12. Sınıf Sanat Tarihi · Orta Asya Türk Sanatı

Uygur Sanatı

Uygurlar
yerleşik hayat
Türk üçgeni
fresk
minyatür
Bezeklik
kerpiç

Uygur sanatının özellikleri nelerdir?

Uygur sanatı, yerleşik hayata geçen ilk Türk toplumu olan Uygurların kent mimarisi, heykel, duvar resmi ve minyatürde geliştirdiği sanattır. Uygur Devleti 745'te Kök Türk egemenliğine son verilerek kurulmuştur; kurucusu Kutluk Bilge Kül Kağan, başkenti Ordu-Balık'tır. Uygurlar kendi alfabelerini kullanmış, kâğıdı kendileri yapmış ve ağaçtan hareketli harflerle baskı yapmıştır. Gök Tanrı inancından sonra Maniheizm ve Budizm'i benimsemişler, tapınak ve duvar resimleri bu inançlardan izler taşımıştır. Ordu-Balık, Turfan, Bezeklik ve Hoço'da surlu kentler, kanalizasyon ve sulama kanalları bulunmuştur; en çok kerpiç kullanılmıştır. Kare mekânın kubbeye geçişinde köşeleri dolduran Türk üçgeni ilk kez Uygur mimarisinde görülür. Hoço'daki kubbeli mezarlar türbelerin ilk örnekleri sayılır. Heykeller taş, alçı, ahşap ve bronzdan yapılmıştır. Eski Türk resminin en eski örnekleri Uygur tapınaklarındaki freskler ve minyatürlerdir; Bezeklik resimleri ilk portre örneklerindendir.

Uygur Sanatı: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, yerleşik hayata geçen ilk Türk toplumu olan Uygurların mimarisini, heykelini ve resmini anlatıyor. Yerleşik düzen Uygurlarda kentlerin, tapınakların ve duvar resimlerinin gelişmesini sağladı.

Uygur Devleti: 745'te Kök Türk egemenliğine son verilerek kuruldu. Kurucusu Kutluk Bilge Kül Kağan, başkenti Ordu-Balık'tır (Karabalgasun).
Yazı ve kitap: Kök Türk alfabesinden sonra kendi alfabelerini kullandılar. Kâğıdı kendileri yaptılar, ağaçtan hareketli harflerle baskı yaptılar.
Din: Gök Tanrı inancından sonra Maniheizm ve Budizm'i benimsediler; tapınak ve duvar resimleri bu inançlardan izler taşır.
Mimari: Ordu-Balık, Turfan, Bezeklik ve Hoço'da surlu kentler, kanalizasyon ve sulama kanalları bulundu. En çok kerpiç kullanıldı.
Türk üçgeni: Kare mekânın kubbeye geçişinde köşeleri dolduran öğe; ilk kez Uygur mimarisinde görülür. Hoço'daki kubbeli mezarlar türbelerin ilk örnekleri sayılır.
Heykel: Balballara dayanır; taş, alçı, ahşap ve bronzdan yapıldı. Sorçuk'ta bulunan at başı en güzel örneklerdendir.
Resim: Eski Türk resminin en eski örnekleri Uygur tapınaklarındaki duvar resimleri (fresk) ve minyatürlerdir. Kırmızı ve mavi ağır basar; Bezeklik resimleri ilk portre örneklerindendir.

Unutma: Uygurlar Türk tarihinde yerleşik hayata geçen, kâğıt ve baskı kullanan, minyatür ve fresk geleneğini başlatan ilk toplumdur.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 13 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Uygurları önceki Türk devletlerinden ayıran temel farkı yaz: yerleşik hayat.
Yerleşik hayatın getirdiği yenilikleri sırala: kent, sur, kanalizasyon, tapınak, kâğıt, baskı.
Türk üçgeninin hangi sorunu çözdüğünü bir kare çizip köşelerini işaretleyerek göster.

Günlük hayattan: Bir odanın kare tavanına yuvarlak bir kubbe oturtmaya çalıştığını düşün. Köşelerde boşluk kalır. Uygur ustaları bu boşlukları üçgen parçalarla kapattı; aynı çözüm yüzyıllar sonra Anadolu camilerinde de kullanıldı.

Sık yapılan hata: Türbe geleneğini yalnız Selçuklulara bağlamak. Kubbeli mezar fikri Uygurların Hoço kentindeki mezar yapılarında da görülür.

İpucu: Uygurları "kâğıt, baskı, fresk, kerpiç kent" dörtlüsüyle hatırla.

