Işığın Yayılması

ışık kaynağı
ışık ışını
doğrusal yayılma
karanlık oda

Işık nasıl yayılır?

Işık, kaynağından çıktıktan sonra her yöne yayılır ve doğrular boyunca, yani düz bir çizgi hâlinde ilerler. Güneş, ampul, el feneri ve mum gibi ışık veren varlıklara ışık kaynağı denir. Bulutların ya da ağaç dallarının arasından süzülen güneş ışınları ve lazer ışığı, ışığın doğrusal yayıldığını gösteren örneklerdir. Işığın izlediği yol ışın adı verilen oklu çizgilerle gösterilir; okun olmayan ucu ışığın çıktığı yeri, ok ucu ise ilerleme yönünü belirtir. Karanlık oda, küçük bir delikten giren ışıkla karşı yüzeyde cismin ters görüntüsünü oluşturan basit bir düzenektir ve fotoğraf makinesinin atası sayılır. Bilim insanı İbnülheysem, deneyleriyle ışığın düz çizgiler hâlinde ilerlediğini göstermiş ve delik küçüldükçe görüntünün netleştiğini açıklamıştır. Işık ışını cetvelle, ok yönü ışık kaynağından dışarı doğru olacak şekilde çizilir.

Işığın Yayılması: konu anlatımı ve özeti

Işık sayesinde çevremizi görürüz. Bu konu, ışığın bir kaynaktan çıktıktan sonra nasıl yol aldığını ve bu yolu nasıl çizerek gösterdiğimizi anlatır.

Güneş, ampul, el feneri ve mum gibi ışık veren varlıklara ışık kaynağı denir.
Işık, kaynağından çıkınca her yöne yayılır ve doğrular boyunca, yani düz bir çizgi hâlinde ilerler.
Bulutların ya da ağaç dallarının arasından süzülen güneş ışınları ve lazer ışığı, ışığın doğrusal yayıldığını gösterir.
Işığın izlediği yol ışın adı verilen oklu çizgilerle gösterilir. Okun olmayan ucu ışığın çıktığı yeri, ok ucu ise ilerleme yönünü belirtir.
Işık kaynağından her yöne çıkan ışınlar: okun ucu ışığın ilerleme yönünü gösterir
Karanlık oda, küçük bir delikten giren ışıkla karşı yüzeyde cismin ters görüntüsünü oluşturan basit bir düzenektir; fotoğraf makinesinin atası sayılır.
Karanlık oda: cismin üst ve alt ucundan gelen ışınlar delikte çaprazlanır, arka yüzeyde ters görüntü oluşur
Bilim insanı İbnülheysem, deneyleriyle ışığın düz çizgiler hâlinde ilerlediğini göstermiş ve delik küçüldükçe görüntünün netleştiğini açıklamıştır.

Unutma: Işık ışınını çizerken mutlaka cetvel kullan ve okun yönünü ışık kaynağından dışarı doğru çiz.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Işığın doğrusal yayıldığını kendin görebilirsin.

Üç kartonun ortasına, aynı yüksekliğe birer küçük delik aç.
Kartonları bir sıra hâlinde, delikler tam aynı hizada olacak şekilde dik koy.
Bir uçtan el fenerini yak, öbür uçtan bak: ışığı görürsün.
Ortadaki kartonu biraz yana kaydır: artık ışığı göremezsin.

Bunun sebebi ışığın kıvrılarak değil, düz bir çizgi boyunca ilerlemesidir. Delikler hizadan çıkınca düz yol kapanır.

Günlük hayattan: Tozlu bir odaya pencereden giren güneş ışığında havadaki toz zerreleri parlar ve ışığın düz bir şerit hâlinde ilerlediği görülür.

Sık yapılan hata: "Işın çizerken ok, gözden cisme doğru çizilir." Doğrusu: Ok her zaman ışığın kaynağından çıkar ve ilerleme yönünü gösterir. Bir cismi görmemizin sebebi, cisimden gelen ışığın gözümüze ulaşmasıdır.

Derinleş

Bir ayakkabı kutusu, yağlı kâğıt ve bir iğneyle karanlık oda düzeneği yap. Pencereden dışarıya ya da yanan bir lambaya yönelttiğinde ekranda gördüğün görüntünün neden ters olduğunu ışınları çizerek açıkla. Deliği büyütürsen görüntü nasıl değişir? Bulduklarını, İbnülheysem'in çalışmaları ve günümüzün fotoğraf makineleri hakkında yapacağın kısa bir araştırmayla karşılaştır.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

FB.5.4.1Bir kaynaktan çıkan ışığın her yönde doğrusal bir yol izlediğini bilimsel olarak gözlemleyebilme
- a) Bir kaynaktan çıkan ışığın izlediği yolu gözlemleyerek niteliklerini tanımlar.
- b) Gözlemleri sonucunda ışığın izlediği yola ilişkin elde edilen verileri kaydeder.
- c) Işığın her yönde doğrusal bir yol izlediğini açıklar.

