlet adına vergi toplayan görevlidir; köylü de toprağın kiracısıdır.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Tımar sistemini bir zincir gibi düşün; halkalardan biri koparsa sistem aksar.

Devlet: Mirî toprağın sahibidir; vergi toplama hakkını sipahiye verir.
Sipahi: Köylüden vergiyi toplar, bu gelirle at ve asker besler, savaşa katılır.
Köylü: Toprağı işler, vergisini öder; toprağı sebepsiz boş bırakırsa çiftbozan vergisi öder.
Kadı: Sipahi ile köylü arasındaki ilişkiyi denetler.

Günlük hayattan: Bir kiracının evde oturup kirasını ödemesi ama evin sahibi olmaması, köylünün toprakla ilişkisine benzer.

Sık yapılan hata: Kapıkulu askerleri ile tımarlı sipahileri karıştırmak. Doğrusu: Kapıkulu askerleri devşirme kökenli, padişaha bağlı ve maaşlıdır; tımarlı sipahiler maaş almaz, dirlik geliriyle geçinir.

Derinleş

Tımar sistemi devlete hazineden para harcamadan büyük bir atlı ordu sağladı. Aynı sistemin üretim, güvenlik ve köylünün yaşamı üzerindeki etkilerini "devlet, sipahi, köylü" bakış açılarından ayrı ayrı değerlendir. Ateşli silahların önem kazanması bu dengeyi neden bozmuş olabilir? Ekonomi ile askerlik arasındaki bu bağı bugünkü bir örnekle ilişkilendirerek tartış.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

TAR.10.2.3Osmanlı Devleti’nin ordu, hukuk ve toprak sistemi ile devletleşme süreci arasındaki ilişkiyi çözümleyebilme
- a) Osmanlı Beyliği’nin devletleşmesini sağlayan sistemlerin özelliklerini belirler.
- b) Osmanlı Beyliği’nin devletleşmesini sağlayan sistemler arasındaki ilişkiyi belirler.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Bir köylünün durumu: Ali, babasından kalan tarlayı işliyor ve ürününden vergisini veriyor. Öldüğünde tarlayı işleme hakkı oğluna geçecek. Ancak Ali tarlayı satamıyor, birine bağışlayamıyor ve vakfa da bağlayamıyor. Ali'nin işlediği toprak hangi arazi türüne girer?
- A) Mülk arazi
- B) Vakıf arazi
- C) Mirî arazi
- D) Metruk arazi
- E) Mevat arazi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Mirî arazi
Mülkiyeti devlete ait olup köylüye yalnızca işleme hakkı verilen ve satılamayan toprak mirî arazidir. Mülk arazi de miras yoluyla geçer; ancak mülk sahibi toprağını satabilir ve vakfedebilir, Ali ise bunları yapamamaktadır.
Kolay
2Bir Osmanlı tarihçisinin temsilî notu: "Bu askerler üç ayda bir hazineden ulufe alır; barış zamanında başkentte bulunur, seferde padişahın çadırının çevresinde yer alırlar. Tımarları yoktur; yalnızca padişahın emrini dinlerler." Notta anlatılan askerlere ne ad verilir?
- A) Akıncılar
- B) Tımarlı sipahiler
- C) Azaplar
- D) Kapıkulu askerleri
- E) Yaya ve müsellemler
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kapıkulu askerleri
Hazineden üç ayda bir ulufe alan ve doğrudan padişaha bağlı sürekli askerler kapıkulu askerleridir. Yaya ve müsellemler de Orhan Gazi döneminde kurulan düzenli birliklerdir; ancak ulufe almazlar, savaş zamanı göreve çağrılır, barışta kendilerine verilen topraklarda tarım yaparlar.
Kolay
3Temsilî bir kadı sicili kaydı: "Köylü Mehmet, kendisine verilen çiftliği geçerli bir mazereti olmadan üç yıl boyunca ekmemiş, köyü bırakıp kasabaya yerleşmiştir. Tımar sahibi sipahi, kanuna uygun vergiyi kendisinden istemiştir." Sipahinin Mehmet'ten istediği vergi hangisidir?
- A) Öşür
- B) Haraç
- C) Çiftbozan
- D) Cizye
- E) Ağnam
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çiftbozan
Toprağını geçerli bir sebep olmadan üç yıl boş bırakan köylüden alınan vergi çiftbozandır; amaç tarımsal üretimin aksamamasıdır. Öşür de tarımla ilgili bir vergidir; ancak toprağı işleyen köylünün ürününden alınır, Mehmet ise hiç ürün almamıştır.
