11. Sınıf Fizik · Elektrik ve Manyetizma

Manyetik Alan

manyetik kutup
manyetik alan çizgileri
tesla
pusula
manyetik kuvvet

Manyetik alan nedir ve mıknatısın kutupları nasıl etkileşir?

Manyetik alan, mıknatısların ve akım geçen tellerin çevresinde oluşan, başka mıknatıslara ve hareketli yüklere kuvvet uygulayan etki bölgesidir. Her mıknatısın kuzey (N) ve güney (S) olmak üzere iki kutbu vardır ve mıknatıs ne kadar bölünürse bölünsün tek kutup elde edilemez. Aynı kutuplar birbirini iter, zıt kutuplar çeker. Manyetik alan çizgileri mıknatısın dışında N'den çıkıp S'ye girer, kapalı eğriler oluşturur ve birbirini kesmez. Manyetik alan vektörel bir büyüklüktür; birimi tesladır ve 1 G = 10⁻⁴ T ilişkisiyle gauss da kullanılır. Pusula iğnesi küçük bir mıknatıstır ve bulunduğu yerdeki alanın yönünü gösterir. Dünya dev bir mıknatıs gibi davranır; Güneş rüzgârındaki yüklü parçacıkların bir kısmı Van Allen kuşaklarında tutulur, kutuplara yönelenler kutup ışıklarını oluşturur. Dünya'nın coğrafi kuzey kutbu yakınında manyetik bir güney kutbu bulunduğu için pusulanın N ucu kuzeye döner.

Manyetik Alan: konu anlatımı ve özeti

Mıknatısların ve akım geçen tellerin çevresinde, başka mıknatıslara ve hareketli yüklere kuvvet uygulayan bir etki bölgesi oluşur; buna manyetik alan denir. Dünya'nın manyetik alanı bizi Güneş'ten gelen yüklü parçacıklara karşı korur.

Her mıknatısın kuzey (N) ve güney (S) olmak üzere iki kutbu vardır; mıknatıs ne kadar bölünürse bölünsün tek kutup elde edilemez.
Aynı kutuplar birbirini iter, zıt kutuplar çeker.
Manyetik alan çizgileri mıknatısın dışında N'den çıkıp S'ye girer, kapalı eğriler oluşturur ve birbirini kesmez; sık olduğu yerde alan şiddetlidir.
Çubuk mıknatısın manyetik alan çizgileri: dışarıda N kutbundan çıkıp S kutbuna girer, birbirini kesmez, kutuplara yakın yerde sıktır
Manyetik alan vektörel bir büyüklüktür, birimi tesla'dır (T); gauss da kullanılır (1 G = 10⁻⁴ T).
Pusula iğnesi küçük bir mıknatıstır ve bulunduğu yerdeki manyetik alanın yönünü gösterir; yakındaki mıknatıs, akım geçen tel veya demir yapılar pusulayı saptırabilir.
Dünya dev bir mıknatıs gibi davranır; Güneş rüzgârındaki yüklü parçacıkların bir kısmı Van Allen kuşaklarında tutulur, kutuplara yönelenler kutup ışıklarını (aurora) oluşturur.
Manyetik alan MR cihazlarından elektrik motorlarına kadar birçok teknolojinin temelindedir.

Unutma: Dünya'nın coğrafi kuzey kutbunun yakınında aslında manyetik bir güney kutbu bulunur; pusulanın N ucu bu yüzden kuzeye döner.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Manyetik alanı gözünle göremezsin, ama onu görünür hâle getirmenin kolay bir yolu var.

Bir çubuk mıknatısın üzerine ince bir karton koy.
Kartonun üzerine demir tozu serp ve kartona hafifçe vur.
Tozlar, mıknatısın bir kutbundan ötekine uzanan eğriler boyunca dizilir: Bunlar manyetik alan çizgileridir.
Çizgilerin kutuplarda sıklaştığını gör: Alan en güçlü orada.

Günlük hayattan: Buzdolabı süsleri kapağa yapışır ama alüminyum bir pencere çerçevesine yapışmaz.

Sık yapılan hata: "Mıknatıs bütün metalleri çeker." Doğrusu: Mıknatıs demir, nikel ve kobalt gibi belirli metalleri çeker; alüminyum, bakır ve altın gibi metaller mıknatısa belirgin biçimde çekilmez. Madeni paraların bazılarının mıknatısa yapışıp bazılarının yapışmaması da bundandır.

