11. Sınıf Coğrafya · Afetler ve Sürdürülebilir Çevre
Gezegen Sınırı
- holosen
- antroposen
- iklim değişikliği
- okyanus asitlenmesi
- biyosfer bütünlüğü
- biyojeokimyasal döngü
- çölleşme
Gezegen sınırı nedir?
Gezegen sınırı, Dünya ekosisteminde ani ve geri dönülmez değişimleri önlemek ve insanlığın güvenle yaşayabilmesi için aşılmaması gereken çevresel eşiktir. Son buzul çağının bitmesiyle yaklaşık 11.000 yıl önce başlayan ve iklimi görece kararlı olan devreye Holosen denir. Bazı bilim insanları Sanayi Devrimi'yle insan etkisinin belirginleştiği yeni bir devrenin, Antroposen'in başladığını öne sürer. Dokuz süreç tanımlanır: iklim değişikliği, kimyasal kirlilik, ozon incelmesi, aerosol yükü, okyanus asitlenmesi, biyojeokimyasal döngüler, tatlı su değişimi, arazi kullanımı değişimi ve biyosfer bütünlüğü. Bir sınırın aşılması kuraklık, sel, biyoçeşitlilik kaybı ve gıda krizleri riskini artırır. Örneğin bilinçsiz sulama ve artan kuyular yüzünden kuruyan Akşehir Gölü, tuzlu tabanıyla çölleşme riski taşır. Gezegen sınırları birbirine bağlıdır; iklim değişikliğinin aşılması tatlı su ve biyoçeşitlilik sınırlarını da zorlar.
Gezegen Sınırı: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, insan faaliyetlerinin doğal çevreyi ne ölçüde zorladığını ve insanlığın güvenle yaşayabilmesi için aşılmaması gereken çevresel eşikleri, yani gezegen sınırlarını anlatıyor.
- Son buzul çağının bitmesiyle yaklaşık 11.000 yıl önce başlayan ve iklimi görece kararlı olan devreye Holosen denir.
- Bilim insanlarının bir kısmı, Sanayi Devrimi'yle birlikte insan etkisinin doğada belirginleştiği yeni bir jeolojik devrenin, Antroposen'in başladığını öne sürer.
- Gezegen sınırı; Dünya ekosisteminde ani ve geri dönülmez değişimleri önlemek ve insanlığın güvenle yaşayabilmesi için aşılmaması gereken çevresel sınırdır.
- Dokuz süreç tanımlanır: iklim değişikliği, kimyasal kirlilik (yeni maddeler), ozon incelmesi, atmosferdeki aerosol yükü, okyanus asitlenmesi, biyojeokimyasal döngüler (azot ve fosfor), tatlı su değişimi, arazi kullanımı değişimi ve biyosfer bütünlüğü.
- Bir sınırın zorlanması ya da aşılması kuraklık, sel, biyoçeşitlilik kaybı ve gıda krizleri gibi afet ve sorunların riskini artırır.
- Örnek: Bilinçsiz sulama, artan kuyular ve azalan beslenme suyu yüzünden kuruyan bir göl, tuzlu tabanıyla çölleşme riski taşır; bu, tatlı su ve arazi kullanımı sınırlarının yerel bir yansımasıdır.
Unutma: Gezegen sınırları birbirine bağlıdır; birinin aşılması (örneğin iklim değişikliği) diğerlerini de (tatlı su, biyoçeşitlilik) zorlar.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Gezegen sınırlarını bir köprünün taşıma kapasitesine benzetebilirsin.
- Köprüye yük ekledikçe bir süre sorun çıkmaz; ama belli bir sınırdan sonra çatlaklar başlar ve köprü çökebilir.
- Dünya'daki doğal sistemler de böyledir: İklim, tatlı su, ormanlar ve canlı çeşitliliği belli bir baskıyı taşıyabilir. Sınır aşılırsa ani ve geri dönülmez değişimler başlayabilir.
Örnek: Bir gölün suyu tarla sulamak için aşırı çekildiğinde göl önce küçülür. Bir noktadan sonra kurur, tabanında kalan tuz rüzgârla tarım alanlarına taşınır ve toprak bozulur. Göl artık eski hâline kolayca dönemez.
Sık yapılan hata: "Bir sınırın aşılması yalnızca o alanı etkiler." Doğrusu: Sınırlar birbirine bağlıdır; iklim değişikliği tatlı suyu, tatlı suyun azalması da canlı çeşitliliğini zorlar.
