Teknoloji Bağlamında Aksiyolojik Problemler

aksiyoloji
mahremiyet
siber güvenlik
sosyal medya
panoptikon
yapay zekâ
bauman
değerlerin tahribatı

Teknolojinin yol açtığı aksiyolojik problemler nelerdir?

Teknoloji bağlamında aksiyolojik problemler, teknolojinin iyi-kötü, doğru-yanlış ve ahlaki eylem gibi değerler alanında yol açtığı sorunlardır; aksiyoloji değer felsefesidir. Kişisel veriler ağlarda işlenip saklandıkça mahremiyet ihlali, siber suç, kimlik hırsızlığı ve dolandırıcılık artar; silahlanma yarışı ve teknolojik savaşlar da insanlık için tehdit oluşturur. Ekran aracılı iletişim yüz yüze ilişkinin samimiyetini dışarıda bırakır; sosyal medyada yalnızlık, bağımlılık, kaygı, kimlik parçalanması ve dezenformasyon görülür. Zygmunt Bauman'a göre sosyal medya utanma riskinden uzak bir ifade alanı sunar, ama insanlar mahremiyetlerinden vazgeçerek yaşamlarını sürekli gözetlenen bir panoptikona çevirir; teknoloji kör olduğu için bilinçli ve eleştirel bir tutum gerekir. Yapay zekâ ise robotların ahlaklı davranıp davranamayacağı ve ahlaki sorumluluk yüklenip yüklenemeyeceği sorularını doğurur. Ontolojik problemler varlıkla, aksiyolojik problemler ise değerler ve eylemle ilgilidir.

Teknoloji Bağlamında Aksiyolojik Problemler: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, teknolojinin değerler ve eylem alanında yol açtığı aksiyolojik problemleri; güvenlik, mahremiyet, sosyal medya ve yapay zekâ üzerinden anlatıyor.

Aksiyoloji değer felsefesidir; burada sorulan soru, teknolojinin iyi-kötü, doğru-yanlış ve ahlaki eylem üzerindeki etkisidir.
Güvenlik ve mahremiyet: Kişisel veriler ağlarda işlenip saklandıkça mahremiyet ihlali, siber suç, kimlik hırsızlığı ve dolandırıcılık artar. Silahlanma yarışı ve teknolojik savaşlar insanlık için tehdittir.
Sosyal medya: Ekran aracılı iletişim yüz yüze ilişkinin samimiyetini ve gerçekliğini dışarıda bırakır; yalnızlık, yüzeysellik, bağımlılık, kaygı, kimlik parçalanması ve dezenformasyon görülür.
Zygmunt Bauman: Sosyal medya bireye utanma ve reddedilme riskinden uzak bir ifade alanı sunar, fakat insanlar mahremiyetlerinden vazgeçerek yaşamlarını bir tür panoptikona (sürekli gözetlenen yapı) çevirir. Ona göre teknoloji "kör"dür; bir yere varmak için değil hareket ettiği için hareket eder, bu yüzden tam hâkimiyet imkânsızdır, bilinçli ve eleştirel tutum gerekir.
Yapay zekâ: İnsan gibi düşünen ve davranan sistemlerdir. "Robotlar ahlaklı davranabilir mi, bilinç ve irade sahibi midir, ahlaki sorumluluk yüklenebilir mi?" soruları tartışılır.
Robot teknolojisinin öncülerinden biri olarak El-Cezeri, otomatik düzenekleriyle bilinir.

Unutma: Ontolojik problem varlık ve insanın kendini kaybetmesiyle, aksiyolojik problem ise değerler, ahlak ve eylemle ilgilidir; ikisini ayırt etmek sık sorulur.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Aksiyolojik problem, "Teknolojiyle ne yapmalıyız, neyi yapmamalıyız?" sorusudur; değerler, doğru-yanlış ve sorumluluk tartışılır.

