11. Sınıf Coğrafya · Afetler ve Sürdürülebilir Çevre
Küresel İklim Değişikliği
- iklim değişikliği
- küresel ısınma
- sera gazları
- sera etkisi
- ipcc
- kyoto protokolü
- paris iklim anlaşması
- karbon ayak izi
Küresel iklim değişikliği nedir ve neden oluşur?
İklim değişikliği, bir bölgede sıcaklık ve yağış gibi iklim ögelerinde uzun dönemli ve istatistiksel olarak anlamlı farklılıkların ortaya çıkmasıdır. Günümüzdeki değişim, karbondioksit, metan ve azot oksit gibi sera gazlarının artışıyla gelişen küresel ısınma biçimindedir; bu artışın büyük bölümü fosil yakıt kullanımı ve ormansızlaşmadan kaynaklanır. Kuraklık, su baskınları, biyoçeşitlilik kaybı, gıdaya erişim sorunları ve iklim göçleri başlıca etkileridir. 1988'de IPCC kuruldu, 1997 Kyoto Protokolü ilk bağlayıcı hedefleri getirdi. 2015'te imzalanan Paris İklim Anlaşması sıcaklık artışını sanayi öncesine göre 2 °C'nin altında, mümkünse 1,5 °C'de tutmayı hedefler. Türkiye anlaşmayı 2021'de onayladı ve 2053 için net sıfır emisyon hedefini açıkladı. Azaltım ve uyum iki temel stratejidir. Sera etkisi doğal ve yaşam için gereklidir; sorun, insan kaynaklı sera gazlarının bu etkiyi güçlendirmesidir.
Küresel İklim Değişikliği: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, sera gazlarının artışıyla hızlanan küresel iklim değişikliğini, etkilerini ve bununla mücadele için yapılan uluslararası anlaşmaları anlatıyor.
- İklim değişikliği, bir bölgede sıcaklık, yağış gibi iklim ögelerinde uzun dönemli ve istatistiksel olarak anlamlı farklılıkların ortaya çıkmasıdır.
- Günümüzdeki değişim, karbondioksit, metan ve azot oksit gibi sera gazlarının artışıyla gelişen küresel ısınma biçimindedir; bu artışın büyük bölümü fosil yakıt kullanımı ve ormansızlaşma gibi insan faaliyetlerinden kaynaklanır.
- Etkileri: kuraklık ve su baskınlarında artış, ekosistem bozulması, biyoçeşitlilik kaybı, temiz su ve gıdaya erişim sorunları, salgın hastalıklar ve iklim göçleri.
- 1988'de UNEP ve WMO iş birliğiyle IPCC kuruldu. 1992 Rio Zirvesi'nde BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi kabul edildi; 1997 Kyoto Protokolü ilk bağlayıcı hedefleri getirdi.
İklim değişikliğiyle mücadelenin zaman çizelgesi: 1988 IPCC, 1992 Rio, 1997 Kyoto, 2015 Paris, 2021 Türkiye'nin onayı, 2053 net sıfır hedefi - 2015'te imzalanan Paris İklim Anlaşması, sıcaklık artışını sanayi öncesine göre 2 °C'nin altında, mümkünse 1,5 °C'de tutmayı hedefler ve "ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar" ilkesine dayanır.
- Türkiye anlaşmayı 2021'de onayladı ve 2053 için net sıfır emisyon hedefini açıkladı.
- Azaltım (emisyonu düşürmek) ve uyum (değişime hazırlanmak) iki temel stratejidir; bunlar için yeşil beceriler gerekir.
Unutma: Sera etkisi doğal ve yaşam için gereklidir; sorun, insan kaynaklı sera gazlarının bu etkiyi güçlendirmesidir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Sera etkisini, güneşli bir günde camları kapalı bir arabanın içi gibi düşünebilirsin.
- Güneş ışınları camdan geçip arabanın içini ısıtır.
- Isınan koltuklar ısı yayar, ama camlar bu ısının bir kısmını dışarı bırakmaz.
- Arabanın içi dışarıdan daha sıcak olur.
Atmosferdeki sera gazları da camlar gibi çalışır. Bu doğal etki olmasaydı Dünya çok soğuk olurdu. Sorun, fosil yakıtlar ve ormansızlaşmayla sera gazlarının artması ve "camların kalınlaşmasıdır"; böylece daha fazla ısı tutulur.
Sık yapılan hata: "İklim değişikliği ozon deliğinden kaynaklanır." Doğrusu: Ozon incelmesi zararlı ışınlarla ilgili ayrı bir sorundur; küresel ısınmanın ana nedeni sera gazlarının artmasıdır.