Derinleş
Dokuz gezegen sınırından birini seç ve yaşadığın bölgeden bu sınırla ilgili somut bir örnek bul (kuruyan bir sulak alan, kirlenen bir dere, azalan bir canlı türü gibi). Biyoloji ve kimya derslerindeki bilgilerini de kullanarak sorunun nedenlerini ve diğer sınırlarla bağlantısını gösteren bir neden-sonuç zinciri çiz. Bu baskıyı azaltmak için hangi kararların kimler tarafından alınması gerektiğini tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
COĞ.11.6.1Gezegen sınırının zorlanması sonucu oluşan çevre sorunlarına yönelik içerik oluşturabilme
- a) Yaşadığı gezegenin sınırını oluşturan bileşenleri ve bu bileşenler üzerindeki beşerî etkileri belirler.
- b) Yaşadığı gezegenin sınırını oluşturan bileşenlerle beşerî etkiler arasında ilişki kurar.
- c) Elde ettiği bilgilerden hareketle gezegen sınırının zorlanması sonucu oluşan çevre sorunlarına yönelik özgün bir içerik oluşturur.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Ahmet, babasının tarlaya attığı gübre torbasının üzerinde "20-20-0" yazdığını görüyor; bu sayılar gübredeki üç besin ögesinin yüzdesini gösteriyor ve sonuncusu potasyumdur. Fazla gübre yağmurla derelere taşındığında suda yosun patlamasına yol açabiliyor. Gezegen sınırlarından biyojeokimyasal döngüler sınırında izlenen ve bu gübrede bulunan iki element hangileridir?
- A) Demir ve bakır
- B) Potasyum ve kalsiyum
- C) Karbon ve oksijen
- D) Azot ve fosfor
- E) Kükürt ve magnezyum
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Azot ve fosfor
Biyojeokimyasal döngüler sınırı tarımda yoğun kullanılan azot ve fosforun doğaya taşınmasını izler; gübre etiketindeki ilk iki sayı da bu iki ögeyi gösterir. Potasyum da gübrede bulunabilen bir besin ögesidir; ancak bu torbada değeri sıfırdır ve sınırda izlenen elementlerden değildir.
Kolay
2Bir belgeselde Dünya, kenarları belirlenmiş güvenli bir oyun alanına benzetiliyor. İklim, tatlı su ve ormanlar gibi sistemler bu alanın içinde kaldıkça insanlık güvende kalıyor; alanın dışına çıkıldıkça ani ve geri döndürülemez değişimlerin riski artıyor. Belgeselde anlatılan gezegen sınırı kavramı aşağıdakilerden hangisini ifade eder?
- A) Ülkeleri birbirinden ayıran uluslararası siyasi sınırları
- B) İnsanlığın güvenle yaşaması için aşılmaması gereken çevresel eşikleri
- C) Atmosferin uzay boşluğuna geçtiği yükselti sınırını
- D) Kıtaları okyanuslardan ayıran kıyı çizgilerinin tümünü
- E) Bir ülkede yaşayabilecek en fazla nüfus miktarını
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İnsanlığın güvenle yaşaması için aşılmaması gereken çevresel eşikleri
Gezegen sınırı, Dünya sistemlerinin insanlık için güvenli kaldığı alanı belirleyen ve aşılmaması gereken çevresel eşikleri anlatır. Nüfus üst sınırı da bir sınırlılık fikridir; ancak gezegen sınırları nüfusu değil, doğal sistemlerin durumunu ölçer.
Kolay
3Bir deniz biyoloğu, okyanusların atmosferdeki karbondioksitin bir bölümünü çözdüğünü anlatıyor. Bu çözünme suyun kimyasını değiştiriyor; mercanlar, midyeler ve kabuklu planktonlar iskeletlerini ve kabuklarını oluşturmakta zorlanıyor. Anlatılan değişim, gezegen sınırları çerçevesinde izlenen süreçlerden hangisidir?
- A) Ozon tabakasının incelmesi
- B) Okyanus asitlenmesi
- C) Atmosferdeki aerosol yükü
- D) Tatlı su değişimi
- E) Arazi kullanımı değişimi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Okyanus asitlenmesi
Okyanusta çözünen karbondioksit suyun asitliğini artırır ve kabuk oluşturan canlıları etkiler; bu süreç okyanus asitlenmesi sınırıyla izlenir. Ozon incelmesi de atmosferdeki gazlarla ilgilidir; ancak deniz suyunun kimyasını değil, morötesi ışınlara karşı korumayı etkiler.
