11. Sınıf Coğrafya · Afetler ve Sürdürülebilir Çevre

Türkiye'de Suyun Sürdürülebilir Kullanımı

su ayak izi
yeşil su
mavi su
gri su
sürdürülebilir kalkınma
su yönetimi
damla sulama

Türkiye'de su ayak izi ve sürdürülebilir su kullanımı nedir?

Su ayak izi, bir ürünün ya da kişinin tükettiği toplam suyu gösteren ölçüdür ve Türkiye'de suyun sürdürülebilir kullanılıp kullanılmadığını değerlendirmede temel araçtır. Yeşil su yağış kaynaklı toprak nemi, mavi su yüzey ve yer altından çekilen su, gri su ise kirliliği seyreltmek için gereken sudur. Türkiye'de toplam su ayak izinin yaklaşık %89'u tarımsal, %7'si evsel, %4'ü endüstriyeldir. Tarımsal su ayak izinde yeşil suyun büyük payı, üretimin yağışa bağımlı olduğunu ve kuraklıkta gıda güvenliğinin risk altına girdiğini gösterir. Evsel ve endüstriyel kullanımda gri suyun yüksek payı kirlilik baskısına işaret eder. Bilinçsiz kullanım göllerin kurumasına, yer altı suyu seviyesinin düşmesine, obruklara ve tuzlanmaya yol açar. Damla sulama, atık suyun arıtılıp yeniden kullanılması ve havza bazlı yönetim başlıca çözümlerdir. BM'nin 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerinin pek çoğu suyla ilişkilidir.

Türkiye'de Suyun Sürdürülebilir Kullanımı: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, Türkiye'de suyun nasıl kullanıldığını su ayak izi kavramıyla inceliyor; bilinçsiz kullanımın yol açtığı sorunları ve sürdürülebilir su yönetiminin önemini anlatıyor.

Su; tarım, sanayi, enerji ve sağlık gibi sektörlerin merkezinde olduğu için sürdürülebilir kalkınmanın itici gücüdür. BM'nin 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerinin pek çoğu doğrudan ya da dolaylı olarak suyla ilişkilidir.
Su ayak izi, bir ürünün ya da kişinin tükettiği toplam suyu gösterir. Yeşil su yağış kaynaklı toprak nemi, mavi su yüzey ve yer altından çekilen su, gri su ise kirliliği seyreltmek için gereken sudur.
Türkiye'de toplam su ayak izinin yaklaşık %89'u tarımsal, %7'si evsel, %4'ü endüstriyeldir. Tarımsal payın büyük kısmı tahıl ve yem bitkilerinden gelir.
Türkiye'de toplam su ayak izinin yaklaşık %89'u tarımsal, %7'si evsel, %4'ü endüstriyel (ölçekli çubuklar)
Tarımsal su ayak izinde yeşil suyun büyük payı, üretimin yağışa bağımlı olduğunu ve kuraklıkta gıda güvenliğinin risk altına girdiğini gösterir.
Evsel ve endüstriyel kullanımda gri suyun yüksek payı, kaynaklar üzerinde ciddi bir kirlilik baskısına işaret eder.
Bilinçsiz kullanımın sonuçları: göllerin kuruması, yer altı suyu seviyesinin düşmesi, obruklar, tuzlanma ve biyoçeşitlilik kaybı.
Çözümler: damla ve yağmurlama sulama, atık suyun arıtılıp yeniden kullanılması, havza bazlı yönetim ve bireysel tasarruf.

Unutma: Sınavda su ayak izi türlerini karıştırma: yeşil yağış, mavi çekilen su, gri ise kirlilikle ilişkilidir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Su ayak izinin üç rengini bir kilo domates üzerinden düşünebilirsin.

Yeşil su: Domates tarlasına düşen yağmurun toprakta tutulan ve bitkinin kullandığı kısmı.
Mavi su: Yağış yetmediğinde kuyudan, barajdan ya da dereden çekilip tarlaya verilen sulama suyu.
Gri su: Tarlada kullanılan gübre ve ilacın karıştığı suyu temizlemek için gereken su miktarı.

Bir ürünün su ayak izi bu üçünün toplamıdır. Türkiye'de su ayak izinin büyük kısmının tarımdan gelmesi, sofradaki yiyeceklerin aslında büyük miktarda su taşıdığını gösterir.