Derinleş
Ailenin bir haftalık karbon ayak izini tahmin etmek için ulaşım, ısınma, elektrik ve beslenme alışkanlıklarını not et. En büyük payı hangi alanın aldığını belirle. Paris İklim Anlaşması'ndaki "ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar" ilkesini düşünerek, sera gazı salımı yüksek bir ülke ile salımı çok düşük bir ülkenin sorumlulukları aynı mı olmalı? Gerekçeli bir görüş yaz.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
COĞ.11.6.2Küresel iklim değişikliğinin etkilerini azaltma ve iklim değişikliğine uyum sağlamaya yönelik stratejileri tartışabilme
- a) Küresel iklim değişikliğinin etkilerini azaltma ve iklim değişikliğine uyum sağlamaya yönelik stratejilere mantıksal temellendirme yapar.
- b) Küresel iklim değişikliğinin etkilerini azaltma ve iklim değişikliğine uyum sağlamaya yönelik stratejilerdeki çelişki ve/veya geçersizlikleri tespit eder.
- c) Küresel iklim değişikliğinin etkilerini azaltma ve iklim değişikliğine uyum sağlamaya yönelik stratejileri çürütür veya kabul eder.
Bu konuda neler var?
- İklim Değişikliğini Azaltma ve Uyum Mücadelesinde Uluslararası Tartışmalar
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Nehir, "Bu kış çok soğuk geçti, demek ki iklim değişikliği diye bir şey yok." diyor. Coğrafya öğretmeni, Nehir'in hava durumuyla iklimi karıştırdığını ve tek bir mevsime bakarak bu sonuca varılamayacağını söylüyor. Öğretmenin açıklamasına uygun olarak iklim değişikliği aşağıdakilerden hangisiyle tanımlanır?
- A) Bir kışın mevsim normallerinin altında soğuk geçmesiyle
- B) Bir gün içinde gece ile gündüz sıcaklığının farklı olmasıyla
- C) Aynı yıl içinde mevsimler arasında yağış farkı oluşmasıyla
- D) Birkaç gün süren sıcak hava dalgalarının görülmesiyle
- E) İklim ögelerinde uzun dönemde ortaya çıkan anlamlı farklılıklarla
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İklim ögelerinde uzun dönemde ortaya çıkan anlamlı farklılıklarla
İklim değişikliği, sıcaklık ve yağış gibi iklim ögelerinde onlarca yıllık kayıtlarda ortaya çıkan anlamlı ve kalıcı farklılıklardır. Soğuk bir kış ya da kısa bir sıcak hava dalgası hava durumuna ilişkin olaylardır; tek başına iklimin değişip değişmediğini göstermez.
Kolay
2Dünya Meteoroloji Örgütü ile Birleşmiş Milletler Çevre Programı'nın 1988'de birlikte kurduğu bir kuruluş kendi ölçümünü yapmak yerine dünyanın dört bir yanındaki bilim insanlarının yayımladığı çalışmaları tarıyor. Kuruluş birkaç yılda bir, hükûmetlerin iklim politikalarına yön veren kapsamlı değerlendirme raporları hazırlıyor. Sözü edilen kuruluş aşağıdakilerden hangisidir?
- A) TİKA
- B) OPEC
- C) UNESCO
- D) IPCC
- E) FAO
Cevabı göster
Doğru cevap: D) IPCC
Hükûmetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC), 1988'de WMO ve UNEP tarafından kurulmuştur ve iklim bilimini değerlendiren raporlar hazırlar. FAO da bir BM kuruluşudur; ancak görevi gıda ve tarımdır, iklim bilimini değerlendirmek değildir.
Kolay
3Çeltik tarlaları, büyükbaş hayvan ahırları ve çöp depolama alanları üzerinde yapılan ölçümler, bu alanlardan atmosfere renksiz ve kokusuz bir gazın yayıldığını gösteriyor. Bu gaz, atmosferde ısıyı tutma gücü bakımından aynı miktardaki karbondioksitten çok daha etkilidir. Ölçümlerde saptanan gaz aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Oksijen
- B) Argon
- C) Helyum
- D) Metan
- E) Neon
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Metan
Metan çeltik tarlalarında, hayvanların sindiriminde ve çöplerin oksijensiz ortamda çürümesiyle oluşan güçlü bir sera gazıdır. Oksijen de canlı süreçlerle ilişkili olduğu için çekici gelebilir; ancak yeryüzünden yayılan ısıyı tutmaz, sera gazı değildir.