Derinleş

Kitapta Uygur duvar resimlerinin renkleri ve Bezeklik tapınağındaki portrelerle ilgili bilgiyi oku. Bir tapınak duvarına resim yapacak bir Uygur ressamını düşünerek hangi konuları seçeceğini anlatan kısa bir metin yaz. Düşün: Yerleşik hayata geçmek resim sanatının gelişmesini neden kolaylaştırır?

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Konu testini çöz

Kolay
1Ders kitabına göre Uygur heykel sanatının başlangıcı neye dayanmaktadır?
- A) Kök Türklerdeki balballara
- B) Rönesans heykellerine
- C) Roma heykellerine
- D) Barok heykellerine
- E) Selçuklu kabartmalarına
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kök Türklerdeki balballara
Kitapta Uygur heykellerinin başlangıcının Göktürklerdeki (Kök Türk) balballara dayandığı belirtilir.
Kolay
2Ders kitabına göre yerleşik hayata geçen ilk Türk toplumu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Uygurlar
- B) Hunlar
- C) Kök Türkler
- D) Avarlar
- E) Hazarlar
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Uygurlar
Kitapta Uygurların yerleşik hayata geçen ilk Türk toplumu olarak bilindiği, bunun mimarinin ve tarımın gelişmesinde büyük etken olduğu belirtilir.
Kolay
3Uygurlar 745 yılında hangi devletin egemenliğine son vererek kendi devletlerini kurmuşlardır?
- A) Hun Devleti
- B) Çin İmparatorluğu
- C) Kök Türk Devleti
- D) Karahanlı Devleti
- E) Selçuklu Devleti
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kök Türk Devleti
Kitaba göre önceleri Kök Türk egemenliği altında yaşayan Uygurlar, 745 yılında bu egemenliğe son vererek Uygur Devleti'ni kurmuşlardır.
Kolay
4Uygur kentlerinde yapılan kazılarda en çok kullanılan yapı malzemesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mermer
- B) Granit
- C) Pişmiş tuğla
- D) Demir
- E) Kerpiç
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kerpiç
Kitapta Uygurların yapım malzemesi olarak en çok kerpiç kullandığı belirtilir.
Kolay
5Kare planlı bir yapının üstü kubbeyle örtülürken köşelerde kalan boşlukları kapatmak için kullanılan mimari öğe ilk kez Uygur mimarisinde görülür. Bu öğenin adı nedir?
- A) Sivri kemer
- B) Türk üçgeni
- C) Uçan payanda
- D) Mukarnas
- E) Revak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Türk üçgeni
Kitaba göre kare yapıların üzeri kubbeyle örtüldüğünde köşelerde kalan boşluklar Türk üçgeni adı verilen öğeyle kapatılmıştır ve bu uygulama ilk kez Uygur mimarisinde görülür.
Kolay
6Ders kitabına göre eski Türk resminin en eski örnekleri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kök Türklerin taş yazıtlarının kenarlarındaki çizimler
- B) Hun kurganlarındaki keçe halılar
- C) Selçuklu kervansaraylarındaki çiniler
- D) Uygur kentlerindeki duvar resimleri ve minyatürler
- E) Osmanlı saraylarındaki tavan nakışları
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Uygur kentlerindeki duvar resimleri ve minyatürler
Kitapta eski Türk resminin en eski örneklerinin Uygur kentlerinde bulunan Budist ve Maniheist duvar resimleri ve minyatürleri olduğu belirtilir.
Kolay
7Ders kitabına göre Uygur duvar resimlerinde ve minyatürlerinde en çok kullanılan renkler aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Siyah ve beyaz
- B) Yeşil ve sarı
- C) Mor ve turuncu
- D) Kırmızı ve mavi
- E) Gri ve kahverengi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kırmızı ve mavi
Kitapta Uygur resimlerinde kullanılan renklerin çoğunlukla kırmızı ve mavi olduğu belirtilir.
Kolay
8Uygurlar kâğıtlarını kendileri yapıyor, kamış kalem kullanıyordu. 9. ve 10. yüzyıllarda sert ağaçtan hareketli harflerle kitap baskısı da yaptılar. Bu bilgiler Uygurların hangi alandaki gelişmişliğini gösterir?
- A) Halı dokumacılığı
- B) Yazı ve kitap kültürü
- C) Taş heykelcilik
- D) Maden işçiliği
- E) Gemi yapımı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yazı ve kitap kültürü
Kâğıt yapımı, kamış kalem ve hareketli harflerle baskı, Uygurların yazı ve kitap kültüründeki gelişmişliğini gösterir.