Derinleş

Göçmen kuşlar, deniz kaplumbağaları ve bazı balıklar binlerce kilometre yolu Dünya'nın manyetik alanını kullanarak bulabilir. Bu canlılardan birini seçip manyetik alanı nasıl algıladığına dair bilim insanlarının öne sürdüğü açıklamaları araştır. Şehirlerdeki elektrik hatları ve yapay manyetik alanların bu canlıların yön bulmasını etkileyip etkilemediğini tartış ve bulgularını kaynaklarıyla sun.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

FİZ.11.2.4Mıknatısların birbiriyle etkileşimine yönelik bilimsel gözlem yapabilme
- a) Mıknatısların birbiriyle etkileşimiyle ilgili nitelikleri tanımlar.
- c) Mıknatısların birbiriyle etkileşimiyle ilgili verileri manyetik alan çizgileriyle açıklar.

Bu konuda neler var?

Manyetik Alan ve Manyetik Kuvvet

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Kamp yapan Barış, çadırını kuracağı yönü belirlemek için pusulasını yatay bir taşın üzerine koyuyor. İğne bir süre salındıktan sonra duruyor ve N ucu belirli bir yönü gösteriyor. Pusula iğnesinin N ucu neyi gösterir?
- A) Güneş'in doğduğu yönü
- B) Bulunduğu yerdeki elektriksel alanın yönünü
- C) Yer çekimi kuvvetinin yönünü
- D) Bulunduğu yerdeki manyetik alanın yönünü
- E) Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönme yönünü
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bulunduğu yerdeki manyetik alanın yönünü
Pusula iğnesi küçük bir mıknatıstır; serbestçe dönebildiğinde N ucu bulunduğu yerdeki manyetik alanın yönünü gösterir. Pusulanın kuzeyi göstermesi bu alanın sonucudur; iğne elektriksel alandan ya da yer çekiminden etkilenerek yön almaz.
Kolay
2Bir öğrenci beyaz bir kartonun altına çubuk mıknatıs yerleştirip kartonun üzerine demir tozu serpiyor ve kartona hafifçe vuruyor. Tozların bazı bölgelerde yoğun, bazı bölgelerde seyrek çizgiler oluşturduğunu fotoğraflıyor. Bu gözleme göre mıknatısın alanı nerede en şiddetlidir?
- A) Mıknatısın tam ortasının yanında
- B) Kutuplarının yakınında
- C) Mıknatıstan çok uzakta
- D) Her yerde eşit şiddette
- E) Yalnızca N kutbunun yakınında
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kutuplarının yakınında
Demir tozları alan çizgilerini gösterir; çizgiler kutupların yakınında en sıktır ve çizgilerin sık olduğu yerde alan en şiddetlidir. Alanın yalnızca N kutbunda güçlü olduğu düşüncesi yanlıştır; iki kutbun çevresinde de alan şiddeti benzerdir.
Kolay
3Bir öğrenci iki çubuk mıknatısı, sürtünmesi az iki oyuncak arabanın üzerine yerleştiriyor. Arabaları, mıknatısların N kutupları birbirine bakacak biçimde elleriyle yaklaştırıp aynı anda serbest bırakıyor. Arabalar serbest bırakıldığında mıknatıslar nasıl etkileşir?
- A) Birbirini çeker.
- B) Etkileşmez.
- C) Önce çeker, sonra iter.
- D) Önce iter, sonra çeker.
- E) Birbirini iter.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Birbirini iter.
Mıknatıslarda aynı kutuplar birbirini iter, zıt kutuplar birbirini çeker; iki N kutbu aynı kutup olduğundan arabalar birbirinden uzaklaşır. Mıknatısların her zaman birbirini çektiği düşüncesi, yalnızca zıt kutupların denendiği gözlemlerden kaynaklanan bir genellemedir.
Kolay
4Bir hastanedeki MR cihazının bilgi etiketinde "Manyetik alan: 1,5 T" yazıyor. Etiketi okuyan Elif, bu değerin evdeki buzdolabı mıknatıslarının alanından binlerce kat büyük olduğunu öğreniyor. Etiketteki "T" simgesi hangi birimi gösterir?
- A) Tesla
- B) Newton
- C) Ton
- D) Volt
- E) Tera
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tesla