Sık yapılan hata: "Musluğu kapatırsam su ayak izim çok azalır." Doğrusu: Bu önemli bir alışkanlıktır; ama su ayak izinin çoğu tükettiğimiz gıda ve ürünlerin üretiminde harcanan sudan oluşur.

Derinleş

Bir günlük yemeklerini listele ve her ürünün yaklaşık su ayak izini güvenilir kaynaklardan araştır. Toplamı, aynı gün musluktan kullandığın suyla karşılaştır. Ülkemizde kuraklık riski artarken tarımda hangi ürünlerin hangi bölgelerde yetiştirilmesi daha akılcı olur? Çiftçinin gelirini de gözeten bir öneri geliştir.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

COĞ.11.6.3Türkiye’de bulunan su kaynaklarının sürdürülebilir kullanımını sorgulayabilme
- a) Türkiye’de bulunan su kaynaklarının sürdürülebilir kullanımına ilişkin merak ettiği soruları sorar.
- b) Türkiye’de bulunan su kaynaklarının sürdürülebilir kullanımına ilişkin bilgi toplar.
- c) Türkiye’de bulunan su kaynaklarının sürdürülebilir kullanımına ilişkin topladığı bilgileri düzenler.
- ç) Türkiye’de bulunan su kaynaklarının sürdürülebilir kullanımına ilişkin düzenlediği bilgileri çözümler.
- d) Türkiye’de bulunan su kaynaklarının sürdürülebilir kullanımına ilişkin çözümlediği bilgilerden sonuçlar çıkararak paylaşımda bulunur.

Bu konuda neler var?

Türkiye’de Su Kaynaklarının Bilinçsiz Kullanımından Kaynaklanan Sorunlar
Türkiye’de Sürdürülebilir Su Kullanımının Önemi

