11. Sınıf Sosyoloji · Toplum ve Kültür
Kültürün Öğeleri
- bilişsel boyut
- davranışsal boyut
- maddi kültür
- manevi kültür
- örf
- âdet
- gelenek
- görenek
Kültürün ögeleri nelerdir?
Kültürün ögeleri, bilişsel, davranışsal ve maddi boyutlar ile maddi ve manevi kültür ayrımı içinde ele alınan unsurlardır. Bilişsel boyut, insanın kendisi, başkaları ve çevresi hakkındaki anlam, inanç ve düşünme kalıplarıdır; kültürün görünmeyen ama insanı en çok etkileyen yanıdır. Davranışsal boyut törenler, moda, gelenekler, örf ve âdetler gibi yazılı ve yazısız kurallardan oluşur. Maddi boyut araçlar, binalar, yollar ve giysiler gibi insan etkinliğiyle üretilen her şeydir. Manevi kültürün ögelerinden örf, yaptırım gücü yüksek katı toplumsal beklentilerdir. Âdet, bayram ziyareti gibi toplumsal baskıyla uyulan yerleşmiş davranışlardır. Gelenek, kına gecesi gibi kuşaktan kuşağa aktarılan saygın davranış kalıplarıdır. Görenek ise bağdaş kurmak gibi yaptırımı olmayan, görerek taklit edilen yöresel davranışlardır. Maddi kültür, manevi kültürün dışa yansımasıdır: Kilimin kendisi maddi, desenlerinin anlattığı duygular manevi kültürdür.
Kültürün Öğeleri: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, kültürün bilişsel, davranışsal ve maddi boyutlarını ve maddi-manevi kültür ayrımını anlatıyor. Aynı kültürün insanları aynı işaretlerden aynı anlamı çıkarır; kültür farklılaştıkça gerçekliği algılama biçimi de değişir.
- Bilişsel boyut: İnsanın kendisi, başkaları ve çevresi hakkındaki anlam, inanç, yorum ve düşünme kalıplarıdır. Kültürün görünmeyen ama insanı en çok etkileyen boyutudur.
- Davranışsal (normatif) boyut: İnsanlara nasıl yaşayacaklarını gösteren yazılı ve yazısız kurallardır: törenler, moda, gelenekler, örf ve âdetler.
- Maddi boyut: İnsan etkinliğiyle üretilen her şeydir: araçlar, binalar, yollar, sanat eserleri, giysiler, gıdalar ve ilaçlar.
- Manevi kültür: Bilgi, inanç, duygu ve ifade biçimleriyle örf, âdet, gelenek ve göreneklerden oluşur.
- Örf ve âdet: Örf, yaptırım gücü yüksek, kimi yerlerde kanun gibi işleyen katı toplumsal beklentilerdir. Âdet, uyulması zorunlu olmasa da toplumsal baskıyla uyulan yerleşmiş davranışlardır; bayram ziyareti, el öpmek gibi.
- Gelenek ve görenek: Gelenek, eskiden kalma ve kuşaktan kuşağa aktarılan saygın davranış kalıplarıdır; kına gecesi, cirit gibi. Görenek, yaptırımı olmayan, görerek taklit edilen yöresel davranışlardır; bağdaş kurmak, tespih çekmek gibi.
- Maddi kültür: İnsan eliyle yapılmış somut nesnelerdir ve manevi kültürün dışa yansımasıdır. Kilimin kendisi maddi, desenlerinin anlattığı duygular manevi kültürdür.
Unutma: Bir müzik aleti maddi kültürdür; ondan çıkan ve bizi hüzünlendiren ezgi manevi kültüre aittir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
- Kültürün üç boyutunu birer örnekle yaz: bilişsel (inançlar), davranışsal (düğün töreni), maddi (cami).
- Örf, âdet, gelenek ve göreneği yaptırım gücüne göre sırala: en güçlü örf, en zayıf görenek.