Manyetik alanın SI birimi tesladır (T); gauss da kullanılır ve 1 G = 10⁻⁴ T'dır. "Tera" bir birim değil, 10¹² anlamına gelen bir ön ektir ve tek başına kullanılmaz; ton ise kütle birimidir.
Kolay
5Bir hastanedeki görüntüleme cihazının teknik belgesinde manyetik alanın büyüklüğü verilmiştir. Uluslararası birim sisteminde (SI) manyetik alanın birimi hangisidir?
- A) Gauss (G)
- B) Newton (N)
- C) Tesla (T)
- D) Coulomb (C)
- E) Volt (V)
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tesla (T)
Manyetik alanın SI birimi tesla'dır. Gauss da kullanılan bir birimdir (1 G = 10⁻⁴ T) ancak SI birimi değildir.
Kolay
6Bir çubuk mıknatısın çevresindeki manyetik alan çizgileri çiziliyor. Mıknatısın dışında alan çizgilerinin yönü için hangisi doğrudur?
- A) S kutbundan çıkıp N kutbuna girer.
- B) İki kutuptan da dışarı doğru çıkar.
- C) İki kutba da içeri doğru girer.
- D) N kutbundan çıkıp S kutbuna girer.
- E) Mıknatısın ortasından çıkıp kutuplara girer.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) N kutbundan çıkıp S kutbuna girer.
Mıknatısın dışında manyetik alan çizgileri N kutbundan çıkar ve S kutbuna girer. Çizgilerin iki kutuptan da dışarı çıktığı düşüncesi, alan çizgilerinin kapalı eğriler oluşturduğu bilgisiyle çelişir.
Kolay
7Osmanlı Devleti'nde pusuladan ilk bahsedilen metin olarak bilinen, 1521 tarihli Kitâb-ı Bahriyye adlı eserin yazarı kimdir?
- A) Pîrî Reis
- B) Seydi Ali Reis
- C) Kâtip Çelebi
- D) Evliya Çelebi
- E) Uluğ Bey
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Pîrî Reis
Kitâb-ı Bahriyye, Pîrî Reis'in 1521 tarihli eseridir ve Osmanlı'da pusuladan ilk bahsedilen metindir. Seydi Ali Reis ise XVI. yüzyılda yazdığı eserde manyetik sapmadan söz etmiştir.
Kolay
81269 yılında küresel bir doğal mıknatısın yüzeyine iğneler yerleştirerek iğnelerin yönelimini inceleyen ve mıknatısın uçlarına kutup adını veren bilim insanı kimdir?
- A) Michael Faraday
- B) Isaac Newton
- C) Edmund Halley
- D) Galileo Galilei
- E) Pierre de Maricourt
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Pierre de Maricourt
Pierre de Maricourt, 1269'da küresel doğal mıknatısla yaptığı çalışmada iğnelerin yöneldiği uçlara kutup adını vermiştir. Edmund Halley ise pusula sapmalarını haritalamıştır.
Kolay
9Bir öğrenci manyetik alan çizgilerinin özelliklerini listeliyor. Aşağıdakilerden hangisi manyetik alan çizgilerinin bir özelliği değildir?
- A) Mıknatısın dışında N'den çıkıp S'ye girer.
- B) Sık olduğu yerde alan daha şiddetlidir.
- C) Kapalı eğriler oluşturur.
- D) Alanın yönünü gösterir.
- E) Birbirini keserek açık uçlu eğriler oluşturur.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Birbirini keserek açık uçlu eğriler oluşturur.
Manyetik alan çizgileri birbirini kesmez ve kapalı eğriler oluşturur; bu yüzden 'birbirini keserek açık uçlu eğriler oluşturur' ifadesi yanlıştır. Diğer ifadeler alan çizgilerinin doğru özellikleridir.
Kolay
10Bir öğrenci, elindeki çubuk mıknatısın N kutbunu masadaki başka bir mıknatısın S kutbuna yaklaştırıyor. Mıknatıslar arasındaki etkileşim için hangisi doğrudur?
- A) Birbirini iter.
- B) Etkileşmez.
- C) Önce iter, sonra çeker.
- D) Birbirini çeker.
- E) Yalnız büyük mıknatıs küçüğü iter.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Birbirini çeker.
Zıt kutuplar birbirini çeker; N ile S kutupları karşı karşıya geldiğinde mıknatıslar birbirine yaklaşır. İtme yalnız aynı kutuplar arasında olur.
Kolay
111600 yılında yaptığı deneyler sonucunda pusula iğnesinin hep belirli bir yöne dönmesini Dünya'nın büyük bir mıknatıs gibi davranmasına bağlayan bilim insanı kimdir?