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Bir çiftçi, domates tarlasına verdiği suyun önemli bir kısmının buharlaşarak ya da kök bölgesinin altına sızarak bitkiye ulaşmadan kaybolduğunu fark ediyor. Bu kaybı azaltmak için suyu borularla doğrudan her bitkinin dibine, az az ve sürekli vermek istiyor. Çiftçinin uygulamak istediği yöntem aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Damla sulama
- B) Salma (vahşi) sulama
- C) Karık sulama
- D) Göllendirerek sulama
- E) Yağmurlama sulama
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Damla sulama
Damla sulamada su borularla doğrudan kök bölgesine verilir; buharlaşma ve sızma kayıpları en aza indiği için en fazla tasarruf sağlayan yöntemdir. Yağmurlama sulama da salma sulamaya göre tasarruflu bir basınçlı yöntemdir; ancak suyu havaya püskürttüğü için buharlaşma ve rüzgâr kaybı damla sulamadan fazladır.
Kolay
2Bir fincan kahve yalnızca yaklaşık 125 mL suyla hazırlanır. Oysa kahve çekirdeğinin yetiştirilmesi, işlenmesi, paketlenmesi ve taşınması da hesaba katıldığında bir fincan için yaklaşık 130 litre su harcandığı hesaplanmaktadır. Bu hesaplamada kullanılan su ayak izi kavramı aşağıdakilerden hangisini ifade eder?
- A) Bir akarsuyun bir saniyede taşıdığı su miktarını
- B) Bir bölgeye bir yılda düşen toplam yağış miktarını
- C) Bir barajın depolayabileceği en fazla su miktarını
- D) Bir kişinin bir günde içtiği su miktarını
- E) Bir ürünün üretiminden tüketimine dek harcanan toplam suyu
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bir ürünün üretiminden tüketimine dek harcanan toplam suyu
Su ayak izi, bir ürünün ya da kişinin tükettiği her şeyin üretim zinciri boyunca harcanan toplam suyu gösterir. Kişinin içtiği su bu toplamın yalnızca küçük bir parçasıdır; örnekteki 125 mL ile 130 litre arasındaki fark da bunu gösterir.
Kolay
3Trakya'daki bir buğday tarlası yıl boyunca hiç sulanmıyor; bitki ihtiyaç duyduğu suyu sonbahar ve kış yağışlarıyla toprakta biriken nemden karşılıyor. Bir öğrenci bu buğdayın su ayak izini hesaplarken suyu bileşenlerine ayırıyor. Bu tarladaki buğdayın kullandığı su, su ayak izinin hangi bileşenine yazılmalıdır?
- A) Mavi su
- B) Gri su
- C) Atık su
- D) Yeşil su
- E) Sanal su
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yeşil su
Yağıştan gelip toprakta nem olarak tutulan ve bitkilerce kullanılan su, su ayak izinin yeşil su bileşenidir. Sanal su da su ayak iziyle ilgili bir kavramdır; ancak ürünlerin ticaretiyle bir ülkeden ötekine dolaylı olarak taşınan suyu anlatır, bir bileşen değildir.
Kolay
4Harran Ovası'nda pamuk tarlaları, Atatürk Barajı'ndan tünellerle getirilen ve kanallarla dağıtılan suyla sulanıyor. Ova kenarındaki bazı çiftçiler ise derin kuyulardan pompayla su çekerek tarlalarını suluyor. Bu tarlalarda kullanılan su, su ayak izinin hangi bileşenidir?
- A) Yeşil su
- B) Gri su
- C) Tuzlu su
- D) Mavi su
- E) Sanal su
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Mavi su
Barajdan, akarsudan ya da yer altından çekilerek kullanılan su, su ayak izinin mavi su bileşenidir. Yeşil su da tarımda kullanılır; ancak yağışla toprağa geçen nemdir, insan eliyle kaynaktan çekilip taşınmaz.
Kolay
5Su ayak izinin bileşenlerinden biri, yüzey ve yer altı kaynaklarından çekilerek kullanılan sudur. Bu bileşen aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mavi su
- B) Yeşil su
- C) Gri su
- D) Sanal su
- E) Tuzlu su
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Mavi su
Akarsu, göl, baraj ya da kuyudan çekilen su mavi sudur. Yeşil su yağışla toprakta biriken nem, gri su ise kirliliği seyreltmek için gereken sudur.
Kolay
6Türkiye, Devlet Su İşleri (DSİ) tarafından su kaynaklarının yönetimi amacıyla kaç ana hidrolojik havzaya ayrılmıştır?
- A) 7
- B) 25
- C) 12
- D) 17
- E) 81
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 25
DSİ Türkiye'yi 25 ana hidrolojik havzaya ayırmıştır. 7 coğrafi bölge, 17 ise BM Sürdürülebilir Kalkınma Hedefi sayısıdır.
Kolay
7Bir broşürde “Bir ürünün üretiminden ya da bir kişinin tüketiminden kaynaklanan, doğrudan ve dolaylı olarak kullanılan toplam su miktarı” ifadesi yer alıyor. Bu ifade aşağıdaki kavramlardan hangisini tanımlar?
- A) Su potansiyeli