Adım 1: Bir teknolojik durumu belirle (ör. bir uygulamanın konum bilgini istemesi).
Adım 2: Hangi değerin tehlikeye girdiğini sor: mahremiyet mi, güvenlik mi, adalet mi, dürüstlük mü?
Adım 3: Sorumluluğun kimde olduğunu düşün: kullanıcıda mı, şirkette mi, yasa koyucuda mı?

Günlük hayattan: Bir arkadaşının izni olmadan çektiğin fotoğrafını paylaşmak teknik olarak birkaç saniye sürer; ama onun mahremiyetini ve rızasını yok sayar. Teknoloji işi kolaylaştırır, kararın ahlaki yükünü ortadan kaldırmaz.

Sık yapılan hata: Ontolojik ve aksiyolojik problemi karıştırmak. Doğrusu: "İnsan teknoloji karşısında kendini kaybediyor mu?" ontolojik, "Yapay zekâ verdiği zarardan sorumlu tutulabilir mi?" aksiyolojik bir sorudur.

Derinleş

Sürücüsüz bir aracın kaçınılmaz bir kaza anında iki kötü seçenekten birini seçmek zorunda kaldığını düşün. Bu aracın karar kurallarını kim belirlemeli: yazılımcılar, araç sahibi, yasa koyucu mu? Bilişim teknolojileri dersindeki algoritma bilgini de kullanarak bir karar tablosu taslağı hazırla; kaza olursa sorumluluğun kime ait olacağını tartış.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