Kolay
4Türkiye 2021'de Paris Anlaşması'nı onaylamış ve uzun vadeli bir iklim hedefi açıklamıştır. Bu hedefe göre ülkenin atmosfere saldığı sera gazı miktarı, ormanlar gibi yutaklarla tutulan miktara eşitlenecek ve böylece net salım sıfıra indirilecektir. Türkiye bu net sıfır emisyon hedefine ulaşmak için hangi yılı belirlemiştir?
- A) 2030
- B) 2040
- C) 2053
- D) 2071
- E) 2100
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 2053
Türkiye net sıfır emisyon hedefi için 2053 yılını belirlemiştir. 2071 de Türkiye için sıkça anılan bir vizyon yılıdır; ancak iklim politikasında açıklanan net sıfır hedef yılı 2053'tür.
Kolay
5Aşağıdakilerden hangisi sera gazlarından biri değildir?
- A) Karbondioksit
- B) Oksijen
- C) Metan
- D) Azot oksit
- E) Su buharı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Oksijen
Karbondioksit, metan ve azot oksit küresel ısınmayla ilişkilendirilen sera gazlarıdır; su buharı da ısıyı tutar. Oksijen ise sera gazı olarak sayılmaz.
Kolay
6Ders kitabına göre küresel iklim değişikliğinin sonuçlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Biyoçeşitliliğin artması
- B) Temiz suya erişimin kolaylaşması
- C) Salgın hastalıkların tamamen ortadan kalkması
- D) Kuraklık ve su baskınlarının artması
- E) Gıda üretiminin her yerde artması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kuraklık ve su baskınlarının artması
Küresel iklim değişikliği kuraklık ve su baskını gibi afetleri artırır. Biyoçeşitliliği artırmaz, aksine kayıplara yol açar.
Kolay
7Coğrafya öğretmeni şu tanımı yapıyor: “Belirli bir bölgede yağış, sıcaklık ve diğer iklim ögelerinde uzun dönemli ve istatistiksel olarak anlamlı farklılıkların ortaya çıkması.” Bu tanım aşağıdaki kavramlardan hangisine aittir?
- A) Hava durumu
- B) Sera etkisi
- C) İklim değişikliği
- D) Mevsim değişimi
- E) Karbon ayak izi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İklim değişikliği
Uzun dönemli ve istatistiksel olarak anlamlı farklılıklar iklim değişikliğini tanımlar. Hava durumu ise kısa süreli atmosfer koşullarıdır.
Kolay
8Bir şehirde kömürle çalışan termik santral kapatılarak yerine rüzgâr ve güneş enerjisi santralleri kurulmuştur. Bu uygulama iklim değişikliğiyle mücadelede hangi stratejiye örnektir?
- A) Uyum
- B) Azaltım
- C) Göç
- D) Sel yönetimi
- E) Kuraklık sigortası
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Azaltım
Fosil yakıt yerine yenilenebilir enerji kullanmak sera gazı salımını düşürür; bu azaltım stratejisidir.
Kolay
9Bir öğrenci “Sera etkisi tamamen zararlı bir olaydır, hiç olmasaydı daha iyi olurdu.” diyor. Öğretmen bu görüşü düzeltmek için aşağıdakilerden hangisini söylemelidir?
- A) Doğal sera etkisi gereklidir; sorun insan kaynaklı gazların bu etkiyi artırmasıdır.
- B) Sera etkisi yalnız tarım seralarında görülen yapay bir olaydır, doğada görülmez.
- C) Sera etkisi Dünya'yı soğutur; olmasaydı yeryüzü daha sıcak olurdu.
- D) Sera etkisi yalnız atmosferi olmayan Ay gibi gök cisimlerinde görülür.
- E) Sera etkisinin iklimle ilişkisi yoktur, yalnız hava kirliliğiyle ilgilidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Doğal sera etkisi gereklidir; sorun insan kaynaklı gazların bu etkiyi artırmasıdır.
Doğal sera etkisi Dünya'yı yaşanabilir sıcaklıkta tutar. Sorun, insan kaynaklı sera gazlarının bu etkiyi aşırı güçlendirmesidir.
Kolay
10Aşağıdaki insan faaliyetlerinden hangisi atmosferdeki karbondioksit miktarını artırarak küresel ısınmaya en çok katkı yapar?