Kolay
4Temsilî bir berat: "Söğüt yakınındaki iki köyün yıllık 5.000 akçelik vergi geliri Hüseyin'e dirlik olarak verilmiştir. Hüseyin köyde oturacak, köylülerin toprağı boş bırakmamasını gözetecek; sefer emri gelince atıyla ve yetiştirdiği bir cebelüyle sancak beyinin yanında hazır bulunacaktır." Beratta görevleri sayılan Hüseyin hangi gruptandır?
- A) Yeniçeri
- B) Azap
- C) Akıncı
- D) Tımarlı sipahi
- E) Kapıkulu süvarisi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tımarlı sipahi
Dirlik geliri karşılığında köyde oturan, cebelü yetiştirip sefere katılan atlı asker tımarlı sipahidir. Kapıkulu süvarisi de atlı askerdir; ancak dirlik değil, hazineden ulufe adlı maaş alır ve doğrudan padişaha bağlıdır.
Kolay
5Ders kitabındaki toprak sistemi şemasında mirî arazinin bir türü için şu açıklama yer alıyor: “Geliri doğrudan devlet hazinesine aktarılan arazilerdir.” Bu açıklama hangi arazi türüne aittir?
- A) Tımar
- B) Vakıf
- C) Mukataa
- D) Zeamet
- E) Mülk
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Mukataa
Geliri doğrudan hazineye aktarılan arazilere mukataa denir. Tımar ve zeamet ise geliri hizmet karşılığında görevlilere bırakılan dirliklerdir.
Kolay
6Osman Bey'in Karacahisar'ın fethinden sonra söylediği rivayet edilen sözler: “Bu halk kanun ister olmuş. Gündüz Alp subaşı, Dursun Fakih de kadı olsun. Yarhisar Hasan Alp'a, İnegöl ise Turgut Alp'a yurtluk (tımar) olarak verilsin. Ben kime bir tımar vermişsem kimse sebepsiz yere o tımarı onun elinden almasın.” Yarhisar ve İnegöl'ün hizmet karşılığında alplara verilmesi, Osmanlı'da daha sonra gelişecek hangi sistemin ilk örneklerindendir?
- A) Devşirme sistemi
- B) Tımar sistemi
- C) Pençik sistemi
- D) Kapıkulu ocakları
- E) Divan teşkilatı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tımar sistemi
Fethedilen yerlerin gelirinin hizmet karşılığında yurtluk ya da tımar olarak verilmesi tımar sisteminin ilk örneklerindendir. Pençik ve devşirme asker sağlama yöntemleridir.
Kolay
7Kapıkulu ocaklarının kurulmasından sonra yaya ve müsellemler nakliye işlerinde, maden ocaklarında, kale inşaatlarında ve tersane hizmetlerinde görevlendirildi. Bu bilgiye göre yaya ve müsellemlerin durumunda nasıl bir değişiklik olmuştur?
- A) Padişahın hassa ordusunun en önemli gücü olmuşlardır
- B) Tamamen ortadan kaldırılmışlardır
- C) Kadılık görevine atanmışlardır
- D) Geri hizmete çekilmişlerdir
- E) Tımar sahibi sipahilere dönüşmüşlerdir
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Geri hizmete çekilmişlerdir
Savaş yerine nakliye, maden, inşaat ve tersane gibi işlerde çalıştırılmaları, yaya ve müsellemlerin geri hizmete çekildiğini gösterir.
Kolay
8Kapıkulu askerleri doğrudan padişaha bağlıydı ve tımar geliri yerine düzenli olarak maaş alırdı. Kapıkulu askerlerine ödenen bu maaşa ne ad verilir?
- A) Öşür
- B) Cizye
- C) Haraç
- D) Ulufe
- E) Çiftbozan
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ulufe
Kapıkulu askerlerinin maaşına ulufe denir. Öşür ve haraç toprak vergileri, çiftbozan ise toprağı boş bırakan köylüden alınan vergidir.
Kolay
9Orhan Bey döneminde yaya ve müsellemlerin yanında, bekâr Türk gençleri arasından seçilen ve ücret karşılığında askerlik yapan birlikler de orduya alındı. Bu birliklere ne ad verilir?
- A) Yeniçeri
- B) Azap
- C) Tımarlı sipahi
- D) Cebelü
- E) Kapıkulu süvarisi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Azap
Bekâr Türk gençleri arasından seçilen ücretli askerlere azap denir. Yeniçeriler ise pençik ve devşirmeyle toplanan kapıkulu askerleridir.
Kolay
10Bir beylerbeyine hizmeti karşılığında yıllık geliri 150.000 akçe olan bir dirlik verilmiştir. Osmanlı tımar sistemine göre bu dirliğin türü hangisidir?