- A) William Gilbert
- B) Pierre de Maricourt
- C) Edmund Halley
- D) Michael Faraday
- E) Galileo Galilei
Cevabı göster
Doğru cevap: A) William Gilbert
William Gilbert, Dünya'nın manyetik alanını açıklayan ve pusulanın yönelmesini Dünya'nın dev bir mıknatıs gibi davranmasına bağlayan ilk bilim insanıdır. Maricourt kutup kavramını, Halley ise pusula sapma haritasını ortaya koymuştur.
Kolay
12Bir pusula, bir mıknatısın yakınındaki farklı noktalara konup iğnenin yönü inceleniyor. Pusula iğnesinin N ucunun gösterdiği yön neyi belirtir?
- A) Mıknatısın kütlesini
- B) Bulunduğu noktadaki elektriksel alanın yönünü
- C) Yer çekimi kuvvetinin yönünü
- D) Bulunduğu noktadaki manyetik alanın yönünü
- E) Mıknatısın sıcaklığını
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bulunduğu noktadaki manyetik alanın yönünü
Pusula iğnesi küçük bir mıknatıstır ve N ucu bulunduğu noktadaki manyetik alanın yönünü gösterir. Elektriksel alan pusula iğnesini bu şekilde yönlendirmez.
Kolay
13Magnetospirillum magnetotacticum gibi bazı bakteri türlerinin yönlerini bulabildikleri bilinmektedir. Bu bakteriler yön bulmak için hangi yapılarını kullanır?
- A) Işığa duyarlı göz benzeri yapılarını
- B) Manyetit kristallerinden oluşan zincir biçimli yapılarını
- C) Sesi algılayan kulak benzeri yapılarını
- D) Kimyasal koku algılayıcılarını
- E) Isıya duyarlı zarlarını
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Manyetit kristallerinden oluşan zincir biçimli yapılarını
Bu bakteriler, tek kristal manyetit taşından oluşan zincir biçimli ve mıknatıs özelliği gösteren yapılarıyla yön bulur. Işık ya da ses algılayan yapılar bu yeteneği açıklamaz.
Kolay
14Antik çağlardan beri demiri çektiği bilinen, demir oksit bileşiğinden oluşan doğal mıknatıs taşının adı nedir?
- A) Kuvars
- B) Mermer
- C) Manyetit
- D) Kükürt
- E) Granit
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Manyetit
Manyetit (Fe3O4), demiri çeken doğal bir mıknatıs taşıdır. Kuvars, mermer ve granit mıknatıslık özelliği göstermez.
Kolay
15Manyetik alandan yararlanılan uygulamalar listeleniyor. Aşağıdakilerden hangisi manyetik alandan yararlanan bir uygulama değildir?
- A) Mercekle güneş ışığını odaklayarak kâğıt yakmak
- B) Hurdalıkta manyetik vinçle demir atıkları taşımak
- C) Hastanede MRG ile görüntüleme yapmak
- D) Pusulayla yön bulmak
- E) Toprak altındaki maden yataklarını aramak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Mercekle güneş ışığını odaklayarak kâğıt yakmak
Mercekle ışığı odaklamak bir optik uygulamasıdır, manyetik alanla ilgisi yoktur. Manyetik vinç, MRG, pusula ve maden arama manyetik alandan yararlanır.
Kolay
16Dünya'nın manyetik alanı, Güneş'ten gelen yüksek enerjili yüklü parçacıkların bir kısmını belli bölgelerde hapseder. Bu bölgelere ne ad verilir?
- A) Ozon tabakası
- B) Troposfer
- C) Kutup ışıkları
- D) Asteroit kuşağı
- E) Van Allen kuşakları
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Van Allen kuşakları
Yüklü parçacıkların manyetik alan çizgileri boyunca tutulduğu bölgelere Van Allen kuşakları denir. Kutup ışıkları (aurora) ise kutuplarda atmosfere giren parçacıkların gazlarla etkileşmesiyle oluşan ışıklardır.
Kolay
17Dünya'nın yüzeyindeki manyetik alanın büyüklüğü, ortalama boyutlardaki bir çubuk mıknatısın alanının yaklaşık iki yüzde biri (1/200'ü) kadardır. Bir öğrenci, laboratuvardaki çubuk mıknatısın kutbuna yakın bir noktada manyetik alanı 10 mT (militesla) olarak ölçüyor. Bu bilgiye göre Dünya'nın yüzeyindeki manyetik alanın büyüklüğü yaklaşık kaç mT'dir?