- A) Ağaç dikilmesi
- B) Güneş panellerinin kurulması
- C) Bisiklet kullanımının artması
- D) Fosil yakıtların yakılması
- E) Atıkların geri dönüştürülmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Fosil yakıtların yakılması
Kömür, petrol ve doğal gaz gibi fosil yakıtların yakılması karbondioksit salar. Ağaç dikmek ise karbondioksiti atmosferden çeker.
Kolay
11Türkiye, Paris İklim Anlaşması'nı 2021 yılında onaylamış ve uzun vadeli bir hedef açıklamıştır. Türkiye'nin net sıfır emisyon hedefi için belirlediği yıl aşağıdakilerden hangisidir?
- A) 2030
- B) 2040
- C) 2071
- D) 2053
- E) 2100
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 2053
Türkiye 2053 yılı için net sıfır emisyon hedefini açıklamıştır. 2030 ise %41 emisyon azaltımı için belirlenen ara hedef yılıdır.
Kolay
12Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi, 1992 yılında devlet başkanları düzeyinde yapılan bir zirvede kabul edilmiştir. Bu zirve aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Rio Dünya Zirvesi
- B) Paris İklim Zirvesi
- C) Kyoto Konferansı
- D) Stockholm Konferansı
- E) Glasgow Zirvesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Rio Dünya Zirvesi
Çerçeve Sözleşme 1992'de Rio Dünya Zirvesi'nde kabul edilmiştir. Kyoto 1997'de, Paris ise 2015'te imzalanan belgelerle ilgilidir.
Kolay
13İnsanların sürdürülebilir ve kaynak verimli bir toplum inşa etmek ve desteklemek için ihtiyaç duydukları yetenekler, değerler ve tutumlara ne ad verilir?
- A) Dijital beceriler
- B) Girişimcilik becerileri
- C) Sosyal beceriler
- D) El becerileri
- E) Yeşil beceriler
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Yeşil beceriler
Sürdürülebilir ve kaynak verimli toplum için gerekli yetenek, değer ve tutumlar yeşil beceriler olarak adlandırılır.
Kolay
14Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) ve Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO) iş birliğiyle 1988 yılında kurulan, iklim değişikliği konusunda bilimsel verileri derleyip hükûmetleri bilgilendiren kuruluş aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Dünya Sağlık Örgütü (WHO)
- B) Hükûmetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC)
- C) Küresel Ayak İzi Ağı (GFN)
- D) Uluslararası Enerji Ajansı (IEA)
- E) Gıda ve Tarım Örgütü (FAO)
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hükûmetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC)
UNEP ve WMO'nun 1988'de birlikte kurduğu kuruluş IPCC'dir. Küresel Ayak İzi Ağı ise doğal kaynak tüketimini izleyen bir kurumdur.
Kolay
15Bir belediye, sıcak hava dalgalarına hazırlık için parklara gölgelik ağaçlar dikiyor ve yaşlılar için serinleme merkezleri açıyor. Bu çalışmalar iklim değişikliğiyle mücadelede hangi stratejiye örnektir?
- A) Azaltım
- B) Ekolojik açık
- C) Karbon ticareti
- D) Sanayileşme
- E) Uyum
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Uyum
Değişen koşullara hazırlanmaya yönelik önlemler uyum stratejisidir. Azaltım ise sera gazı salımını düşürmeye yöneliktir.
Kolay
16Paris İklim Anlaşması'nın temel hedefi, insan kaynaklı küresel sıcaklık artışını sanayileşme öncesine göre belli bir değerin altında tutmaktır. Bu hedef aşağıdakilerden hangisidir?
- A) 4 °C'nin altında, mümkünse 3 °C'de tutmak
- B) Sıcaklığı sanayi öncesinin 2 °C altına indirmek
- C) 2 °C'nin altında, mümkünse 1,5 °C'de tutmak
- D) Sıcaklık artışını 6 °C ile sınırlamak
- E) Sıcaklığı her yıl 1 °C düşürmek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 2 °C'nin altında, mümkünse 1,5 °C'de tutmak
Paris Anlaşması, sıcaklık artışını sanayi öncesine göre 2 °C'nin altıyla sınırlamayı ve mümkünse 1,5 °C'de tutmayı hedefler.
Kolay
17Kumaş atıklarını toplayıp sırt çantasına dönüştüren küçük bir şirket kuran Nil, pazar araştırması yapıyor, şirketinin iş planını hazırlıyor ve ürünleri için müşteri buluyor. Nil'in kullandığı beceriler yeşil beceri kategorilerinden hangisine örnektir?