- A) Zeamet
- B) Has
- C) Tımar
- D) Vakıf
- E) Paşmaklık
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Has
Yıllık geliri 100.000 akçeden fazla olan dirliğe has denir. Zeamet 20.000-100.000, tımar ise 20.000 akçenin altındaki dirliklerdir.
Kolay
11Bir tarihçiye göre Orhan Bey döneminde Türk gençlerinden kurulan ilk düzenli ordunun atsız askerine bir ad, atlı askerine ise başka bir ad verilmiştir. Bu askerlerin adları sırasıyla hangisidir?
- A) Yaya – müsellem
- B) Müsellem – yaya
- C) Azap – sipahi
- D) Yeniçeri – cebelü
- E) Akıncı – yaya
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yaya – müsellem
Kaynağa göre bu ordunun atsız askerine yaya, atlı askerine müsellem denmiştir. Sıralamayı ters vermek sık yapılan bir hatadır.
Kolay
12Osman Bey'in Karacahisar'ın fethinden sonra söylediği rivayet edilen sözler: “Bu halk kanun ister olmuş. Gündüz Alp subaşı, Dursun Fakih de kadı olsun. Yarhisar Hasan Alp'a, İnegöl ise Turgut Alp'a yurtluk (tımar) olarak verilsin. Ben kime bir tımar vermişsem kimse sebepsiz yere o tımarı onun elinden almasın.” Bu sözlere göre Dursun Fakih'e verilen görev hangi alanla ilgilidir?
- A) Ordu komutanlığı
- B) Toprak dağıtımı
- C) Hukuk ve yargı
- D) Vergi toplama
- E) Kale inşaatı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Hukuk ve yargı
Kadı, davalara bakan ve hukuku uygulayan görevlidir; Dursun Fakih'in kadı yapılması hukuk alanıyla ilgilidir. Toprak dağıtımı ise alplara verilen yurtluklarla ilgilidir.
Kolay
13Kuruluş Dönemi'nde tamamı atlı gazilerden oluşan aşiret kuvvetleri seferlere katılır, seferlerden sonra ise geçimlerini sağladıkları işlerinin başına dönerdi. Bu bilgiye göre Kuruluş Dönemi'ndeki Osmanlı askerî gücünün temel özelliği hangisidir?
- A) Tamamen yayalardan oluşması
- B) Askerlerin padişahtan maaş alması
- C) Sürekli ve düzenli olmaması
- D) Askerlerin devşirmeyle toplanması
- E) Ordunun yalnız başkentte bulunması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sürekli ve düzenli olmaması
Seferden sonra işine dönen kuvvetler sürekli ve düzenli bir ordu oluşturmaz. Bu kuvvetler atlı olduğu için “tamamen yaya” şıkkı da yanlıştır.
Kolay
14Ders kitabındaki bilgi kutusuna göre eski Türklerde “cesur, yiğit ve kahraman savaşçı” anlamında kullanılan bir kelime, Türkler Müslüman olduktan sonra “din ve vatan uğruna savaşan kimse” anlamındaki başka bir kelimeyle aynı anlamda kullanılmıştır. Bilgi kutusunda sözü edilen iki kelime hangileridir?
- A) Sipahi ve cebelü
- B) Kadı ve fakih
- C) Alp ve gazi
- D) Yaya ve müsellem
- E) Azap ve ulufe
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Alp ve gazi
Alp kelimesi Müslümanlıktan sonra gazi kelimesiyle aynı anlamda kullanılmıştır. Yaya ve müsellem ise Orhan Bey döneminde kurulan birliklerdir.
Kolay
15Tarihçi Âşıkpaşazade'ye göre Kuruluş Dönemi'nde akınlara Gaziyân-ı Rum, Ahiyân-ı Rum, Baciyân-ı Rum ve Abdalân-ı Rum adlı sivil topluluklar da katılırdı. Bu topluluklardan “Ahiyân-ı Rum” kimleri ifade eder?
- A) Anadolu ahilerini
- B) Anadolu bacılarını
- C) Anadolu abdallarını
- D) Bizans askerlerini
- E) Haçlı şövalyelerini
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Anadolu ahilerini
Ahiyân-ı Rum, Anadolu ahileri yani esnaf ve zanaatkâr teşkilatının üyeleridir. Baciyân-ı Rum ise Anadolu bacılarıdır.
Kolay
16Ders kitabına göre Osmanlı'da tahıl üretilen tarlalar mirî arazi olarak ayrılırken bağ ve bahçeler şahıslara bırakılmıştır. Şahıslara bırakılan bağ ve bahçeler hangi arazi türüne girer?
- A) Mirî arazi
- B) Vakıf arazisi
- C) Has arazi
- D) Mukataa arazisi
- E) Mülk arazi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Mülk arazi
Bağ ve bahçeler mülk arazi olarak şahıslara bırakılmıştır. Mirî arazi ise mülkiyeti devlete ait olan tahıl tarlalarıdır.