- B) Su stresi
- C) Su ayak izi
- D) Havza
- E) Yer altı suyu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Su ayak izi
Bir ürünün ya da kişinin doğrudan ve dolaylı tükettiği toplam su su ayak izidir. Su potansiyeli ise bir ülkenin kullanabileceği toplam su varlığıdır.
Kolay
8Bir aile su tasarrufu için evde bazı değişiklikler yapmaya karar veriyor. Aşağıdakilerden hangisi bu amaca uygun değildir?
- A) Bulaşık makinesini yarı dolu çalıştırmak
- B) Damlatan muslukları tamir ettirmek
- C) Duş süresini kısaltmak
- D) Diş fırçalarken musluğu kapatmak
- E) Sebze yıkama suyuyla çiçekleri sulamak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bulaşık makinesini yarı dolu çalıştırmak
Bulaşık makinesini yarı dolu çalıştırmak aynı işi daha çok suyla yapmak demektir. Diğer davranışlar evsel su tüketimini azaltır.
Kolay
9Türkiye, iklim özellikleri bakımından genel olarak hangi iklim kuşağında yer almaktadır?
- A) Çok nemli
- B) Kutup
- C) Ekvatoral
- D) Muson
- E) Yarı kurak
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Yarı kurak
Ders kitabına göre Türkiye genel olarak yarı kurak iklim kuşağındadır; uzun yıllar ortalama yağışı yaklaşık 574 mm'dir.
Kolay
10Aşağıdaki uygulamalardan hangisi tarımda suyun daha verimli kullanılmasına katkı sağlar?
- A) Tarlaları salma yöntemiyle sulamak
- B) Kaçak kuyu sayısını artırmak
- C) Sulama kanallarını açık ve bakımsız bırakmak
- D) Suyu en sıcak öğle saatlerinde vermek
- E) Damla sulama ve yağmurlama yöntemlerine geçmek
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Damla sulama ve yağmurlama yöntemlerine geçmek
Damla ve yağmurlama sulama suyu bitkiye kontrollü ulaştırarak kaybı azaltır. Salma sulama ve öğle sıcağında sulama buharlaşma ve sızma kaybını artırır.
Kolay
11Türkiye'nin mevcut su potansiyelini büyük oranda belirleyen iki etken aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yağış ve buharlaşma
- B) Nüfus ve göç
- C) Sanayi ve ticaret
- D) Turizm ve ulaşım
- E) Toprak türü ve bitki örtüsü
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yağış ve buharlaşma
Ders kitabına göre Türkiye'nin su potansiyelini büyük oranda yağış ve buharlaşma şartları belirler. Nüfus su potansiyelini değil, kişi başına düşen su miktarını etkiler.
Kolay
12Falkenmark Su Stres İndeksi'ne göre kişi başına düşen yıllık ortalama su miktarı 1.700 m³'ten fazla olan bir ülke nasıl sınıflandırılır?
- A) Su zengini
- B) Su stresi yaşayan
- C) Su kıtlığı yaşayan
- D) Mutlak su kıtlığı yaşayan
- E) Su fakiri
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Su zengini
İndekse göre 1.700 m³'ün üzeri su zengini, 1.000-1.700 m³ su stresi, 500-1.000 m³ su kıtlığı, 500 m³'ün altı mutlak su kıtlığıdır.
Kolay
13Türkiye'de toplam su ayak izinin sektörlere göre dağılımı dikkate alındığında en büyük pay hangi sektöre aittir?
- A) Tarım
- B) Sanayi
- C) Evsel kullanım
- D) Turizm
- E) Enerji
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tarım
Türkiye'de toplam su ayak izinin yaklaşık %89'u tarımsaldır. Evsel kullanım yaklaşık %7, sanayi ise yaklaşık %4'lük paya sahiptir.
Kolay
14Birleşmiş Milletler 2015 yılında 2030 Yılı Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri olarak 17 ana hedef belirlemiştir. Ders kitabına göre bu hedeflerle su arasındaki ilişki için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Hedefler arasında suyla ilişkilendirilebilecek bir hedef bulunmaz.
- B) Hedeflerden yalnız biri suyla ilgilidir, diğerleri sudan bağımsızdır.
- C) Hedeflerin gerçekleşmesi doğrudan ya da dolaylı olarak suyla ilgilidir.
- D) Su yalnız sanayi ve altyapı hedefini ilgilendiren bir konudur.
- E) Su konusu bilerek bu hedeflerin dışında tutulmuş ve ertelenmiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Hedeflerin gerçekleşmesi doğrudan ya da dolaylı olarak suyla ilgilidir.
Ders kitabına göre 17 hedefin gerçekleşmesi doğrudan ya da dolaylı olarak suyla ilgilidir; su, sürdürülebilir kalkınmanın itici gücüdür.
Kolay
15Aşağıdakilerden hangisi suyun bilinçsiz kullanımının Türkiye'de yol açtığı sorunlardan biri değildir?
- A) Göllerin kuruması
- B) Yer altı suyu seviyesinin düşmesi
- C) Obrukların oluşması
- D) Toprakta tuzlanma