- Evinden bir nesne seç ve onun maddi ve manevi yönünü ayrı ayrı yaz.
Günlük hayattan: Çeyiz sandığı maddi kültürdür. İçine konan el işlerinin anneden kıza geçmesi ve taşıdığı anlam manevi kültürdür.
Sık yapılan hata: Örf ile göreneği karıştırmak. Örfün yaptırımı ağırdır ve uyulmazsa ciddi tepki görülür; görenek ise yaptırımı olmayan, taklitle yayılan yöresel bir alışkanlıktır.
İpucu: Yaptırımı “ağır → hafif” diye sırala: örf, âdet, gelenek, görenek.
Derinleş
Kitaptaki giriş sorusunu düşün: Yabancı bir ülkeye giden biri, insanların farklı tepkileri yüzünden kendini yadırganmış hissedebilir. Bu durumu kültürün bilişsel ve davranışsal boyutlarıyla açıklayan kısa bir paragraf yaz. Düşün: Aynı ülkede farklı bölgelerden gelen insanlar da bu duyguyu yaşayabilir mi?
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Kitaba göre kültürün, bireyin kendisi, başkaları ve çevresi hakkındaki anlam, inanç, yorum ve düşünme kalıplarından oluşan bir boyutu vardır. Bu boyut aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Davranışsal boyut
- B) Maddi boyut
- C) Teknik boyut
- D) Ekonomik boyut
- E) Bilişsel boyut
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bilişsel boyut
Anlam, inanç, yorumlama ve düşünme kalıplarından oluşan zihniyet dünyası kültürün bilişsel (kognitif) boyutudur.
Kolay
2Bir toplumda insanlar törenlerde nasıl davranacaklarını, büyüklerine nasıl hitap edeceklerini yazılı ve yazısız kurallardan öğrenmektedir. Bu kurallar kültürün hangi boyutuna aittir?
- A) Bilişsel boyut
- B) Maddi boyut
- C) Davranışsal boyut
- D) Biyolojik boyut
- E) Coğrafi boyut
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Davranışsal boyut
İnsanlara nasıl yaşamaları gerektiğinin yazılı ve yazısız kurallarını veren boyut davranışsal (normatif) boyuttur.
Kolay
3Bir müzede eski bir topluluğun kullandığı aletler, giysiler, ilaç şişeleri ve köprü maketleri sergilenmektedir. Bu ürünler kültürün hangi boyutuna örnektir?
- A) Bilişsel boyut
- B) Maddi boyut
- C) Davranışsal boyut
- D) Normatif boyut
- E) Duygusal boyut
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Maddi boyut
İnsan etkinlikleriyle üretilen araçlar, binalar, köprüler, giysiler ve ilaçlar kültürün maddi boyutunu oluşturur.
Kolay
4Bir köyde bayram sabahı gençler büyüklerini ziyaret edip ellerini öpmektedir. Bunu yapmayan biri yasal bir yaptırımla karşılaşmaz ama çevresince ayıplanır. Bu davranış kalıbı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Görenek
- B) Moda
- C) Kanun
- D) Âdet
- E) İçgüdü
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Âdet
Uyulması zorunlu olmasa da toplumsal baskıyla uyulan, uyulmadığında kınama ile karşılaşılan normlar âdettir; bayram ziyareti ve el öpmek kitapta örnek verilir.
Kolay
5Bir kasabada kına gecesi, cirit oyunu ve güreş gibi uygulamalar eskiden kaldıkları için saygı görmekte ve kuşaktan kuşağa aktarılmaktadır. Bu uygulamalar aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- A) Gelenek
- B) Görenek
- C) Örf
- D) Moda
- E) Yasak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Gelenek
Eskiden kalmış olmaları nedeniyle saygınlığı olan ve kuşaktan kuşağa aktarılan davranış kalıpları gelenektir; kına gecesi ve cirit kitapta örnek verilir.