Bu konuda neler var?

Işığın İzlediği Yol

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Elektriklerin kesildiği bir akşam Emir, evde karanlıkta etrafı görmesini sağlayacak şeyleri arıyor. Bulduğu cisimlerden yalnızca birinin kendiliğinden ışık verdiğini, diğerlerinin ise ancak üzerlerine ışık düşünce görünür olduğunu fark ediyor. Emir'in bulduğu cisimlerden hangisi bir ışık kaynağıdır?
- A) Ayna
- B) Cam bardak
- C) Gümüş kaşık
- D) Yanan mum
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yanan mum
Yanan mum kendi ışığını ürettiği için ışık kaynağıdır. Ayna çok parlak görünse de yalnızca üzerine gelen ışığı yansıtır; karanlıkta kendiliğinden ışık vermez.
Kolay
2Kamp ateşinin başında oturan arkadaşlar, ateşin çevresindeki her yerin aydınlandığını ve ateşin karşısında oturan herkesin onu gördüğünü fark ediyor. Ateşle bir kişi arasına bir kaya girdiğinde ise o kişi ateşi göremiyor. Bu gözlemlere göre ışık bir kaynaktan çıktıktan sonra nasıl yayılır?
- A) Yalnızca bir yöne, eğri olarak
- B) Yalnızca aşağıya doğru
- C) Her yöne, eğri çizgiler hâlinde
- D) Her yöne doğrusal olarak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Her yöne doğrusal olarak
Her yerin aydınlanması ışığın her yöne yayıldığını, kayanın ışığı kesmesi ise ışığın düz çizgiler hâlinde ilerlediğini gösterir. Işık eğri yayılsaydı kayanın çevresinden dolanıp göze ulaşabilirdi.
Kolay
3Gülay, defterine bir el fenerinden duvara giden ışığı çiziyor. Çizgisini düz çiziyor ve çizginin bir ucuna bir ok ucu koyuyor. Öğretmeni, okun doğru yere konduğunu söylüyor. Işın çiziminde okun ucu neyi gösterir?
- A) Işığın çıktığı kaynağı
- B) Işığın ilerleme yönünü
- C) Işığın sıcaklığını
- D) Işığın parlaklığını
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Işığın ilerleme yönünü
Işın çiziminde ok ucu ışığın hangi yöne ilerlediğini gösterir; kaynaktan duvara doğru bakar. Kaynak ise okun başladığı yerdir, ok ucunun bulunduğu yer değildir.
Kolay
4Yaklaşık bin yıl önce yaşamış bir bilim insanı, karanlık bir odanın duvarındaki küçük delikten giren ışığın karşı duvarda dışarıdaki görüntüyü ters olarak oluşturduğunu deneylerle incelemiştir. Bu çalışmalarıyla ışığın düz çizgiler hâlinde ilerlediğini göstermiştir. Bu bilim insanı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Galileo Galilei
- B) Isaac Newton
- C) İbnülheysem
- D) Uluğ Bey
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İbnülheysem
Karanlık oda deneyleriyle ışığın doğrusal yayıldığını gösteren bilim insanı İbnülheysem'dir. Uluğ Bey de önemli bir bilim insanıdır, ancak çalışmaları yıldızların gözlenmesi ve gök haritaları üzerinedir.
Kolay
5Aşağıdaki gözlemlerden hangisi ışığın doğrusal yayıldığını gösterir?
- A) Buzlu camın arkasındaki cisimlerin bize bulanık görünmesi
- B) Ay'ın gece gökyüzünde gündüze göre daha parlak görünmesi
- C) Ağaç gölgesinde kalan yerlerin güneşli yerlerden serin olması
- D) Bulutların arasından süzülen güneş ışınlarının düz çizgiler hâlinde görünmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bulutların arasından süzülen güneş ışınlarının düz çizgiler hâlinde görünmesi
Bulutların ya da dalların arasından süzülen güneş ışınlarının düz çizgiler hâlinde görünmesi, ışığın doğrusal yayıldığını gösterir.
Kolay
6Karanlık oda hakkında ilk net tanımlamayı yapan ve ışığın düz bir çizgi hâlinde ilerlediğini deneylerle kanıtlayan bilim insanı kimdir?
- A) İbnülheysem
- B) Robert Hooke
- C) Isaac Newton
- D) Galileo Galilei
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İbnülheysem
İbnülheysem karanlık oda deneyleriyle ışığın düz çizgi hâlinde ilerlediğini kanıtlamış ve lenssiz kameranın mucidi olarak tarihe geçmiştir.