Orta
9Ders kitabında çiftçiliğin Uygurlar döneminde gelişmesinin bir başka değişimin göstergesi olduğu belirtilir. Bu değişim aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Göçebe yaşamın yaygınlaşması
- B) Çadır kullanımının artması
- C) Kurgan yapımının başlaması
- D) Balbal dikme geleneğinin doğması
- E) Yerleşik hayata geçilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Yerleşik hayata geçilmesi
Kitaba göre çiftçiliğin gelişmesi, Uygurlar döneminde yerleşik hayata geçildiğinin göstergesidir; tarım toprağa bağlı bir yaşam gerektirir.
Orta
10Ordu-Balık, Turfan, Bezeklik ve Hoço'da yapılan kazılarda etrafı surlarla çevrili kentler, kanalizasyon sistemi ve toprak arklarla sulama düzeni ortaya çıkarılmıştır. Bu bulgulardan Uygurlarla ilgili hangi sonuca ulaşılabilir?
- A) Göçebe yaşamı hiç bırakmadıkları ve hep çadırda konakladıkları
- B) Yalnız mezar yapılarına önem verip kent kurmadıkları
- C) Kent mimarisinde ileri bir düzeye ulaştıkları
- D) Yapılarında yalnız ahşap kullandıkları
- E) Tarımla hiç uğraşmadıkları
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kent mimarisinde ileri bir düzeye ulaştıkları
Surlu kentler, kanalizasyon ve sulama sistemleri, kitapta belirtildiği gibi Uygurların kent mimarisinde ne kadar ileride olduklarını gösterir.
Orta
11Hoço kentinde bulunan kubbeli yapıların mezar anıtı olduğu belirlenmiştir. Ders kitabına göre bu yapıların Türk mimarisi açısından önemi nedir?
- A) Osmanlı camilerinin minarelerine örnek olmaları
- B) Kervansarayların avlulu ve eyvanlı planını ilk kez göstermeleri
- C) Selçuklu ve Osmanlı türbelerinin ilk örnekleri sayılmaları
- D) Rönesans kubbelerinin doğrudan kaynağı olmaları
- E) Kök Türk balballarının yerine geçmeleri
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Selçuklu ve Osmanlı türbelerinin ilk örnekleri sayılmaları
Kitaba göre Hoço'daki kubbeli mezar yapıları, Selçuklu ve Osmanlı mimarisindeki türbelerin ilk örnekleridir; türbeler Orta Asya'daki kubbeli mezar tipinden esinlenmiştir.
Orta
12Ders kitabına göre Uygur tapınaklarının düzeni aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Tek bir büyük salon ve salonun ortasında yükselen bir minare
- B) Toprak yığınının altında gizlenmiş ahşap bir mezar odası ve bu yığının yanına dikilen balballar
- C) Dört eyvanlı bir avlu ve avlunun ortasında bir şadırvan
- D) Kubbeli bir harim ve önünde revaklı bir son cemaat yeri
- E) Bir avlu etrafına düzenli yerleştirilmiş mekânlar ve avlunun ortasında adandığı tanrının heykeli
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bir avlu etrafına düzenli yerleştirilmiş mekânlar ve avlunun ortasında adandığı tanrının heykeli
Kitapta Uygur tapınaklarının bir avlu etrafına düzenli olarak yerleştirilmiş mekânlardan oluştuğu, avlunun ortasında tapınağın adandığı tanrının heykelinin bulunduğu belirtilir.
Orta
13Bezeklik ve Kızıl'da kayalara oyulmuş tapınaklar bulunmuştur. Ders kitabına göre bu tapınaklar Uygur mimarisinde hangi türe örnektir?
- A) Mağara tapınakları
- B) Kubbeli türbeler
- C) Surlu kaleler
- D) Kervansaraylar
- E) Kurganlar
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Mağara tapınakları
Kitapta kayalara oyulmuş mağara tapınaklarının dikkate değer olduğu ve Bezeklik ile Kızıl'daki kaya tapınaklarının örnek olarak verilebileceği belirtilir.
Orta
14Ders kitabında Bezeklik'te bir tapınağın duvarındaki resimlerin bir resim türünün ilk örnekleri sayılabileceği belirtilir. Bu resim türü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Natürmort
- B) Manzara
- C) Soyut resim
- D) Portre
- E) Gravür
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Portre
Kitaba göre Bezeklik'te bir tapınağın duvarındaki resimler portre sanatının ilk örnekleri sayılabilir.
Orta
15Sorçuk'ta bulunan bir eser, ders kitabında Uygur heykel sanatının en güzel örneklerinden biri olarak gösterilir. Bu eser aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kaplumbağa heykeli