- A) 0,02 mT
- B) 0,05 mT
- C) 0,2 mT
- D) 20 mT
- E) 2000 mT
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 0,05 mT
Dünya'nın yüzeyindeki manyetik alan, çubuk mıknatısın alanının yaklaşık iki yüzde biri kadardır: 10 mT / 200 = 0,05 mT. 0,2 mT, "iki yüzde bir" ifadesini "yüzde iki" gibi okumaktan; 2000 mT ise 200'e bölmek yerine 200 ile çarpmaktan kaynaklanır. Dünya'nın alanı bu kadar zayıf olduğundan pusula, yakınına konan bir mıknatısın alanından kolayca etkilenir.
Kolay
18Bir öğrenci, bilim müzesinde sergilenen manyetit taşı ile at nalı, halka ve çubuk biçimli mıknatısları inceliyor. Rehber, manyetit taşının doğal, ötekilerin yapay mıknatıs olduğunu söylüyor. Doğal ve yapay mıknatıslar arasındaki farkı aşağıdakilerden hangisi doğru belirtir?
- A) Doğal mıknatısların tek kutbu, yapay mıknatısların iki kutbu vardır.
- B) Doğal mıknatıslar yalnız demiri, yapay mıknatıslar yalnız nikeli çeker.
- C) Doğal mıknatısların çevresinde manyetik alan oluşmaz; yapay mıknatısların çevresinde oluşur.
- D) Doğal mıknatıslar bölününce mıknatıslığını yitirir; yapay mıknatıslar yitirmez.
- E) Doğal mıknatısların belli bir şekli yoktur; yapay mıknatıslar istenen şekilde üretilebilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Doğal mıknatısların belli bir şekli yoktur; yapay mıknatıslar istenen şekilde üretilebilir.
Manyetit taşı gibi doğal mıknatısların belli bir şekli yoktur. Yapay mıknatıslar ise istenen şekil ve boyutlarda üretilebilir; at nalı, halka, çubuk, disk ve silindir biçimli mıknatıslar bunun örnekleridir. Doğal ya da yapay olsun her mıknatısın iki kutbu vardır, çevresinde manyetik alan oluşturur, demir, nikel ve kobaltı çeker; bölündüğünde elde edilen parçalar da iki kutuplu mıknatıs olur.
Orta
19Fizik kulübündeki öğrenciler, manyetik alanla ilgili bildiklerini bir kavram haritasına dönüştürmeden önce şu yargıları tartışıyor: I. Manyetik alan vektörel bir büyüklüktür. II. Manyetik alan hareketli yüklü parçacıklara kuvvet uygulayabilir. III. Manyetik alan yalnızca kalıcı mıknatısların çevresinde oluşur. Bu yargılardan hangileri doğrudur?
- A) Yalnız I
- B) I ve II
- C) Yalnız III
- D) II ve III
- E) I, II ve III
Cevabı göster
Doğru cevap: B) I ve II
Manyetik alanın büyüklüğü ve yönü vardır (I) ve hareketli yüklere kuvvet uygular (II). Akım geçen tellerin ve elektromıknatısların çevresinde de manyetik alan oluştuğu için III yanlıştır; manyetik alanın kaynağı aslında hareketli yüklerdir.
Orta
20Norveç'in kuzeyine yaptığı gezide gökyüzünde yeşil ve mor renkli ışık perdeleri gören Aylin, bu kutup ışıklarının (aurora) neden ekvator yakınında değil de kutuplara yakın bölgelerde görüldüğünü araştırıyor. Kutup ışıklarının oluşumu hangisiyle açıklanır?
- A) Güneş ışığının kutuplardaki buzlardan yansıması
- B) Kutuplardaki yanardağlardan çıkan gazların parlaması
- C) Ay'ın çekim etkisiyle atmosferin ısınması
- D) Uzun kutup gecelerinde yıldız ışığının birikmesi
- E) Yüklü parçacıkların manyetik alanla kutuplara yönelmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Yüklü parçacıkların manyetik alanla kutuplara yönelmesi
Güneş rüzgârındaki yüklü parçacıkların bir kısmı Dünya'nın manyetik alanı tarafından kutup bölgelerine yönlendirilir; bu parçacıklar atmosferdeki gazlarla etkileşerek ışık yayar. Buzdan yansıyan Güneş ışığı açıklaması, aurora gece ve gökyüzünde görüldüğü için gözlemle uyuşmaz.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.