FEL.11.2.1Teknoloji ile ilgili felsefi soru ve problemleri anlayabilme
- a) Teknoloji ile ilgili felsefi soru ve problemleri açıklar.
- b) Teknoloji ile ilgili felsefi soru ve problemleri hayatla ilişkilendirerek değerlendirir.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Bir teknoloji fuarında, yaşlı bakımında kullanılan bir robot tanıtılıyor. Ziyaretçiler stantta robotla ilgili sorularını kartlara yazıyor; felsefe öğretmeni bunlardan birini "aksiyolojik soru" diye ayırıyor. Öğretmenin ayırdığı soru aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bu robota ahlaki sorumluluk yüklenebilir mi?
- B) Bu robotun işlemcisi ne hızda çalışır?
- C) Bu robot hangi dille programlanmıştır?
- D) Bu robot kaç kilogram yük taşıyabilir?
- E) Bu robotun pili kaç saat dayanır?
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bu robota ahlaki sorumluluk yüklenebilir mi?
Bir robota ahlaki sorumluluk yüklenip yüklenemeyeceği, değer ve ahlakla ilgili olduğu için aksiyolojik bir sorudur. Diğer sorular teknik özellikleri sorar; ölçüm ya da kullanım kılavuzuyla cevaplanabilir.
Kolay
2Bir mimar, ortasında bir gözetleme kulesi bulunan, çevresindeki bütün odaların kuleden görülebildiği bir bina tasarlıyor. Odalardakiler kulede birinin olup olmadığını göremediği için kendilerini her an izleniyor sayıp davranışlarını buna göre ayarlıyor. Bu yapı ve doğurduğu durum hangi kavramla ifade edilir?
- A) Panoptikon
- B) Simülasyon
- C) Çerçeveleme
- D) Teknofobi
- E) Dezenformasyon
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Panoptikon
Herkesin sürekli gözetlendiğini düşünerek davranışını denetlediği yapıya panoptikon denir; bugün kameralar ve dijital iz sürme bu kavramla tartışılır. Simülasyon da görüntüyle ilgilidir; ama gözetlenmeyi değil, göstergelerin gerçeğin yerini almasını anlatır.
Kolay
3Bir okulun münazara kulübü, teknolojiyle ilgili tartışma konularını varlık, bilgi ve değer başlıklarına ayırıyor. Değer başlığı altına "aksiyolojik problemler" yazılmış, ama içi henüz boş. Teknoloji bağlamındaki aksiyolojik problemler hangi konuyla ilgilenir?
- A) Teknolojinin insanın varlığını nasıl dönüştürdüğüyle
- B) Makinelerin fiziksel çalışma ilkeleriyle
- C) Teknolojinin iyi-kötü ve doğru-yanlış eylemlere etkisiyle
- D) Teknolojinin hangi yılda ortaya çıktığıyla
- E) Teknolojik bilginin nasıl doğrulandığıyla
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Teknolojinin iyi-kötü ve doğru-yanlış eylemlere etkisiyle
Aksiyoloji değer felsefesidir; teknolojinin ahlaki eylemlere, iyi-kötü ve doğru-yanlış yargılarına etkisini inceler. "İnsanın varlığını nasıl dönüştürdüğü" sorusu da felsefidir; ama varlıkla ilgili olduğu için ontolojik problemlere girer.
Kolay
4Bir haber bülteninde teknolojiyle ilgili beş kısa haber okunuyor. Spiker, bunlardan yalnızca birinin teknolojinin güvenlik ve mahremiyet alanında yol açtığı bir soruna örnek olduğunu belirtiyor. Aşağıdaki haberlerden hangisi bu soruna örnektir?
- A) Çalınan kimlik bilgileriyle başkası adına kredi çekilmesi
- B) Bir ailenin akşam yemeğini birlikte yemesi
- C) Bir öğrencinin kütüphaneden kitap ödünç alması
- D) Bir çiftçinin tarlasını traktörle sürmesi
- E) Bir şehrin metro hattının uzatılması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Çalınan kimlik bilgileriyle başkası adına kredi çekilmesi
Kişisel bilgilerin çalınıp başkası adına işlem yapılması, teknolojinin güvenlik ve mahremiyet alanındaki sorunlarına örnektir. Traktör ve metro örnekleri de teknoloji içerir; ama herhangi bir kişisel bilginin ele geçirilmesi ya da güvenlik açığı söz konusu değildir.
Kolay
5Bir bilgisayar korsanı, bir hastanenin ağına sızarak hasta kayıtlarını kilitliyor ve kayıtları açmak için para istiyor. Bu olay ders kitabındaki hangi kavramla adlandırılır?