- B) At başı heykeli
- C) Grifon heykeli
- D) Kartal heykeli
- E) Aslan heykeli
Cevabı göster
Doğru cevap: B) At başı heykeli
Kitapta Sorçuk'ta bulunan at başının Uygur heykel sanatının en güzel örneklerinden biri olduğu belirtilir. Kaplumbağa heykeli Kül Tigin Anıtı'yla ilgilidir.
Orta
16Ders kitabına göre Uygur heykellerinin yapımında kullanılan malzemeler aşağıdakilerden hangisinde birlikte doğru verilmiştir?
- A) Cam, mermer, fildişi ve altın
- B) Taş, alçı, ahşap ve bronz
- C) Yalnız kerpiç ve kil
- D) Taş, cam, demir ve çini
- E) Ahşap, keçe, deri ve ip
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Taş, alçı, ahşap ve bronz
Kitaba göre Uygur heykelleri taş, alçı, ahşap ve bronz türü malzemelerden yapılmıştır.
Zor
17Bir öğrenci şu çıkarımı yapıyor: "Uygur kentlerindeki duvar resimlerinde Budist ve Maniheist konular görülüyor. Demek ki Uygurlar Gök Tanrı inancından sonra başka dinleri de benimsemişti." Bu çıkarım için hangisi söylenebilir?
- A) Duvar resimleri yalnız süs amaçlı olduğundan inançla ilgili hiçbir bilgi vermez.
- B) Uygurlar Gök Tanrı inancını hiç bilmediğinden çıkarım tümüyle yanlıştır.
- C) Budist ve Maniheist konular yalnız Kök Türk yazıtlarında görüldüğünden yanlıştır.
- D) Duvar resimleri inanç değişimine kanıt olarak kullanıldığından ders kitabıyla uyumludur.
- E) Uygurlar yalnız Gök Tanrı'ya inandığından resimler başka toplumlarca yapılmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Duvar resimleri inanç değişimine kanıt olarak kullanıldığından ders kitabıyla uyumludur.
Kitapta Uygur kentlerindeki Budist ve Maniheist duvar resimlerinin, Uygurların Gök Tanrı dininden sonra bu dinleri benimsediğini gösterdiği belirtilir; çıkarım bu bilgiyle uyumludur.
Zor
18Bir sanat tarihçisi şöyle diyor: "Yerleşik hayat, Uygur sanatının yönünü değiştirdi." Aşağıdakilerden hangisi bu görüşü desteklemek için kullanılamaz?
- A) Surlu kentler ve kanalizasyon sistemleri kurmaları
- B) Duvarları ve tavanları fresklerle süslenmiş çok sayıda tapınak yapmaları
- C) Uygurların sanatlarını yalnız taşınabilir maden eşyalarda yaşatmaları
- D) Kubbeli mezar anıtları inşa etmeleri
- E) Kare mekânı kubbeye bağlayan Türk üçgenini kullanmaları
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Uygurların sanatlarını yalnız taşınabilir maden eşyalarda yaşatmaları
Kentler, freskli tapınaklar, kubbeli mezarlar ve Türk üçgeni yerleşik hayatın getirdiği mimari ve resim sanatının göstergeleridir. Sanatı yalnız taşınabilir eşyada yaşatmak ise göçebe yaşamın özelliğidir ve görüşü desteklemez.
Zor
19Bir Selçuklu türbesini inceleyen öğrenci, kare bir gövdenin üzerine oturan kubbeyi ve köşelerdeki üçgen biçimli geçiş öğelerini fark ediyor. Ders kitabındaki bilgilere göre bu iki özelliğin kökeni hangi Türk topluluğunun mimarisine dayandırılabilir?
- A) Uygurlar
- B) Hunlar
- C) Kök Türkler
- D) Avarlar
- E) Hazarlar
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Uygurlar
Kitaba göre Hoço'daki kubbeli Uygur mezar yapıları türbelerin ilk örnekleridir; kare mekânı kubbeye bağlayan Türk üçgeni de ilk kez Uygur mimarisinde görülür.
Zor
20Bir müze kataloğunda üç Uygur eseri tanıtılıyor: - Eser 1: Bir tapınak duvarındaki, kişilerin yüz özelliklerini gösteren resim - Eser 2: Bir kitabın kenarlarını süsleyen altın yaldızlı bezeme - Eser 3: Sorçuk'ta bulunmuş bir at başı Bu eserlerin sanat dalları sırasıyla hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Minyatür, aplike, kabartma
- B) Fresk, aplike, heykel
- C) Tezhip, fresk, heykel
- D) Minyatür, tezhip, kabartma
- E) Fresk, tezhip, heykel
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Fresk, tezhip, heykel
Tapınak duvarındaki resim fresktir; kitap kenarını altın yaldızla süsleme tezhiptir; Sorçuk'taki at başı ise heykeldir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.