Tam Gölgenin Oluşumu

tam gölge
opak madde
ışık kaynağı
gölge büyüklüğü
doğrusal yayılma

Tam gölge nasıl oluşur?

Tam gölge, ışık opak bir cisimden geçemediği için cismin arkasında oluşan ve ışık almayan karanlık bölgedir. Tam gölgenin oluşması için bir ışık kaynağı, opak bir cisim ve gölgenin düştüğü bir yüzey gerekir. Gölgenin oluşması, ışığın doğrusal yayıldığının bir kanıtıdır. Gölgenin büyüklüğü cismin büyüklüğüne bağlıdır; ışık kaynağına eşit uzaklıktaki bir futbol topunun gölgesi tenis topununkinden büyüktür. Işık kaynağı sabitken cisim kaynağa yaklaştırılırsa gölge büyür, uzaklaştırılırsa küçülür. Cisim sabitken ışık kaynağı cisme yaklaştırılırsa yine gölge büyür, uzaklaştırılırsa küçülür. Gölge çizilirken ışık kaynağından cismin kenarlarına doğru düz çizgiler uzatılır ve bu çizgilerin ekrana ulaştığı yer gölgenin sınırını verir. Güneşli bir günde yerde görülen karanlık alan da bir gölgedir. Tarihî yapılarda bile gölgeden yararlanılmıştır: Divriği Ulu Camii'nin kapısında belirli saatlerde insan silueti biçiminde bir gölge oluşur.

Tam Gölgenin Oluşumu: konu anlatımı ve özeti

Güneşli bir günde yerde gördüğün karanlık alan, gölgedir. Bu konu, gölgenin nasıl oluştuğunu ve büyüklüğünün nelere bağlı olduğunu anlatır.

Işık opak bir cisimden geçemez. Bu yüzden cismin arkasında ışık almayan karanlık bir bölge oluşur; buna tam gölge denir.
Işık kaynağından opak cismin kenarlarına çizilen düz ışınlar perdede tam gölgenin sınırlarını belirler
Gölge oluşması, ışığın doğrusal yayıldığının bir kanıtıdır.
Gölgenin büyüklüğü cismin büyüklüğüne bağlıdır. Işık kaynağına eşit uzaklıktaki bir futbol topunun gölgesi tenis topununkinden büyüktür.
Işık kaynağı sabitken cisim kaynağa yaklaştırılırsa gölge büyür, uzaklaştırılırsa gölge küçülür.
Cisim sabitken ışık kaynağı cisme yaklaştırılırsa gölge büyür, uzaklaştırılırsa gölge küçülür.
Tarihî yapılarda bile gölgeden yararlanılmıştır; Divriği Ulu Camii'nin kapısında belirli saatlerde insan silueti biçiminde bir gölge oluşur.

Unutma: Gölge çizerken ışık kaynağından cismin kenarlarına doğru düz çizgiler uzat; çizgilerin ekrana ulaştığı yer gölgenin sınırını verir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Gölgeyi anlamak için şu sırayı düşün: ışık kaynağı → opak cisim → perde.

Işık kaynaktan çıkar ve düz bir çizgi hâlinde ilerler.
Opak cisme çarpan ışık onun arkasına geçemez.
Cismin arkasında ışık almayan karanlık bir bölge kalır: bu tam gölgedir.

Gölgenin büyüklüğünü değiştiren şey, cismin ışık kaynağına göre konumudur. Elini lambaya yaklaştırırsan duvardaki gölgesi büyür; elini duvara yaklaştırırsan gölge küçülür ve elinin gerçek boyuna yaklaşır.

Günlük hayattan: Gölge oyunlarında, perdedeki karakterin büyüyüp küçülmesi kuklanın lambaya yaklaştırılıp uzaklaştırılmasıyla sağlanır.

Sık yapılan hata: "Gölgenin rengi cismin rengine göre değişir." Doğrusu: Kırmızı ya da beyaz, her opak cismin tam gölgesi karanlıktır; çünkü gölge, ışığın ulaşmadığı yerdir.