Kolay
4Jeologlar, 1950'lerden sonra oluşan göl ve deniz tabanı tortularında plastik parçacıkları, beton tozu ve nükleer denemelerden kalan radyoaktif izler buluyor. Bazı bilim insanları bu izlerin, insan etkisinin yerkürenin kayıtlarına geçtiği yeni bir jeolojik devreyi gösterdiğini öne sürüyor. Bu bilim insanlarının önerdiği devrenin adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Holosen
- B) Pleistosen
- C) Antroposen
- D) Miyosen
- E) Paleosen
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Antroposen
İnsan faaliyetlerinin yerküre üzerinde jeolojik ölçekte iz bıraktığı ileri sürülen devre için önerilen ad Antroposen'dir. Holosen içinde bulunduğumuz ve son buzul çağından sonra başlayan devredir; insan etkisini anlatmak için ayrıca önerilmiş bir ad değildir.
Kolay
5Bir bilim dergisinde şu tanım yer alıyor: “Dünya ekosisteminde ani ve geri dönülmez çevresel değişimlerin önlenmesi ve insanlığın güvenli bir şekilde yaşayabilmesi için aşılmaması gereken çevresel sınır.” Bu tanım aşağıdaki kavramlardan hangisine aittir?
- A) Ekolojik açık
- B) Biyolojik kapasite
- C) Limit aşım günü
- D) Ekolojik ayak izi
- E) Gezegen sınırı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Gezegen sınırı
Ani ve geri dönülmez değişimleri önlemek için aşılmaması gereken çevresel sınır gezegen sınırıdır. Ekolojik açık ise tüketimin yenilenen kaynağı aşmasıyla oluşan farktır.
Kolay
6Bir gezegen sınırı, Güneş'ten gelen ultraviyole ışınları süzen bir atmosfer katmanının korunmasıyla ilgilidir. Bu gezegen sınırı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Atmosferdeki ozon incelmesi
- B) Okyanusların asitlenmesi
- C) Arazi kullanımındaki değişim
- D) Tatlı sulardaki değişim
- E) Biyojeokimyasal döngü
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Atmosferdeki ozon incelmesi
Ultraviyole ışınları süzen katman ozon tabakasıdır; bu nedenle ilgili sınır ozon incelmesidir. Okyanus asitlenmesi deniz suyunun kimyasıyla ilgilidir.
Kolay
7Aşağıdaki çevre sorunlarından hangisi tatlı sulardaki değişim sınırının zorlanmasına doğrudan örnektir?
- A) Kutuplarda ozon tabakasının incelmesi
- B) Mercan resiflerinin asitlenme nedeniyle zarar görmesi
- C) Havadaki is ve toz parçacıklarının artması
- D) Aşırı kuyu açılması nedeniyle yer altı su seviyesinin düşmesi
- E) Bir mera alanının sanayi bölgesine dönüşmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Aşırı kuyu açılması nedeniyle yer altı su seviyesinin düşmesi
Yer altı sularının aşırı çekilmesi tatlı su kaynaklarındaki değişimin örneğidir. Mera alanının sanayi bölgesine dönüşmesi ise arazi kullanımı sınırıyla ilgilidir.
Kolay
8Gezegen sınırları yaklaşımında kaç farklı süreç tanımlanmıştır?
- A) Dokuz
- B) Beş
- C) Yedi
- D) On iki
- E) Üç
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Dokuz
Gezegen sınırları dokuz süreçten oluşur: iklim değişikliği, kimyasal kirlilik, ozon incelmesi, aerosol yükü, okyanus asitlenmesi, biyojeokimyasal döngüler, tatlı su, arazi kullanımı ve biyosfer bütünlüğü.
Kolay
9Küresel Ayak İzi Ağı'nın hesapladığı “limit aşım günü” aşağıdakilerden hangisini ifade eder?
- A) Dünya nüfusunun o yıl içinde en yüksek değere ulaştığı günü
- B) Ozon tabakasının kutuplar üzerinde en ince olduğu günü
- C) Yeryüzünde ölçülen ortalama sıcaklığın en yüksek olduğu günü
- D) Yıl içinde tüketimin doğada yenilenen toplam kaynak miktarına ulaştığı günü
- E) Okyanuslarda su seviyesinin yıl içinde en yükseldiği günü
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yıl içinde tüketimin doğada yenilenen toplam kaynak miktarına ulaştığı günü
Limit aşım günü, o yıl tüketilen doğal kaynakların doğanın bir yılda yenileyebildiği miktara ulaştığı gündür. Bu tarihten sonra yapılan tüketim ekolojik açık oluşturur.