- A) Teknik ve mühendislik
- B) Tarım ve gıda üretimi
- C) Yeşil girişimcilik
- D) Eğitim ve savunuculuk
- E) Sağlık hizmetleri
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yeşil girişimcilik
Nil çevreye duyarlı bir iş fikrinden şirket kurmuş; pazar araştırması, iş planı ve müşteri bulma girişimcilik becerileridir. Bu nedenle yeşil girişimcilik kategorisine girer. Metinde mühendislik tasarımı, gıda üretimi ya da eğitim çalışması yoktur; sağlık hizmetleri ise kitabın saydığı kategoriler arasında değildir.
Kolay
18Paris İklim Anlaşması'na taraf iki ülke, okul programlarına iklim değişikliği konularını eklemek ve halkın iklim bilgilerine kolayca ulaşmasını sağlamak için ortak bir çalışma başlatıyor. Bu çalışma anlaşmanın aşağıdaki unsurlarından hangisiyle doğrudan ilişkilidir?
- A) Eğitim, kamu farkındalığı ve bilgiye erişimde iş birliği
- B) Gelişmekte olan ülkelere finans kaynağı sağlanması
- C) Ülkelerin iklim eylemlerini şeffaf biçimde raporlaması
- D) Ülkelerin üstlenecekleri katkıyı kendilerinin planlaması
- E) Sıcaklık artışının 2 °C'nin altıyla sınırlandırılması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Eğitim, kamu farkındalığı ve bilgiye erişimde iş birliği
Anlaşmanın unsurlarından biri, taraf ülkelerin iklim değişikliği eğitimi, kamu farkındalığı, kamu katılımı ve bilgiye erişim konusunda iş birliği yapmasıdır. Okul programı ve halkın bilgiye ulaşması bu unsura girer. Öteki şıklar finans, raporlama, ulusal katkı ve sıcaklık hedefiyle ilgilidir.
Orta
19Konya Ovası'nda son yıllarda yağışlar azalmış, yaz sıcaklıkları artmış ve kuyulardaki su seviyesi düşmüştür. Bir tarım kooperatifi bu yeni koşullara karşı alınabilecek önlemleri tartışıyor; bazı üyeler salımı azaltmayı, bazıları ise değişen iklimle birlikte yaşamayı öğrenmeyi öneriyor. Tartışılan önlemlerden hangisi iklim değişikliğine uyum stratejisine örnektir?
- A) Kooperatif binasına güneş paneli kurulması
- B) Tarım makinelerinde biyodizel kullanılması
- C) Tarlalara gidişte ortak servis kullanılması
- D) Elektrikli traktörlerin satın alınması
- E) Kuraklığa dayanıklı tohum çeşitlerine geçilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kuraklığa dayanıklı tohum çeşitlerine geçilmesi
Kuraklığa dayanıklı tohuma geçmek, değişen iklim koşullarına ayak uydurmayı amaçlayan bir uyum önlemidir. Güneş paneli kurmak da iklim politikasının bir parçasıdır; ancak sera gazı salımını azaltmaya yöneliktir, yani azaltım (hafifletme) stratejisidir.
Orta
20Ay ile Dünya Güneş'e hemen hemen aynı uzaklıktadır. Atmosferi olmayan Ay'da gündüz sıcaklığı 100 °C'yi aşarken gece −150 °C'nin altına düşer; Dünya'da ise ortalama yüzey sıcaklığı yaklaşık 15 °C'dir. Bu farkı açıklamada aşağıdaki bilgilerden hangisi kullanılır?
- A) Atmosferdeki sera gazları yeryüzünden yayılan ısının bir kısmını tutar.
- B) Sera gazları Güneş ışınlarının yeryüzüne ulaşmasını tamamen engeller.
- C) Sera etkisi yalnızca Sanayi Devrimi'nden sonra ortaya çıkmıştır.
- D) Sera etkisi yalnızca büyük kentlerin üzerindeki havada oluşur.
- E) Dünya, Ay'a göre Güneş'e çok daha yakın olduğu için ısınır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Atmosferdeki sera gazları yeryüzünden yayılan ısının bir kısmını tutar.
Doğal sera etkisi yeryüzünden yayılan ısının bir kısmını atmosferde tutar; bu sayede Dünya'nın sıcaklığı yaşama uygun düzeyde kalır ve gece-gündüz farkı yumuşar. Sera etkisinin sanayileşmeyle başladığını söyleyen şık yanlıştır; sanayileşme doğal olarak var olan bu etkiyi güçlendirmiştir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.