- A) Siber suç
- B) Simülasyon
- C) Panoptikon
- D) Çerçeveleme
- E) Teknofobi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Siber suç
Kitapta siber suç; bilgisayarı, bilgisayar ağını ya da ağa bağlı bir cihazı hedef alan ve çoğu zaman para kazanmak isteyen korsanlarca işlenen suç olarak tanımlanır. Panoptikon ise sürekli gözetlenen yapıyı anlatır.
Kolay
6Zeynep'in sosyal medya hesabı çalınıyor. Hesabı ele geçiren kişi, Zeynep'in arkadaşlarına onun ağzından "Acil paraya ihtiyacım var." diye mesaj gönderiyor. Bu durum hangi teknoloji kaynaklı soruna örnektir?
- A) Endüstriyel kirlilik
- B) Teknolojik anarşi ve güç arayışı
- C) Kimlik hırsızlığı ve dolandırıcılık
- D) Varlığın unutulması
- E) Seri üretim ve otomasyon
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kimlik hırsızlığı ve dolandırıcılık
Kitapta sosyal medyada kullanıcı hesaplarının çalınarak insanlardan para istenmesinin kimlik hırsızlığı ve dolandırıcılık olarak önemli bir suç olduğu belirtilir. Varlığın unutulması ise ontolojik bir problemdir.
Kolay
7Ders kitabına göre yapay zekâ teknolojilerinin tasarımının temelinde hangi ilkeler bulunur?
- A) Panoptikon ilkeleri
- B) Arkhe ilkeleri
- C) Simülasyon ilkeleri
- D) Teknofobi ilkeleri
- E) Biyolojik taklit ilkeleri
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Biyolojik taklit ilkeleri
Kitapta yapay zekâ teknolojilerinin insanın ve toplumun ihtiyaçları doğrultusunda üretildiği ve bu tasarımların temelinde biyolojik taklit ilkelerinin bulunduğu belirtilir. Arkhe ise İlk Çağ doğa filozoflarının ilk neden kavramıdır.
Kolay
8Ders kitabına göre robot teknolojisinin öncülerinden biri olarak otomatik düzenekleriyle bilinen düşünür kimdir?
- A) El-Cezeri
- B) Yunus Emre
- C) Gazali
- D) Farabi
- E) İbn Rüşd
Cevabı göster
Doğru cevap: A) El-Cezeri
Kitapta El-Cezeri'nin otomatik düzenekleriyle robot teknolojisinin öncülerinden biri olarak bilindiği belirtilir. Farabi ve Gazali akıl-inanç ilişkisi konusunda görüşleriyle tanınan düşünürlerdir.
Kolay
9Bir sosyolog, Zygmunt Bauman'ın sosyal medya hakkındaki görüşlerini özetliyor. Ders kitabına göre Bauman'ın görüşleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer alır?
- A) Sosyal medya yüz yüze ilişkilerin samimiyetini artırır.
- B) Sosyal medyada kullanıcıların mahremiyeti her zaman korunur.
- C) İnsan teknolojiye tam olarak hâkim olabilir.
- D) Teknoloji belirli bir hedefe ulaşmak için hareket eder.
- E) Sosyal medya bireye utanma riskinden uzak bir ifade alanı sunar.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sosyal medya bireye utanma riskinden uzak bir ifade alanı sunar.
Kitapta Bauman'a göre sosyal medyanın bireye utanma ve reddedilme riskinden uzak bir ifade alanı sunduğu belirtilir. Bauman'a göre teknoloji kördür ve tam hâkimiyet imkânsızdır; bu yüzden teknolojinin bir hedefe yöneldiğini ya da insanın ona tam hâkim olabileceğini söyleyen seçenekler onun görüşüyle çelişir.
Kolay
10Ders kitabına göre yapay zekâ neye karşılık gelir?
- A) Gerçeğin yerini alan göstergelere
- B) Doğadan bağımsız düşünen canlılara
- C) Elle yapılan zanaat ürünlerine
- D) Yalnızca buharla çalışan makinelere
- E) İnsan gibi düşünen ve davranan sistemlere
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İnsan gibi düşünen ve davranan sistemlere
Kitapta yapay zekânın teknolojinin görünür uzantısı olan makinelere, insan gibi düşünen ve davranan sistemlere karşılık geldiği belirtilir. Buharla çalışan makineler Endüstri 1.0 dönemine aittir.
Kolay
11Bir haber sitesindeki bir yazıda şunlar yazıyor: "Ekran aracılığıyla bir araya geliyoruz ama yüz yüze iletişimin sağladığı gerçeklik, samimiyet ve şeffaflık dışarıda kalıyor." Bu tespit, teknolojinin hangi alanda yol açtığı soruna dikkat çeker?