Kolay
10Bir canlı türünün soyunun tükenmesi ya da bir bölgedeki tür sayısının hızla azalması öncelikle hangi gezegen sınırıyla ilgilidir?
- A) Atmosferdeki ozon incelmesi
- B) Biyosfer bütünlüğündeki değişiklik
- C) Atmosferik aerosol yükü
- D) Okyanusların asitlenmesi
- E) Kimyasal kirlilik
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Biyosfer bütünlüğündeki değişiklik
Biyosfer bütünlüğü, canlı çeşitliliğinin ve genetik temelin korunmasıyla ilgili sınırdır. Tür kaybı bu sınırın zorlandığını gösterir.
Kolay
11Bir şehrin, bölgenin ya da ülkenin ekin alanları, otlakları, ormanları, balıkçılık alanları ve yapılaşmış alanlarının verimliliğinin toplamına ne ad verilir?
- A) Biyolojik kapasite
- B) Ekolojik açık
- C) Gezegen sınırı
- D) Limit aşım günü
- E) Antroposen
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Biyolojik kapasite
Ekolojik varlıkların verimliliğinin toplamı biyolojik kapasitedir. Ekolojik açık, tüketimin bu kapasitenin yenilenme miktarını aşmasıyla ortaya çıkar.
Kolay
12Bilim insanlarının bir kısmına göre Holosen devresi bir olayla sona ermiş ve insan etkisinin doğada belirgin biçimde görüldüğü Antroposen başlamıştır. Bu olay aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Son buzul çağının bitmesi
- B) Tarımın keşfi
- C) Sanayi Devrimi
- D) Coğrafi keşifler
- E) Yazının bulunması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sanayi Devrimi
Antroposen'in Sanayi Devrimi'yle başladığı öne sürülür. Son buzul çağının bitmesi ise Holosen'in başlangıcıdır.
Kolay
13Tarih öğretmeni, yerleşik tarımın ve ilk kentlerin ortaya çıktığı, iklimin önemli bir değişim göstermeden görece kararlı kaldığı jeolojik devreden söz ediyor. Bu devre son buzul çağının bitmesiyle yaklaşık 11.000 yıl önce başlamıştır. Öğretmenin söz ettiği devre aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Antroposen
- B) Holosen
- C) Pleistosen
- D) Paleozoik
- E) Kretase
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Holosen
Son buzul çağının bitişiyle başlayan, iklimi görece kararlı devre Holosen'dir. Antroposen ise insan etkisinin belirginleştiği ileri sürülen yeni devredir.
Kolay
14Plastikler, tarım ilaçları ve sanayide üretilen yapay maddeler gibi insan faaliyetleriyle çevreye salınan, doğada daha önce bulunmayan sentetik kimyasallar hangi gezegen sınırı kapsamında değerlendirilir?
- A) Atmosferik aerosol yükü
- B) Kimyasal kirlilik (yeni maddeler)
- C) Biyosfer bütünlüğü
- D) Okyanusların asitlenmesi
- E) İklim değişikliği
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kimyasal kirlilik (yeni maddeler)
Çevreye salınan yeni sentetik kimyasallar kimyasal kirlilik sınırına girer. Aerosol yükü ise havadaki toz, is ve duman gibi ince parçacıklarla ilgilidir.
Kolay
15Bir ormanın kesilerek yerine konut sitesi ve alışveriş merkezi yapılması öncelikle hangi gezegen sınırını zorlar?
- A) Atmosferdeki ozon incelmesi
- B) Okyanusların asitlenmesi
- C) Arazi kullanımındaki değişim
- D) Atmosferik aerosol yükü
- E) Kimyasal kirlilik
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Arazi kullanımındaki değişim
Orman ve mera gibi doğal alanların kent, sanayi ya da turizm alanına dönüşmesi arazi kullanımındaki değişim sınırını zorlar.
Kolay
16Büyük şehirlerde kış aylarında kömür ve odun yakılan bacalardan ve araç egzozlarından çıkan duman, is ve toz parçacıkları havada birikmektedir. Bu durum hangi gezegen sınırını zorlar?
- A) Biyojeokimyasal döngü
- B) Atmosferik aerosol yükü
- C) Arazi kullanımındaki değişim
- D) Biyosfer bütünlüğü
- E) Tatlı sulardaki değişim
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Atmosferik aerosol yükü
Havada asılı kalan toz, is ve duman parçacıkları aerosoldür; bunların artması atmosferik aerosol yükü sınırını zorlar.
