12. Sınıf Sanat Tarihi · Orta Asya Türk Sanatı

Kök Türk Sanatı

Kök Türk
balbal
Orhun Anıtları
Kül Tigin
Bilge Kağan
Tonyukuk
Kök Türk alfabesi

Kök Türk sanatının özellikleri ve Orhun Anıtları nedir?

Kök Türk sanatı, Türk adını taşıyan ilk devlet olan Kök Türklerin taş heykel ve yazıtlarda yaşayan sanatıdır. Kök Türkler göçebe yaşadıkları için ev ya da saray gibi yapıları kalmamıştır. Kök Türk Devleti 552'de Bumin Kağan tarafından Ötüken'de kurulmuş, II. Kök Türk (Kutluk) Devleti ise 681'de yeniden kurulmuştur. Gök Tanrı'ya inanan Kök Türklerden Yenisey Vadisi'nde sunak ve tapınak olduğu düşünülen kalıntılar bulunmuştur. Balbal, soylu kişilerin ve hükümdarların mezarlarının yanına dikilen insan biçimli taş heykeldir. Orhun Anıtları, Kök Türk alfabesiyle yazılmış, Türk adının geçtiği ilk Türkçe metinlerdir; bugünkü Moğolistan'daki Orhun Vadisi'nde 8. yüzyılda dikilmiştir. Yazıtlar Tonyukuk, Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) adına dikilmiştir; Kül Tigin Anıtı bir kaplumbağa heykelinin üstüne oturtulmuştur. Danimarkalı bilim insanı Vilhelm Thomsen yazıtları 1893'te okumuştur. Kül Tigin Anıtı'nı ağabeyi Bilge Kağan diktirmiştir.

Kök Türk Sanatı: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, Türk adını taşıyan ilk devlet olan Kök Türklerin heykel ve yazıt sanatını anlatıyor. Göçebe yaşadıkları için ev ya da saray gibi yapıları kalmamıştır, sanatları taş eserlerde yaşar.

Kök Türk Devleti: 552'de Bumin Kağan tarafından Ötüken'de kuruldu, 582'de doğu ve batı diye ikiye ayrıldı, Çin baskısıyla yıkıldı. II. Kök Türk (Kutluk) Devleti 681'de yeniden kuruldu.
İnanç: Kök Türkler Gök Tanrı'ya inanırdı. Yenisey Vadisi'nde sunak (adak taşı) ve tapınak olduğu düşünülen kalıntılar bulundu.
Balbal: Soylu kişilerin ve hükümdarların mezarlarının yanına dikilen insan biçimli taş heykeller.
Heykel: Orhun Vadisi'nde balballarla birlikte Kül Tigin ve eşine ait heykel parçaları bulundu. Kaya resimlerinde ev ve atlı tasvirleri görülür.
Orhun Anıtları: Kök Türk alfabesiyle yazılmış, Türk adının geçtiği ilk Türkçe metinler. Bugünkü Moğolistan'daki Orhun Vadisi'nde, 8. yüzyılda dikildi.
Üç yazıt: Tonyukuk (720 civarı), Kül Tigin (732) ve Bilge Kağan (735) adına dikildi. Kül Tigin Anıtı bir kaplumbağa heykelinin üstüne oturtulmuştur.
Çözülmesi: Danimarkalı bilim insanı Vilhelm Thomsen yazıtları 1893'te okudu.

Unutma: Kül Tigin, Bilge Kağan'ın küçük kardeşi ve ordu komutanıdır; anıtını ağabeyi Bilge Kağan diktirmiştir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 13 Kasım 2026

Kitapta düzeltme

Ders kitabının bu konusundaki bazı bilgiler hatalı, güncel değil ya da çelişkili. Kitaptaki ifadeyi ve doğrusunu aşağıda görebilirsin.

Hata
Kitapta (s. 14): ~~Orhun Anıtları’nın “Baykal Gölü çevresindeki Orhun Vadisi’nde” dikildiği söyleniyor.~~
Doğrusu: Orhun Anıtları bugünkü Moğolistan’daki Orhun Vadisi’ndedir. Baykal Gölü yüzlerce kilometre kuzeyde, Rusya’dadır.
Hata
Kitapta (s. 14): ~~“Bilge Kağan bu anıtı ordularının komutanı olan ağabeyi Kül Tigin adına diktirmiştir.”~~
Doğrusu: Kül Tigin, Bilge Kağan’ın küçük kardeşidir. Anıtını ağabeyi Bilge Kağan 732’de diktirmiştir.

Önce temeli pekiştir

Kök Türk tarihini üç tarihle sabitle: 552 kuruluş, 582 ikiye ayrılma, 681 yeniden kuruluş.
Balbalın ne olduğunu ve nereye dikildiğini öğren.
Orhun Anıtları'nın üç yazıtını kimin adına dikildiğiyle eşleştir.