- A) Enerji üretimi
- B) İletişim ve insan ilişkileri
- C) Tarımsal üretim
- D) Hammadde çıkarımı
- E) Ulaşım altyapısı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İletişim ve insan ilişkileri
Kitapta iletişim teknolojilerinin insanları ekran aracılığıyla bir araya getirirken yüz yüze iletişimin sağladığı gerçeklik, samimiyet ve şeffaflığı dışarıda bıraktığı belirtilir. Diğer alanlar tespitte söz konusu değildir.
Kolay
12Ders kitabına göre teknoloji alanındaki gelişmeler değer ve eylem alanında hangi problemlere yol açar?
- A) Güvenlik, değerlerin tahribatı ve ahlaki eylemin imkânı
- B) Makineleşme, seri üretim ve otomasyon
- C) Varlığın unutulması, köksüzleşme ve yurtsuzluk
- D) Arkhe, değişim ve canlı doğa anlayışı
- E) Çerçeveleme, açığa çıkarma ve simülasyon
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Güvenlik, değerlerin tahribatı ve ahlaki eylemin imkânı
Kitapta teknolojideki gelişmelerin değer ve eylem alanında güvenlik, değerlerin tahribatı ve ahlaki eylemin imkânı gibi problemlere yol açtığı belirtilir. Varlığın unutulması ve köksüzleşme ise Heidegger'in ele aldığı ontolojik problemlerdir.
Kolay
13Bir felsefe öğretmeni, teknolojiyle ilgili problemleri tahtaya iki sütun hâlinde yazıyor: Birinci sütunda varlıkla, insanın kendini kaybetmesiyle ilgili problemler; ikinci sütunda değerlerle, ahlakla ve eylemle ilgili problemler var. İkinci sütunun başlığı hangisi olmalıdır?
- A) Mantıksal problemler
- B) Ontolojik problemler
- C) Aksiyolojik problemler
- D) Estetik problemler
- E) Epistemolojik problemler
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Aksiyolojik problemler
Kitaba göre aksiyolojik problemler değerler, ahlak ve eylemle; ontolojik problemler ise varlık ve insanın kendini kaybetmesiyle ilgilidir. Birinci sütunun başlığını ikinciye yazmak, kitabın özellikle uyardığı karışıklıktır.
Kolay
14Ders kitabına göre aksiyoloji nedir?
- A) Dil felsefesi
- B) Bilgi felsefesi
- C) Değer felsefesi
- D) Mantık bilimi
- E) Varlık felsefesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Değer felsefesi
Aksiyoloji değer felsefesidir; teknoloji bağlamında iyi-kötü, doğru-yanlış ve ahlaki eylemle ilgili soruları inceler. Varlık felsefesi ise ontolojidir.
Kolay
15Bir alışveriş sitesinde ucuz bir ayakkabı ilanı görüp parayı ödeyen Emre'ye hiçbir ürün gelmiyor; satıcı hesabı da kısa süre sonra kapanıyor. Bu olay teknolojiyle ilgili hangi soruna örnektir?
- A) Sosyal medya ve genel ağ üzerinden hayalî ürün satışıyla dolandırıcılık
- B) Bilim ve teknolojinin birbirini beslemesi
- C) Endüstri 4.0'da makinelerin kendi kararlarını vermesi
- D) Teknolojiye karşı duyulan korku ve geri çekilme
- E) Heidegger'in çerçeveleme olarak adlandırdığı durum
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sosyal medya ve genel ağ üzerinden hayalî ürün satışıyla dolandırıcılık
Kitapta sosyal medya üzerinden ticari faaliyetlerde hayalî ürün satışı yoluyla dolandırıcılık olaylarının arttığı belirtilir; Emre'nin yaşadığı budur. Teknolojiye karşı korku ise teknofobidir ve olayla ilgisi yoktur.
Kolay
16Bir haberde, bir ülkenin komşularından daha güçlü olmak için kitle imha silahlarını artırdığı, karşı tarafın da aynı yola gittiği anlatılıyor. Ders kitabına göre bu durum teknolojinin yol açtığı hangi kaygıya örnektir?
- A) Silahlanma yarışının bütün insanlık için oluşturduğu güvenlik tehdidine
- B) Kişisel verilerin reklam şirketlerine aktarılmasına
- C) Tüketim kültürünün temiz gıdaya erişimi zorlaştırmasına
- D) Elektronik atıkların geri dönüştürülememesine
- E) Sosyal medyanın yüz yüze iletişimi azaltmasına
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Silahlanma yarışının bütün insanlık için oluşturduğu güvenlik tehdidine