Kolay
17Akşehir Gölü kurumadan önce yerel ve göçmen kuşların beslenme ve yuvalanma alanı, çevredeki yerleşmelerin de evsel ve tarımsal su kaynağıydı. Göl 2014'te tamamen kuruduktan sonra göl tabanında tuz birikimi yüksek topraklar açığa çıktı. Gölün kurumasının beşerî ortama etkisi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Göçmen kuşların yuvalanma alanlarını yitirmesi
- B) Göl tabanındaki toprakta tuzun açığa çıkması
- C) Göldeki canlı türlerinin sayısının azalması
- D) Havzadaki yüzey suyu miktarının düşmesi
- E) Çevre yerleşmelerde sulama ve kullanma suyunun azalması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Çevre yerleşmelerde sulama ve kullanma suyunun azalması
Göl çevredeki yerleşmelerin evsel ve tarımsal su kaynağı olduğundan suyun azalması insanların yaşamını ve üretimini etkiler; bu beşerî ortama etkidir. Kuşların, göl canlılarının, toprağın ve yüzey suyunun etkilenmesi ise doğal ortamla ilgilidir.
Kolay
18Öğrenciler sınıf panosuna iki jeolojik devre kartı asıyor. Birinci kartta son buzul çağının bitmesiyle başlayan Holosen, ikinci kartta bazı bilim insanlarına göre Sanayi Devrimi'yle başlayan Antroposen yazıyor. Bu iki devrenin başlangıcını belirleyen etkenler arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Holosen insan etkisiyle, Antroposen doğal bir iklim olayıyla tanımlanır.
- B) İki devre de buzul çağlarının başlamasıyla tanımlanır.
- C) Holosen doğal bir iklim olayıyla, Antroposen insan etkisiyle tanımlanır.
- D) İki devre de büyük yanardağ patlamalarıyla tanımlanır.
- E) Holosen tarımın, Antroposen yazının bulunmasıyla tanımlanır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Holosen doğal bir iklim olayıyla, Antroposen insan etkisiyle tanımlanır.
Holosen, son buzul çağının bitmesiyle yani doğal bir iklim değişimiyle başlamıştır. Antroposen ise doğal çevrede insan etkisinin belirginleşmesiyle tanımlanır ve Sanayi Devrimi'yle başladığı öne sürülür.
Orta
19Bir göl kıyısındaki tarlalarda her yıl yüksek miktarda kimyasal gübre kullanılıyor. Yaz aylarında gölün yüzeyi yeşil bir alg tabakasıyla kaplanıyor, dipteki oksijen azalıyor ve kıyıya ölü balıklar vuruyor. Göldeki bu durum doğrudan hangi gezegen sınırının zorlandığını gösterir?
- A) Ozon incelmesi
- B) Atmosferdeki aerosol yükü
- C) Biyojeokimyasal döngüler
- D) Okyanus asitlenmesi
- E) İklim değişikliği
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Biyojeokimyasal döngüler
Gübredeki azot ve fosforun yağışla göle taşınması alglerin aşırı çoğalmasına ve oksijenin tükenmesine yol açar; bu, biyojeokimyasal döngüler sınırının zorlanmasıdır. Yaz sıcaklığı iklim değişikliğini akla getirse de alg patlamasının asıl nedeni suya karışan besin maddeleridir.
Orta
20Son buzul çağı sona erdikten sonra, yaklaşık 11.700 yıl önce başlayan devrede yeryüzünün ortalama sıcaklığı dar bir aralıkta kalmıştır. Arkeolojik bulgular, Anadolu'da Göbeklitepe ve Çatalhöyük gibi yerleşmelerin de bu devrenin ilk binyıllarında ortaya çıktığını göstermektedir. Bu devrenin insanlık tarihi açısından önemi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Buzulların bütün karaları kaplayarak göçleri durdurması
- B) Sanayi Devrimi'yle birlikte başlayıp kısa sürmüş olması
- C) Atmosferde hiç sera gazı bulunmadığı için serin geçmesi
- D) Kararlı iklimin tarım ve yerleşik yaşama elverişli ortam sunması
- E) Kıtaların bugünkü konumlarına bu devrede yerleşmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kararlı iklimin tarım ve yerleşik yaşama elverişli ortam sunması
Holosen olarak adlandırılan bu devrenin görece kararlı iklimi tarımın başlamasına ve yerleşik yaşama geçilmesine uygun ortam sağlamıştır. Buzullar bu devrenin başında geri çekilmiştir; karaları kaplamaları Holosen'e değil, ondan önceki buzul çağına aittir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.