Günlük hayattan: Bugün bir şehitliğe ya da anıt mezara dikilen taş kitabeler, kişinin hayatını ve başarılarını sonraki kuşaklara anlatır. Orhun yazıtları da aynı işi 1300 yıl önce yaptı.

Sık yapılan hata: Orhun Vadisi'ni Baykal Gölü çevresinde sanmak. Orhun Vadisi bugünkü Moğolistan'dadır. Kitapta Kül Tigin'in Bilge Kağan'ın ağabeyi olduğu yazıyor; doğrusu küçük kardeşidir.

İpucu: Yazıtları tarih sırasıyla "Tonyukuk, Kül Tigin, Bilge Kağan" diye ezberle; vezir önce, kardeşler sonra.

Derinleş

Kitaptaki üç Orhun yazıtının tanıtımını oku. Her yazıtın kimin ağzından ya da kimin için yazıldığını bir tabloya geçir. Düşün: Bir hükümdar neden kardeşi ya da veziri için taşa yazı yazdırma gereği duyar?

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Konu testini çöz

Kolay
1Ders kitabına göre Kök Türklerin inandığı din aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gök Tanrı inancı
- B) Budizm
- C) Maniheizm
- D) Hristiyanlık
- E) Zerdüştlük
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Gök Tanrı inancı
Kitapta Kök Türklerin Gök Tanrı'ya inandığı belirtilir. Budizm ve Maniheizm sonraki dönemde Uygurlarla ilişkilendirilir.
Kolay
2Ders kitabına göre tarihte Türk adıyla bilinen ilk devlet aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kök Türk Devleti
- B) Hun Devleti
- C) Uygur Devleti
- D) Hazar Devleti
- E) Avar Devleti
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kök Türk Devleti
Kitapta tarihte Türk adıyla bilinen ilk devletin Kök Türk Devleti olduğu belirtilir. Hunlar ise tarihteki ilk Türk devletidir.
Kolay
3Kök Türk Devleti 552 yılında Ötüken'de kurulmuştur. Bu devletin kurucusu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mete Han
- B) Bilge Kağan
- C) Bumin Kağan
- D) Kül Tigin
- E) Tonyukuk
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bumin Kağan
Kitaba göre Kök Türk Devleti 552 yılında Bumin Kağan tarafından Ötüken'de kurulmuştur.
Kolay
4Soylu kişilerin ve hükümdarların mezarlarının yanına dikilen, insan biçimli taş heykellere ne ad verilir?
- A) Kurgan
- B) Sunak
- C) Kümbet
- D) Grifon
- E) Balbal
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Balbal
Kitapta balbal, soylu kişilerin ve hükümdarların mezarlarının yanına dikilen insan figürü biçimindeki taş heykeller olarak tanımlanır.
Kolay
5Ders kitabına göre Kök Türklerden ev ya da saray gibi mimari eserlerin kalmamasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Taş işçiliğini bilmemeleri
- B) Göçebe yaşamaları
- C) Yalnız kâğıda resim yapmaları
- D) Mimariyi dinen yasaklamaları
- E) Kerpiç kullanmaları
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Göçebe yaşamaları
Kitaba göre Kök Türkler göçebe yaşadıkları için ev ve saray gibi mimari eserleri yoktur; sanatları daha çok taş eserlerde yaşar.
Kolay
6Kök Türk kültür ve sanatının günümüze ulaşan en önemli eserleri, Türk adının geçtiği ilk Türkçe metinlerdir. Bu eserler aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Pazırık kurganları
- B) Bezeklik freskleri
- C) Hoço türbeleri
- D) Orhun Anıtları
- E) Esik buluntuları
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Orhun Anıtları
Kitaba göre Orhun Anıtları, Kök Türk kültür ve sanatının günümüze ulaşan en önemli eserleridir; Türk adının geçtiği ilk Türkçe metinlerdir.
Kolay
7Orhun Anıtları hangi alfabeyle yazılmıştır?
- A) Uygur alfabesi
- B) Arap alfabesi
- C) Latin alfabesi
- D) Kök Türk alfabesi
- E) Çin yazısı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kök Türk alfabesi
Kitapta Orhun Anıtları'nın Kök Türk alfabesiyle yazıldığı belirtilir.
Kolay
8Orhun yazıtlarını 1893 yılında okumayı başaran bilim insanı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Vasily Radloff
- B) Vilhelm Thomsen
- C) Albert von Le Coq
- D) Aurel Stein