Kolay
7Fotoğraf makinesinin atası kabul edilen ve küçük bir delikle görüntü oluşturan düzenek aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Dinamometre
- B) Mikroskop
- C) Teleskop
- D) Karanlık oda
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Karanlık oda
Karanlık oda (karanlık kutu), fotoğraf makinesinin bilinen ilk ve en basit hâli kabul edilir.
Kolay
8Bir ışın çiziminde okun olmayan ucu neyi gösterir?
- A) Işığın çıktığı yeri
- B) Işığın ulaştığı son noktayı
- C) Gölgenin oluştuğu yeri
- D) Işığın ne kadar parlak olduğunu
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Işığın çıktığı yeri
Işın çiziminde okun olmayan ucu ışığın çıktığı yeri, ok ucu ise ışığın ilerleme yönünü gösterir.
Kolay
9Aşağıdakilerden hangisi ışık kaynağıdır?
- A) Yanan mum
- B) Ayna
- C) Ay
- D) Beyaz duvar
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yanan mum
Yanan mum kendisi ışık verdiği için ışık kaynağıdır. Ayna, Ay ve beyaz duvar yalnızca üzerlerine gelen ışığı yansıtır.
Kolay
10Aşağıdakilerden hangisi yapay ışık kaynağıdır?
- A) Güneş
- B) Yıldızlar
- C) Sokak lambası
- D) Ay
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sokak lambası
Sokak lambası insanlar tarafından yapılmış yapay bir ışık kaynağıdır. Güneş ve yıldızlar doğal ışık kaynağıdır; Ay ise ışık kaynağı değildir.
Kolay
11Karanlık bir odada açılan el fenerinin ışığı, odadaki tozların üzerinde düz bir demet hâlinde görülüyor. Bu gözlem ışıkla ilgili hangi bilgiyi destekler?
- A) Işık yalnızca tozlu ortamlarda oluşur.
- B) Işık eğri bir yol izler.
- C) Işık doğrusal bir yol izler.
- D) Işık el fenerinin içinde kalır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Işık doğrusal bir yol izler.
Işık demetinin tozlar üzerinde düz görünmesi, ışığın doğrusal yol izlediğini gösterir. Tozlar ışığı oluşturmaz, yalnızca yolunu görünür kılar.
Kolay
12Aşağıdakilerden hangisi doğal ışık kaynağıdır?
- A) El feneri
- B) Ampul
- C) Güneş
- D) Araba farı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Güneş
Güneş doğal bir ışık kaynağıdır. El feneri, ampul ve araba farı insanlar tarafından yapılmış yapay ışık kaynaklarıdır.
Kolay
13Işık ışınını defterine çizecek olan bir öğrencinin aşağıdakilerden hangisini kullanması gerekir?
- A) Cetvel
- B) Pergel
- C) Silgi
- D) İletki
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Cetvel
Işık doğrusal ilerlediği için ışın çizimi cetvelle düz çizilir ve ok ucu ışığın ilerleme yönüne konur.
Kolay
14Işığın izlediği yolu gösteren oklu düz çizgilere ne ad verilir?
- A) Gölge
- B) Işın
- C) Yörünge
- D) Mercek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Işın
Işığın izlediği yol, ışın adı verilen oklu çizgilerle gösterilir. Okun ucu ışığın ilerleme yönünü belirtir.
Kolay
15Işık, kaynağından çıktıktan sonra nasıl bir yol izler?
- A) Yalnızca aşağı doğru eğri olarak yayılır.
- B) Yalnızca tek bir yönde zikzak çizerek ilerler.
- C) Kaynağın etrafında daireler çizerek döner.
- D) Her yöne doğrusal olarak yayılır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Her yöne doğrusal olarak yayılır.
Işık kaynağından çıkınca her yöne yayılır ve doğrular boyunca, yani düz çizgiler hâlinde ilerler.
Kolay
16Karanlık odada, küçük bir delikten giren ışığın karşı yüzeyde oluşturduğu görüntü nasıldır?
- A) Cisme göre düz ve renkli
- B) Cisme göre ters
- C) Cisimden çok daha büyük ve düz
- D) Hiç görüntü oluşmaz
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Cisme göre ters
Karanlık odada delikten giren ışık doğrusal yayıldığı için karşı yüzeyde cismin ters (baş aşağı) görüntüsü oluşur.