Derinleş

Gün içinde bir çubuğun gölgesinin boyu ve yönü nasıl değişir? Okul bahçesine dik bir çubuk yerleştir ve bir gün boyunca belirli saatlerde gölgenin ucunu işaretle. Ölçümlerini bir tabloya ve grafiğe aktar. Gölgenin en kısa olduğu saati bul ve bunu Güneş'in gökyüzündeki konumuyla ilişkilendir. Eski çağlarda insanların güneş saatlerini nasıl kullanmış olabileceğini araştır.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

FB.5.4.2Maddeleri ışığı geçirme durumlarına göre sınıflandırabilme
- a) Maddelerin ışığı geçirme durumlarına göre niteliklerini belirler.
FB.5.4.3Tam gölgeyi bilimsel olarak gözlemleyebilme
- a) Tam gölgenin niteliklerini tanımlar.
- c) Tam gölgeyi etkileyen değişkenleri açıklar.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Okulda gölge tiyatrosu yapılacak. Öğrenciler el feneri ile beyaz perde arasına konduğunda perdede belirgin bir gölge oluşturacak maddeyi seçecekler. Aşağıdaki maddelerden hangisi perdede belirgin bir tam gölge oluşturur?
- A) Pencere camı
- B) Hava
- C) Tahta blok
- D) Gözlük camı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tahta blok
Tahta opak olduğu için ışığı geçirmez ve arkasında belirgin bir tam gölge oluşturur. Pencere camı ve gözlük camı saydamdır; ışığın çoğunu geçirdikleri için belirgin gölge oluşturmazlar.
Kolay
2Alper, bir futbol topunu ve bir tenis topunu el fenerinden eşit uzaklığa, yan yana yerleştiriyor. Topların arkasında, fenerden aynı uzaklıkta bir beyaz ekran duruyor. Ekranda oluşan gölgeler için ne söylenebilir?
- A) Tenis topunun gölgesi daha büyüktür.
- B) Futbol topunun gölgesi daha büyüktür.
- C) İki gölge eşit büyüklüktedir.
- D) Yalnızca futbol topunun gölgesi oluşur.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Futbol topunun gölgesi daha büyüktür.
Uzaklıklar eşitken büyük cisim ışığın daha geniş bir kısmını keser; bu yüzden futbol topunun gölgesi daha büyüktür. Tenis topu da opak olduğu için gölge oluşturur; yalnızca daha küçüktür.
Kolay
3Güneşli bir günde okul bahçesinde duran Efe, ayaklarının dibinden uzanan koyu bir bölge görüyor. Efe yer değiştirdikçe bu koyu bölge de onunla birlikte hareket ediyor. Güneş ışınları Efe'nin vücudundan geçemiyor. Işığın geçemediği opak bir cismin arkasında oluşan bu karanlık bölgeye ne ad verilir?
- A) Işık ışını
- B) Karanlık oda
- C) Tam gölge
- D) Ay evresi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tam gölge
Işık geçiremeyen opak bir cismin arkasında oluşan karanlık bölgeye tam gölge denir. Karanlık oda ise küçük bir delikle görüntü oluşturan düzenektir; gölgenin adı değildir.
Kolay
4Akşam yemeğinden sonra Melek, masa lambasının önüne elini koyunca duvarda elinin şeklinde bir gölge oluştuğunu görüyor. Gölgenin kenarları elinin kenarlarıyla aynı doğrultuda uzanıyor. Gölgenin oluşması ışığın hangi özelliğinin bir kanıtıdır?
- A) Işığın opak maddelerden geçebilmesinin
- B) Işığın yalnızca gündüz yayılmasının
- C) Işığın doğrusal yayılmasının
- D) Işığın eğri yollar izlemesinin
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Işığın doğrusal yayılmasının