Kolay
17Selçuklularda sultanın doğrudan emrinde bulunan askerler hassa ordusunu oluştururdu. Osmanlı Devleti'nin Orhan Bey Dönemi'nde kurulan ilk düzenli birlikleri olan yaya ve müsellemler de doğrudan hükümdara bağlı hassa ordusunu oluşturmuştur. Bu bilgi aşağıdakilerden hangisini gösterir?
- A) Osmanlıların düzenli orduyu Bizans'tan örnek aldığını
- B) Yaya ve müsellemlerin savaş esirlerinden oluştuğunu
- C) Selçuklu ordusunun tümüyle maaşlı askerlerden kurulduğunu
- D) Osmanlı'da aşiret kuvvetlerine hiç başvurulmadığını
- E) Hükümdara bağlı merkez ordusu geleneğinin sürdüğünü
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hükümdara bağlı merkez ordusu geleneğinin sürdüğünü
Hem Selçuklularda hem Osmanlılarda hükümdarın doğrudan emrinde bir hassa ordusunun bulunması, Türk-İslam devletlerindeki hükümdara bağlı merkez ordusu geleneğinin Osmanlı'da da sürdüğünü gösterir. Yaya ve müsellemler Türk gençlerinden oluşturulmuştur; Osman Bey Dönemi'nde ordunun temeli aşiret kuvvetleriydi; Selçuklu ordusunun büyük kısmı da ikta askerleriydi.
Kolay
18Bir Osmanlı padişahı ordudaki asker sayısını artırmak istiyor; ancak hazineden yapılan düzenli nakit ödemelerin artmasını istemiyor. Buna göre padişahın, sayısını artırmaktan kaçınacağı asker grubu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tımarlı sipahiler
- B) Sipahi cebelüleri
- C) Kapıkulu askerleri
- D) Aşiret kuvvetleri
- E) Gönüllü gaziler
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kapıkulu askerleri
Kapıkulu askerleri doğrudan padişaha bağlı, sürekli ve maaşlı askerlerdir; ulufe adı verilen maaşları hazineden ödenir. Sayıları artarsa hazinenin nakit gideri de artar. Tımarlı sipahiler geçimlerini dirlik gelirinden sağlar ve cebelülerini kendileri yetiştirir; devlet onlar için hazineden para harcamaz. Aşiret kuvvetleri ve gönüllü gaziler ise ganimetten pay alır.
Orta
19Fethedilen bir sancakta tutulan defterden temsilî bir kayıt: Köy: Kızılcaören | Hane: 42 | Bekâr erkek: 11 Buğday: 300 kile | Arpa: 150 kile | Koyun: 600 baş Yıllık toplam gelir: 6.500 akçe | Dirlik sahibi: Sipahi Yusuf Bu tür defterlerin (tahrir) tutulması öncelikle hangi amaca yöneliktir?
- A) Mirî toprakları satarak özel mülkiyete dönüştürmek
- B) Vergi gelirlerini ve dirlik dağıtımını düzenli hâle getirmek
- C) Gayrimüslimleri başka bölgelere göç ettirmek
- D) Kapıkulu askerlerinin ulufelerini her yıl yeniden belirlemek
- E) Köylülerin sayısını azaltarak boş topraklar açmak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Vergi gelirlerini ve dirlik dağıtımını düzenli hâle getirmek
Tahrir defterleri nüfusu ve gelir kaynaklarını kayda geçirerek vergi toplamayı ve dirliklerin kime ne kadar verileceğini düzenler. Kayıtta askerle ilgili bilgi bulunduğu için kapıkulu ulufeleriyle ilgili olduğu sanılabilir; oysa defterdeki gelir tımarlı sipahiye bağlanmıştır, kapıkulu ise maaşını hazineden alır.
Orta
20Bir kanunnameden temsilî bir madde: "Bir kimse hayvanını başkasının ekinine salıp zarar verirse, zararı ödesin; ayrıca hayvan başına beş akçe ceza alınsın." Bu madde, şer'i hukukta ayrıntısı belirlenmemiş bir konuda padişahın koyduğu bir kuraldır. Bu tür kuralların oluşturduğu hukuk aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Şer'i hukuk
- B) Töre hukuku
- C) Örfi hukuk
- D) Kilise hukuku
- E) Roma hukuku
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Örfi hukuk
Şer'i hukukun düzenlemediği alanlarda padişahın koyduğu ve kanunnamelerde toplanan kurallar örfi hukuku oluşturur. Şer'i hukuk da Osmanlı hukukunun temelidir; ancak dinî kaynaklara dayanır, padişahın iradesiyle konmaz.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.