Kitapta savaş sanayisindeki ilerlemenin, kitle imha silahlarının artışının ve ülkeler arası silahlanma yarışının tüm insanlık için endişe verici bir güvenlik sorunu olduğu belirtilir. Diğer seçenekler teknolojinin başka sorunlarıdır, haberdeki durumla ilgili değildir.
Kolay
17Gizem, lise yıllarında attığı bir paylaşımı silip unutmuştur. Yıllar sonra aynı paylaşım, ağda kalan bir kopyasıyla karşısına çıkıyor. Bu durum Bauman'ın görüşleri açısından en iyi nasıl açıklanır?
- A) Teknoloji belirli bir yere varmak için hareket eder.
- B) Dijital ağda bırakılan izler saklanır ve yok olmaz.
- C) Sosyal medya bireyleri ahlaki kısıtlamalara bağlar.
- D) Silinen paylaşımlar ağda kendiliğinden yok olur.
- E) Mesajlaşma görüşmeyi riskli bir diyaloğa dönüştürür.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Dijital ağda bırakılan izler saklanır ve yok olmaz.
Bauman'a göre dijital ağda bırakılan her iz saklanmakta, kullanılmakta ve yok olmamaktadır. Gizem'in durumu bunu örnekler. Bauman'a göre teknoloji bir yere varmak için hareket etmez; sosyal medya ahlaki kısıtlamalardan uzaktır; mesajlaşma da riskli diyalog ihtimalini ortadan kaldırır.
Kolay
18Bir grup bilgisayar korsanı, bir kurumun sitesini çökertiyor; para istemeden yalnız siyasi bir mesaj yayımlıyor. Bu olay siber suçlarla ilgili hangi bilgiyi örnekler?
- A) Siber suçlar yalnız sosyal medya hesaplarını hedef alır.
- B) Siber suçların tamamı para kazanmak için işlenir.
- C) Siber suçlar bilgisayar ağlarını hedef almayan suçlardır.
- D) Siber suçlar bazen kazanç dışında siyasi zarar amacı taşır.
- E) Siber suçlar yalnız savunma sanayisinde görülen olaylardır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Siber suçlar bazen kazanç dışında siyasi zarar amacı taşır.
Ders kitabına göre siber suçların çoğu para kazanmak isteyen korsanlarca işlenir; ancak zaman zaman kazanç dışında bilişim sistemlerine zarar vermek de amaçlanır ve bu zararlar siyasi ya da kişisel olabilir. Olayda para istenmemesi bunu gösterir; 'tamamı' ve 'yalnız' içeren şıklar kitapla çelişir.
Orta
19On altı yaşındaki Selin, paylaştığı fotoğraflar az beğeni aldığında kendini değersiz hissediyor ve fotoğrafı siliyor. Arkadaşlarıyla yüz yüze buluşmaları azalıyor; çoğu konuşmasını yalnızca mesajlaşarak yapıyor. Selin'in yaşadığı durum en çok hangi sorunla ilgilidir?
- A) Siber suçların ve dolandırıcılığın artması
- B) Silahlanma yarışının giderek hızlanması
- C) Elektronik atıkların doğaya zarar vermesi
- D) Kişisel verilerin izinsiz satılması
- E) Sosyal medyanın kimlik ve ilişkiler üzerindeki etkisi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sosyal medyanın kimlik ve ilişkiler üzerindeki etkisi
Selin'in kendine verdiği değerin beğeni sayısına bağlanması ve yüz yüze ilişkilerinin azalması, sosyal medyanın kimlik ve ilişkiler üzerindeki etkisini gösterir. Kişisel verilerin satılması da sosyal medya sorunudur; ancak örnekte Selin'in bilgilerinin kötüye kullanıldığına dair bir şey yoktur.
Orta
20Ali, yeni indirdiği bir el feneri uygulamasının izin isteklerini okumadan onaylıyor. Bir hafta sonra uygulamanın rehberine, konumuna ve fotoğraflarına eriştiğini, bu bilgileri reklam şirketlerine aktardığını öğreniyor. Ali'nin davranışı en çok hangi değeri tehlikeye atar?
- A) Hakkaniyet
- B) Sürdürülebilirlik
- C) Nesiller arası eşitlik
- D) Yardımseverlik
- E) Mahremiyet
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Mahremiyet
Kişisel bilgilerin, fotoğrafların ve konumun izinsiz paylaşılması mahremiyet değerini zedeler. Hakkaniyet de bir değer kavramıdır; ama hukukta yasanın somut duruma adil uygulanmasıyla ilgilidir, kişisel bilgilerin korunmasıyla değil.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.