Işık düz çizgiler hâlinde ilerlediği için elin çevresinden dolanamaz ve elin arkasında gölge oluşur. Işık eğri yollar izleseydi elin arkasına dolanır, belirgin bir gölge oluşmazdı.
Kolay
5Can, el feneri ile duvar arasına opak bir topu tutuyor ve duvarda koyu bir bölge görüyor. Bu koyu bölgenin oluşma nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Işığın topun arkasına ulaşamaması
- B) Topun karanlık ışık yayması
- C) Işığın toptan geçerken kararması
- D) Duvarın ışığı kendiliğinden yok etmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Işığın topun arkasına ulaşamaması
Opak top ışığı geçirmez; bu yüzden topun arkasına ışık ulaşmaz ve orası karanlık kalır. Işık toptan geçmediği için “geçerken kararması” da doğru değildir.
Kolay
6Zeynep kartondan yıldız biçiminde bir figür kesiyor. Figürü el feneri ile duvar arasında, duvara paralel tutuyor. Duvarda oluşan gölgenin biçimi nasıl olur?
- A) Daire biçiminde
- B) Kare biçiminde
- C) Yıldız biçiminde
- D) Belirli bir biçimi olmayan leke gibi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yıldız biçiminde
Işık doğrusal yayıldığı için figürün kenarlarından geçen ışınlar duvarda figüre benzer bir sınır çizer; gölge yıldız biçiminde olur. Gölgenin her zaman daire ya da leke gibi olacağını düşünmek yanlıştır.
Kolay
7Elif odasında gölge oyunu oynamak istiyor. Elinde opak bir oyuncak at var ve önünde beyaz bir duvar duruyor. Oda tamamen karanlık. Elif'in duvarda atın gölgesini oluşturabilmesi için en çok neye ihtiyacı vardır?
- A) Bir aynaya
- B) Saydam bir cama
- C) Bir büyütece
- D) Bir ışık kaynağına
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bir ışık kaynağına
Gölge oluşması için ışık kaynağı, opak cisim ve ekran (duvar) gerekir; odada ışık olmadığı için ışık kaynağı eksiktir. Ayna ışık üretmez, karanlık odada tek başına gölge oluşturamaz.
Kolay
8Emre, gölgenin büyüklüğünü inceleyen bir deneyde el fenerini ve duvarı yerinde bırakıyor. Kartondan kestiği kediyi fenerden uzaklaştırıp duvara yaklaştırıyor. Bu sırada duvardaki gölgenin büyüklüğü nasıl değişir?
- A) Büyür
- B) Küçülür
- C) Değişmez
- D) Önce büyür sonra kaybolur
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Küçülür
Işık kaynağı sabitken cisim kaynaktan uzaklaştırılırsa gölge küçülür. Cisim duvara yaklaşırken fenerden de uzaklaştığı için gölge büyümez, küçülür.
Kolay
9Defne bir deneyde misket ile basketbol topunu el fenerinden eşit uzaklıkta, yan yana tutuyor. Arkadaşına “Basketbol topunun gölgesi daha büyük olacak.” diyor. Defne'nin bu tahmini hangi bilgiye dayanır?
- A) Gölgenin büyüklüğü cismin büyüklüğüne bağlıdır.
- B) Gölgenin büyüklüğü cismin rengine bağlıdır.
- C) Gölgenin büyüklüğü cismin ağırlığına bağlıdır.
- D) Gölgenin büyüklüğü cismin sıcaklığına bağlıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Gölgenin büyüklüğü cismin büyüklüğüne bağlıdır.
Işık kaynağına eşit uzaklıktaki iki cisimden büyük olanın gölgesi de büyük olur. Cismin rengi, ağırlığı ya da sıcaklığı gölgenin büyüklüğünü belirlemez.
Kolay
10Defne karanlık odada el fenerini açıp önüne kalın bir kitap tutuyor. Kitabın arkasındaki duvarda ışık almayan karanlık bir bölge oluşuyor. Duvarda oluşan bu karanlık bölgeye ne ad verilir?
- A) Işık kaynağı
- B) Tam gölge