- E) Yağış miktarının artması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Yağış miktarının artması
Bilinçsiz kullanım göllerin kurumasına, yer altı suyunun düşmesine, obruklara ve tuzlanmaya yol açar. Yağış miktarı ise su kullanımına bağlı olarak artmaz.
Kolay
16Bir tarım ürününün yetiştirilmesi sırasında, bitkinin yalnız yağmur sularının toprakta oluşturduğu nemden yararlandığı ve hiç sulanmadığı biliniyor. Bu ürünün su ayak izi hangi bileşenden oluşur?
- A) Mavi su
- B) Gri su
- C) Yeşil su
- D) Tuzlu su
- E) Dış su
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yeşil su
Yağışla toprakta biriken ve bitkinin kullandığı nem yeşil sudur. Sulama yapılmadığı için mavi su kullanılmamıştır.
Kolay
17Bir aile su ayak izini hesaplarken kullandığı suyu doğrudan (evsel) ve dolaylı (gıda ve diğerleri) diye iki başlığa ayırıyor. Aşağıdakilerden hangisi ailenin dolaylı su ayak izine yazılır?
- A) Akşam duş alırken banyoda harcanan su
- B) Sofradaki ekmeğin buğdayının yetiştirilmesinde harcanan su
- C) Bulaşık makinesinin yıkamada harcadığı su
- D) Balkondaki çiçeklerin sulanmasında harcanan su
- E) Çamaşır makinesinin yıkamada harcadığı su
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sofradaki ekmeğin buğdayının yetiştirilmesinde harcanan su
Ailenin evde kendi kullandığı su doğrudan su ayak izidir; duş, bulaşık, çamaşır ve çiçek sulama bu gruptadır. Tükettiği gıdanın üretiminde başka yerde harcanan su ise dolaylı su ayak izine girer.
Kolay
18Temsilî bir ülke yıl içinde şu ürünleri kullanıyor: kendi ovalarında yetiştirdiği buğday, başka ülkelerden satın aldığı kahve, muz, çay ve pamuklu kumaş. Bu ülkenin üretiminin su ayak izi hesaplanırken aşağıdakilerden hangisinde kullanılan su hesaba katılır?
- A) Yalnız başka ülkelerden satın alınan ürünlerde
- B) Hem buğdayda hem başka ülkelerden alınan ürünlerde
- C) Yalnız başka ülkelerden alınan gıda ürünlerinde
- D) Yalnız ülkedeki ovalarda yetiştirilen buğdayda
- E) Yalnız başka ülkelerden alınan pamuklu kumaşta
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yalnız ülkedeki ovalarda yetiştirilen buğdayda
Üretimin su ayak izi hesaplanırken yalnız ülkedeki su kaynaklarını temsil eden iç su ayak izi dikkate alınır. İthal ürünlerde başka ülkelerde kullanılan su dış su ayak izidir. Buğdayla birlikte ithal ürünleri de saymak üretimin değil, tüketimin su ayak izi hesabıdır.
Orta
19Konya Kapalı Havzası'nda son kırk yılda tarımsal sulama için açılan kuyu sayısı hızla artmıştır. Bir araştırma grubu, yağışın az olduğu bu havzada yer altı suyunun yenilendiğinden daha hızlı çekilmesinin olası sonuçlarını şöyle sıralıyor: I. Bazı kesimlerde obruk oluşumunun artması II. Yer altı suyu seviyesinin düşmesi III. Göllerin yüzey alanlarının genişlemesi Bu sonuçlardan hangileri beklenir?
- A) Yalnız I
- B) Yalnız III
- C) I ve II
- D) I ve III
- E) I, II ve III
Cevabı göster
Doğru cevap: C) I ve II
Yer altı suyu yenilendiğinden hızlı çekildiğinde su seviyesi düşer; kayaçlardaki boşluklar desteksiz kalınca karstik alanlarda obruklar oluşur. Göllerin genişlemesi beklenmez; tersine, yer altı suyuyla beslenen göller daralır ve bazıları kurur.
Orta
20Bir yaz boyunca yağışların çok az olması nedeniyle bir baraj gölünün su seviyesi büyük ölçüde düşüyor. Aynı yıl barajdaki elektrik üretimi azalıyor, sulanan tarlalarda verim düşüyor, göl kıyısındaki balıkçılar ve turizm işletmeleri de zarar ediyor. Bu örnek, suyun sürdürülebilir kalkınmanın itici gücü olarak görülmesinin hangi nedenini açıklar?
- A) Pek çok ekonomik ve sosyal sektörün suya bağlı olmasını
- B) Suyun yalnızca içme ve kullanma amacıyla tüketilmesini
- C) Suyun hiçbir koşulda kirlenmeyen bir kaynak olmasını
- D) Suyun yalnızca enerji üretiminde kullanılmasını
- E) Suyun tüm bölgelere eşit miktarda dağılmasını
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Pek çok ekonomik ve sosyal sektörün suya bağlı olmasını
Su azaldığında enerji, tarım, balıkçılık ve turizm aynı anda etkilendiğinden su pek çok sektörün ortak dayanağıdır. Enerji üretimi de örnekte geçer; ancak suyun yalnızca enerji için önemli olduğunu söylemek öteki sektörlerdeki kayıpları görmezden gelir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.