Kolay
17Ilgın, ışık sızdırmayan bir kutunun bir yüzüne küçük bir delik açarak karanlık kutu yapıyor. Kutuyu pencereden görünen ağaca doğru tuttuğunda deliğin karşısındaki yüzde ağacın görüntüsü oluşuyor. Ilgın daha sonra deliği parmağıyla tümüyle kapatıyor. Delik kapatıldığında kutunun içindeki görüntüyle ilgili aşağıdakilerden hangisi gözlenir?
- A) Görüntü netleşir; çünkü delik küçüldükçe görüntü netleşir.
- B) Görüntü düz döner; çünkü ışık artık delikten geçmez.
- C) Görüntü kaybolur; çünkü ağaçtan gelen ışık kutuya giremez.
- D) Görüntü aynı kalır; çünkü görüntü kutunun içinde oluşmuştur.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Görüntü kaybolur; çünkü ağaçtan gelen ışık kutuya giremez.
Karanlık kutuda görüntüyü, cisimden gelip delikten geçen ve doğrusal yolla karşı yüze ulaşan ışık oluşturur. Delik tümüyle kapatılırsa kutuya ışık giremez ve görüntü kaybolur. Deliğin küçülmesi görüntüyü netleştirir; ancak tümüyle kapanan delikten hiç ışık geçmez. Görüntü kutunun içinde kalıcı olarak oluşmaz; ışık girdiği sürece görülür.
Kolay
18Günümüz fotoğraf makinelerinde görüntü, mercek (lens) adı verilen saydam parçaların yardımıyla oluşturulur. İbnülheysem'in yaklaşık bin yıl önce deneylerinde kullandığı karanlık oda ise “lenssiz kamera” olarak da anılır. Karanlık odaya “lenssiz kamera” denmesinin sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Görüntünün mercek olmadan, küçük bir delik yardımıyla oluşması
- B) Görüntünün ışık olmadan, tümüyle karanlık bir ortamda oluşması
- C) Görüntünün cisme göre ters değil, düz olarak oluşması
- D) Görüntünün yalnız geceleri ve yapay ışık kaynaklarıyla oluşması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Görüntünün mercek olmadan, küçük bir delik yardımıyla oluşması
Karanlık odada mercek yoktur; cisimden gelen ışık yalnızca küçük bir delikten geçerek deliğin karşısındaki yüzeyde görüntü oluşturur. Bu yüzden karanlık oda lenssiz kamera olarak anılır ve fotoğraf makinesinin bilinen ilk ve en basit hâli sayılır. Görüntünün oluşması için ışık gerekir; ad, odanın içinin karanlık tutulmasından gelir. Karanlık odada oluşan görüntü cisme göre terstir.
Orta
19Karanlık kutu düzeneğiyle pencereden görünen manzarayı inceleyen Ozan, kutunun deliğini büyüttükçe yağlı kâğıttaki görüntünün bulanıklaştığını fark ediyor. Ardından deliği iğneyle daha da küçük bir delikle değiştirmeye karar veriyor. Delik küçültüldüğünde görüntü nasıl değişir?
- A) Düz (baş yukarı) hâle gelir.
- B) Daha net olur.
- C) Daha bulanık olur.
- D) Renklerini tamamen kaybeder.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Daha net olur.
Küçük delikten her noktadan gelen ışığın yalnızca dar bir demeti geçer; ışınlar birbirine karışmadığı için görüntü netleşir. Delik küçültülse bile ışık yine çapraz geçtiği için görüntü düz hâle gelmez, ters kalır.
Orta
20Bilim kulübünde Toprak, bir ayakkabı kutusunun bir yüzüne iğneyle küçük bir delik açıyor, karşı yüzüne de yağlı kâğıt yapıştırıyor. Kutuyu deliği pencereden görünen bir ağaca bakacak şekilde tutuyor. Toprak'ın yağlı kâğıt üzerinde göreceği ağaç görüntüsü nasıldır?
- A) Düz ve baş yukarı
- B) Yan yatmış
- C) Yalnızca bir ışık lekesi
- D) Ters (baş aşağı)
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ters (baş aşağı)
Ağacın tepesinden gelen ışık delikten düz geçerek kâğıdın altına, gövdesinden gelen ışık kâğıdın üstüne düşer; bu yüzden görüntü terstir. Görüntünün düz olacağını düşünmek, ışığın delikten geçerken çapraz yol izlediğini gözden kaçırmaktır.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.