- E) Ahmet Vefik Paşa
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Vilhelm Thomsen
Kitaba göre Danimarkalı bilim insanı Vilhelm Thomsen Orhun yazıtlarını 1893 yılında çözmeyi başarmıştır.
Orta
9Orhun Anıtları'ndan birinde bir vezir, yazıtları kendi ağzından yazdırmış; Çin ile yapılan savaşları ve kendi yaşam öyküsünü anlatmıştır. Sözü edilen anıt aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kül Tigin Anıtı
- B) Bilge Kağan Anıtı
- C) Bumin Kağan Anıtı
- D) Mete Han Anıtı
- E) Tonyukuk Anıtı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Tonyukuk Anıtı
Kitaba göre Bilge Kağan'ın ünlü veziri Tonyukuk, anıttaki yazıtları kendi ağzından yazdırmış; Çin ile yapılan savaşları ve kendi yaşam öyküsünü anlatmıştır.
Orta
10Orhun Anıtları'ndan biri büyük bir kaplumbağa heykelinin üzerine oturtulmuştur. Bu anıt aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tonyukuk Anıtı
- B) Bilge Kağan Anıtı
- C) Kül Tigin Anıtı
- D) Hoço Anıtı
- E) Bezeklik Anıtı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kül Tigin Anıtı
Kitapta Kül Tigin Anıtı'nın büyük bir kaplumbağa heykelinin üzerine oturtulduğu belirtilir.
Orta
11Orhun Anıtları'nın dikiliş yılları sırasıyla şöyledir: Tonyukuk (720 dolayı), Kül Tigin (732), Bilge Kağan (735). Bu bilgiye göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Anıtların en eskisi Bilge Kağan Anıtı'dır.
- B) Kül Tigin Anıtı Tonyukuk Anıtı'ndan önce dikilmiştir.
- C) Anıtların üçü de 8. yüzyılın ilk yarısında dikilmiştir.
- D) Anıtlar 7. yüzyılın son yıllarında dikilmiştir.
- E) Bilge Kağan Anıtı Kül Tigin Anıtı'ndan önce dikilmiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Anıtların üçü de 8. yüzyılın ilk yarısında dikilmiştir.
720, 732 ve 735 yıllarının üçü de 8. yüzyılın ilk yarısındadır. En eski anıt Tonyukuk, en yenisi Bilge Kağan Anıtı'dır.
Orta
12Ders kitabına göre Orhun Anıtları'nın önemi yalnız tarih bakımından değildir. Aşağıdakilerden hangisi kitapta bu anıtlar için belirtilen önemlerden biridir?
- A) Türklerin İslamiyet'i kabul ettiğini anlatan ilk metin olması
- B) Uygur alfabesiyle yazılmış en eski kâğıt kitap olması
- C) Türk mimarisinde kubbenin ilk kullanıldığı yapı olması
- D) Türklerin ilk kez yerleşik hayata geçtiğini belgelemesi
- E) Türk edebiyatının ilk önemli eseri olarak kabul edilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Türk edebiyatının ilk önemli eseri olarak kabul edilmesi
Kitaba göre Orhun Anıtları hem tarih hem sanat tarihi bakımından çok önemlidir ve Türk edebiyatının ilk önemli eseri olarak kabul edilir.
Orta
13Bir gezi grubu Orhun Anıtları'nı görmek istiyor. Anıtların bulunduğu Orhun Vadisi bugün hangi ülkenin sınırları içindedir?
- A) Moğolistan
- B) Kazakistan
- C) Kırgızistan
- D) Türkmenistan
- E) Özbekistan
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Moğolistan
Orhun Anıtları bugünkü Moğolistan'daki Orhun Vadisi'nde 8. yüzyılda dikilmiştir.
Orta
14Bir kaya yüzeyinde ev ve atlı (süvari) figürlerinin tasvir edildiği resimler bulunuyor. Ders kitabına göre bu tür kaya resimleri hangi Türk topluluğuyla ilişkilendirilir?
- A) Selçuklular
- B) Osmanlılar
- C) Karahanlılar
- D) Kök Türkler
- E) Gazneliler
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kök Türkler
Kitapta Kök Türklerle ilgili olarak kaya resimlerine rastlandığı, bu resimlerde ev ve süvari tasvirlerinin yer aldığı belirtilir.
Orta
15Ders kitabına göre Yenisey Vadisi'nde yapılan kazılarda mezar anıtlarının yanı sıra ortaya çıkarılan kalıntılar aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kerpiçten yapılmış surlu kentler ve kanalizasyon sistemleri
- B) Sunak (adak taşı) ve tapınak olduğu düşünülen kalıntılar
- C) Döşeme altından ısıtılan evler ve saray yapıları