Kolay
6Bir yörede insanların bağdaş kurarak oturması ve tespih çekmesi, yaptırımı olmayan, birbirini görerek taklit etmeyle yayılmış davranışlardır. Bu davranışlar aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- A) Örf
- B) Gelenek
- C) Kanun
- D) Görenek
- E) Âdet
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Görenek
Yaptırımı olmayan, birbirini görerek taklit etmeyle ortaya çıkan yöresel davranış kalıpları göreneklerdir.
Kolay
7Bir el sanatları sergisinde bir kilim ve kilimin desenlerinin anlattığı duygular ayrı ayrı tanıtılmaktadır. Kitaba göre bu ikisi sırasıyla kültürün hangi ögelerine örnektir?
- A) Manevi kültür – maddi kültür
- B) Maddi kültür – maddi kültür
- C) Manevi kültür – manevi kültür
- D) Evrensel kültür – maddi kültür
- E) Maddi kültür – manevi kültür
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Maddi kültür – manevi kültür
Kitaba göre kilimin kendisi elle tutulur bir nesne olduğu için maddi kültür, desenlerinin ifade ettiği duygular manevi kültürdür.
Kolay
8Kitaba göre bazı davranış kalıplarının yaptırım gücü çok yüksektir ve kimi yörelerde kanun gibi işlev görür. Bu davranış kalıpları aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Örf
- B) Görenek
- C) Moda
- D) Gelenek
- E) Âdet
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Örf
Kitaba göre örfler toplumun katı beklentileridir; yaptırım güçleri fazladır ve kimi yörelerde kanun gibi işlev görürler.
Orta
9Aynı Türkçe sözcüğü duyan iki kişiden biri onu övgü, öteki ise alay olarak anlamıştır; çünkü ikisi farklı kültürel çevrelerde yetişmiştir. Kitaba göre bu durum kültürün hangi boyutuyla açıklanır?
- A) Maddi boyutuyla
- B) Teknolojik boyutuyla
- C) Bilişsel boyutuyla
- D) Ekonomik boyutuyla
- E) Coğrafi boyutuyla
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bilişsel boyutuyla
Aynı kültürün insanları aynı işaretlerden aynı anlamı çıkarır; anlamlandırma ve yorumlama kalıpları kültürün bilişsel boyutuna aittir.
Orta
10Kitaba göre kültürün görünmeyen, en gizli kalan ama insanları temelde en çok etkileyen ve onların neden öyle davrandığını açıklayan bir boyutu vardır. Bu boyut için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Yalnız elle tutulur ürünlerden oluşur.
- B) Davranışların altındaki düşünceleri oluşturur.
- C) Gündelik dilde kültür denince ilk akla gelendir.
- D) Yalnız yazılı kuralları kapsar.
- E) Toplumlar arasında hiçbir fark göstermez.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Davranışların altındaki düşünceleri oluşturur.
Kitaba göre bilişsel boyut görünmez ama insanları en çok etkiler ve davranışlarının nedenini açıklar; gündelik dilde kültür denince çoğunlukla kastedilen ise davranışsal boyuttur.
Orta
11Örf, âdet ve gelenek yaptırım gücü bakımından karşılaştırılmaktadır. Kitaptaki bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Göreneklerin yaptırımı örf ve âdetlerden güçlüdür.
- B) Âdetlerin yaptırımı kanunlardan güçlüdür.
- C) Geleneklerin yaptırımı örf ve âdetlerden zayıftır.
- D) Geleneklerin yaptırımı örflerden güçlüdür.
- E) Örflerin hiçbir yaptırım gücü yoktur.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Geleneklerin yaptırımı örf ve âdetlerden zayıftır.
Kitaba göre örflerin yaptırım gücü yüksektir; âdetlere toplumsal baskıyla uyulur; geleneklerin yaptırımı örf ve âdetlere göre daha zayıftır; göreneklerin ise yaptırımı yoktur.