- D) Kubbeli mezar anıtları ve minareler
- E) Mağara tapınakları ve fresk süslemeleri
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sunak (adak taşı) ve tapınak olduğu düşünülen kalıntılar
Kitaba göre Yenisey Vadisi'nde mezar anıtları yanında sunak (adak taşı) ve tapınak olduğu zannedilen kalıntılar ortaya çıkarılmıştır.
Orta
16Ders kitabına göre Türk heykel sanatının en önemli örneklerine Orhun Vadisi'nde rastlanmıştır. Bu bölgede balballar dışında bulunan heykel parçaları kime aittir?
- A) Mete Han ve oğluna
- B) Kül Tigin ve eşine
- C) Bumin Kağan ve eşine
- D) Tonyukuk ve kardeşine
- E) Bilge Kağan ve vezirine
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kül Tigin ve eşine
Kitapta Orhun Vadisi'nde balballarla birlikte Türk kahramanı Kül Tigin ve eşine ait heykel parçalarının bulunduğu belirtilir.
Zor
17Bir öğrenci Kül Tigin Anıtı hakkında şunları not ediyor: Anıtı Bilge Kağan diktirmiştir; Kül Tigin ordunun komutanıdır. Kül Tigin ile Bilge Kağan arasındaki akrabalık ilişkisi doğru olarak hangisinde verilmiştir?
- A) Kül Tigin, Bilge Kağan'ın ağabeyidir.
- B) Kül Tigin, Bilge Kağan'ın babasıdır.
- C) Kül Tigin, Bilge Kağan'ın oğludur.
- D) Kül Tigin, Bilge Kağan'ın küçük kardeşidir.
- E) Kül Tigin, Bilge Kağan'ın veziridir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kül Tigin, Bilge Kağan'ın küçük kardeşidir.
Kül Tigin, Bilge Kağan'ın küçük kardeşi ve ordu komutanıdır; anıtını ağabeyi Bilge Kağan diktirmiştir. Bilge Kağan'ın veziri Tonyukuk'tur.
Zor
18Bir sanat tarihçisi şöyle diyor: "Kök Türklerden saray kalmadı ama taşa yazdıkları ve yonttukları bugün hem tarihçinin hem dilcinin hem de sanat tarihçisinin kaynağıdır." Bu görüşü en iyi destekleyen eser grubu hangisidir?
- A) Pazırık halısı ve keçe örtüler
- B) Bezeklik freskleri ve minyatürler
- C) Orhun Anıtları ve balballar
- D) Hoço'daki kubbeli mezarlar
- E) Ordu-Balık'taki surlu yapılar
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Orhun Anıtları ve balballar
Orhun Anıtları hem tarih, hem dil ve edebiyat, hem de sanat tarihi bakımından kaynaktır; balballar da taş heykel sanatını gösterir. Öteki eserler Hun ve Uygur dönemine aittir.
Zor
19Bir öğrenci şu iki bilgiyi karşılaştırıyor: I. Kök Türkler göçebe yaşadıkları için ev ve saray gibi yapılar bırakmamıştır. II. Kök Türklerde heykelcilik gelişmiş, mezarların yanına taş heykeller dikilmiştir. Bu iki bilgiden birlikte çıkarılabilecek en uygun sonuç hangisidir?
- A) Kök Türk sanatı, mimariden çok mezarlarla ilgili taş eserlerde ifadesini bulmuştur.
- B) Kök Türkler sanatla ilgilenmemiş, yalnız savaşla uğraşmıştır.
- C) Kök Türk heykelleri ancak yerleşik hayata geçildikten çok sonra yapılmaya başlanmıştır.
- D) Kök Türk sanatı yalnız dokuma ve halıcılıktan oluşmuştur.
- E) Kök Türkler taş yerine yalnız kerpiçle eser vermiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kök Türk sanatı, mimariden çok mezarlarla ilgili taş eserlerde ifadesini bulmuştur.
Mimari eser kalmaması ile heykelciliğin gelişmesi birlikte düşünüldüğünde, Kök Türk sanatının mezarlarla ilgili taş eserlerde (balballar, yazıtlar, heykeller) ifadesini bulduğu sonucuna varılır.
Zor
20Bir anıtın yazıtında bir hükümdarın katıldığı savaşlar ve dönemin olayları anlatılıyor. Anıt, hükümdarın ölümünden sonra onun anısına dikilmiş ve Orhun Anıtları'nın en sonuncusu. Ders kitabındaki bilgilere göre bu anıt hangisidir?
- A) Tonyukuk Anıtı
- B) Kül Tigin Anıtı
- C) Bumin Kağan Anıtı
- D) Mete Han Anıtı
- E) Bilge Kağan Anıtı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bilge Kağan Anıtı
Kitaba göre Bilge Kağan Anıtı (735) onun ölümünden sonra anısına dikilmiş, katıldığı savaşları ve dönemin olaylarını anlatır; üç anıtın en sonuncusudur.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.