Orta
12Bir terzi, dikiş makinesiyle kendi yöresine özgü işlemeler taşıyan bir elbise dikmiştir. Kitaba göre bu örnekte maddi ve manevi kültür nasıl ayrılır?
- A) Makine maddi, işlemenin biçimi manevi kültürdür.
- B) Makine manevi, elbisenin kumaşı maddi kültürdür.
- C) Makine de işleme de yalnız manevi kültürdür.
- D) Makine de işleme de yalnız maddi kültürdür.
- E) Elbise maddi, makine manevi kültürdür.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Makine maddi, işlemenin biçimi manevi kültürdür.
Kitaba göre dikiş makinesi maddi bir kültür ürünüdür; makinede dikilen elbisenin işleme şekli ve görünümü ise manevi kültürün özelliklerini yansıtır.
Orta
13Bir konserde kullanılan bağlamanın kendisi ve dinleyenleri hüzünlendiren ezgi ayrı ayrı ele alınmaktadır. Kitaptaki bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Bağlama manevi, ezgi maddi kültürdür.
- B) Bağlama da ezgi de maddi kültürdür.
- C) Bağlama da ezgi de kültürün dışındadır.
- D) Ezgi yalnız bilişsel değil maddi bir üründür.
- E) Bağlama maddi, ezginin duygusu manevi kültürdür.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bağlama maddi, ezginin duygusu manevi kültürdür.
Kitaba göre bir müzik aleti maddi kültür alanına girer; ondan çıkan ve bizi hüzünlendiren, neşelendiren müzik manevi kültür sahasına girer.
Orta
14Kitaba göre maddi kültür, manevi kültürle belirli bir ilişki içindedir; örneğin bir sanat anlayışı bir mimari üslup olarak ortaya çıkar. Bu ilişki aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Manevi kültür maddi kültürden tamamen bağımsızdır.
- B) Maddi kültür manevi kültürün dışa yansımasıdır.
- C) Maddi kültür manevi kültürü ortadan kaldırır.
- D) Manevi kültür yalnız teknolojiden oluşur.
- E) İkisi arasında hiçbir ilişki bulunmaz.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Maddi kültür manevi kültürün dışa yansımasıdır.
Kitaba göre maddi kültür, manevi kültürün dışa yansıyan şeklidir; bir sanat anlayışı mimari üslup olarak somutlaşır.
Orta
15Kitaba göre örf, âdet, gelenek ve görenek gibi davranış kalıpları toplumlar açısından belirli bir işleve sahiptir. Bu işlev aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bütün toplumları birbirine benzetmesi
- B) Yalnız teknolojik gelişmeyi sağlaması
- C) Toplumların kalıtsal yapısını doğrudan belirlemesi
- D) Toplumları birbirinden ayıran ölçütler olması
- E) Toplumları kurallardan uzaklaştırması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Toplumları birbirinden ayıran ölçütler olması
Kitaba göre örf, âdet, gelenek ve görenek gibi davranış kalıpları toplumları birbirinden ayıran önemli ölçütlerdir.
Orta
16Bir yaz okulunda farklı ülkelerden gelen öğrenciler, aynı el hareketine birbirinden farklı anlamlar yüklediklerini fark etmiş ve başlangıçta kendilerini tedirgin hissetmiştir. Kitaptaki bilgilere göre bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Öğrencilerin kalıtsal özelliklerinin birbirinden farklı olması
- B) Kültürler farklılaştıkça gerçekliği algılama biçiminin değişmesi
- C) El hareketlerinin bütün kültürlerde aynı anlamı taşıması
- D) Maddi kültürün manevi kültürden hızlı değişmesi
- E) Öğrencilerin hiçbir kültüre ait olmaması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kültürler farklılaştıkça gerçekliği algılama biçiminin değişmesi
Kitaba göre aynı kültürün insanları aynı işaretlerden aynı anlamları çıkarır; kültürler farklılaştıkça gerçekliği algılama biçimleri de farklılaşır.
Zor
17Bir köyde dört davranış gözlenmiştir: I. Uyulmadığında ağır toplumsal yaptırımla karşılaşılan, yörede kanun gibi işleyen bir kural II. Uyulmadığında yalnız ayıplanan büyüklerin sözünü kesmeme kuralı III. Kuşaktan kuşağa aktarılan, saygınlığı olan kirvelik uygulaması IV. Kimsenin zorlamadığı, görerek taklit edilen poşu bağlama Bu davranışlar sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Âdet – örf – görenek – gelenek
- B) Gelenek – görenek – örf – âdet
- C) Örf – gelenek – âdet – görenek
- D) Örf – âdet – gelenek – görenek
- E) Görenek – âdet – gelenek – örf
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Örf – âdet – gelenek – görenek
Kanun gibi işleyen katı beklenti örf; ayıplanmayla korunan büyüklerin sözünü kesmeme âdet; saygınlığı olan ve kuşaktan kuşağa aktarılan kirvelik gelenek; yaptırımsız, taklitle yayılan poşu bağlama göreneklerdendir.
Zor
18Bir öğrenci “Kültür denince yalnız binalar, giysiler ve araçlar akla gelir.” demiştir. Kitaptaki bilgilere göre bu görüşteki eksiklik aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kültürün bilişsel ve davranışsal boyutlarını göz ardı etmesi
- B) Kültürün maddi boyutunu tümüyle yok sayması
- C) Kültürün yalnız inançlardan oluştuğunu sanması
- D) Binaların kültür ürünü olmadığını düşünmesi
- E) Kültürü yalnız davranış kurallarına indirmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kültürün bilişsel ve davranışsal boyutlarını göz ardı etmesi
Öğrenci yalnız maddi boyutu görmektedir; kültürün anlam, inanç ve düşünme kalıplarını içeren bilişsel boyutu ile yazılı ve yazısız kuralları içeren davranışsal boyutu da vardır.
Zor
19Bir aile yeni bir eve taşınmış, evi modern eşyalarla döşemiştir; ancak misafir ağırlama, sofra düzeni ve bayram ziyaretleri gibi alışkanlıklarını eskisi gibi sürdürmektedir. Bu durum kültürün ögeleri arasındaki ilişki için aşağıdakilerden hangisini gösterir?
- A) Maddi ögeler değişince manevi ögeler hemen kaybolur.
- B) Manevi ögeler maddi ögelerden daha hızlı değişir.
- C) Maddi ögeler değişirken manevi ögeler sürebilir.
- D) Maddi ve manevi ögeler birbirinin aynısıdır.
- E) Manevi ögeler yalnız eşyalarla aktarılır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Maddi ögeler değişirken manevi ögeler sürebilir.
Eşyalar maddi kültürdür ve hızla değişebilir; misafir ağırlama, sofra düzeni ve bayram ziyaretleri gibi davranış kalıpları manevi kültürdür ve daha yavaş değişir.
Zor
20Bir öğretmen “Bir topluma ait davranış kalıplarını öğrenmek, o toplumun insanlarının dünyayı nasıl anlamlandırdığını bilmeden eksik kalır.” demektedir. Bu görüş kültürün boyutları arasındaki hangi ilişkiye dayanır?
- A) Maddi boyutun davranışsal boyutu ortadan kaldırmasına
- B) Bilişsel boyutun yalnız elle tutulur ürünlerden oluşmasına
- C) Davranışsal boyutun bilişsel boyuttan bağımsız olmasına
- D) Kültürün yalnız tek bir boyuttan oluşmasına
- E) Davranışsal boyutun bilişsel boyuttaki anlamlarla açıklanmasına
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Davranışsal boyutun bilişsel boyuttaki anlamlarla açıklanmasına
Kitaba göre bilişsel boyut insanların niçin öyle davrandıklarını açıklar; bu yüzden davranış kalıpları, altındaki anlam ve inanç kalıpları bilinmeden tam anlaşılamaz.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.