- C) Yansıma
- D) Işık ışını
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tam gölge
Işık opak kitaptan geçemediği için arkasında ışık almayan karanlık bölge, yani tam gölge oluşur. Işık ışını ise kaynaktan çıkan ışığın izlediği yoldur, karanlık bölge değildir.
Kolay
11Gölge oluşumunu gösteren bir düzenekte üç bölüm vardır: ışığı yayan el feneri, ışığı geçirmeyen tahta blok ve gölgenin düştüğü beyaz perde. Bu düzenekte tahta blok hangi görevi üstlenir?
- A) Işığı yayan kaynak
- B) Gölgenin düştüğü ekran
- C) Işığı geçiren saydam madde
- D) Işığın önünü kesen opak cisim
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Işığın önünü kesen opak cisim
Tahta blok ışığı geçirmediği için ışığın önünü keser ve arkasında gölge oluşmasını sağlar. Işığı yayan kaynak el feneri, gölgenin düştüğü ekran ise perdedir.
Kolay
12Sınıf gezisinde Sivas'taki Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası'nı ziyaret eden öğrencilere rehber, yapının kapısında belirli saatlerde ilginç bir gölge oluştuğunu anlatıyor. Bu kapıda oluşan gölge hangi biçime benzer?
- A) İnsan silueti
- B) Uçan bir kuş
- C) Hilal biçimli ay
- D) Yapraklı bir ağaç
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İnsan silueti
Divriği Ulu Camii'nin kapısında belirli saatlerde insan silueti biçiminde bir gölge oluşur. Bu durum, gölgeden tarihî yapılarda da yararlanıldığını gösterir.
Kolay
13Ayşe masa lambasının önüne elini koyarak duvarda bir gölge oluşturuyor. Daha sonra elini lambaya biraz daha yaklaştırıyor. Lamba ve duvar yer değiştirmiyor. Gölgede nasıl bir değişiklik gözlenir?
- A) Gölge küçülür
- B) Gölge kaybolur
- C) Gölge büyür
- D) Gölgenin biçimi daireye dönüşür
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Gölge büyür
Işık kaynağı sabitken cisim kaynağa yaklaştırılırsa gölge büyür. Elin biçimi değişmediği için gölgenin daireye dönüşmesi beklenmez.
Kolay
14Yusuf el fenerinin önüne kırmızı renkli opak bir plastik top tutuyor. Topun arkasındaki beyaz duvarda oluşan gölge nasıl görünür?
- A) Kırmızı renkli bir bölge olarak
- B) Topun renginin açık tonunda
- C) Koyu, ışık almayan bir bölge olarak
- D) Çevresinden daha parlak bir bölge olarak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Koyu, ışık almayan bir bölge olarak
Gölge, ışığın ulaşamadığı bölgedir; bu nedenle topun renginden bağımsız olarak koyu görünür. Topun kırmızı olması gölgeyi kırmızı yapmaz çünkü ışık topun arkasına geçemez.
Kolay
15Mehmet bir öğleden sonra bahçedeki ağacın gölgesine oturuyor. Ağacın gölgesi yere düştüğü yerde güneş ışığı yoktur. Ağacın gölgesinin oluşması için aşağıdakilerden hangisi gereklidir?
- A) Ağacın kendi ışığını üretmesi
- B) Güneş ışığının ağacın içinde birikmesi
- C) Rüzgârın ağaç yapraklarını sallaması
- D) Güneş ışığının ağaçtan geçememesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Güneş ışığının ağaçtan geçememesi
Ağaç opak olduğu için güneş ışığı ağaçtan geçemez ve arkasında gölge oluşur. Ağaç ışık üretmez; rüzgâr da gölge oluşumunun nedeni değildir.
Kolay
16Yusuf gölge oyunu için cam bir kâse kullanmak istiyor. Temiz ve renksiz cam kâseyi el fenerinin önüne tuttuğunda duvarda belirgin bir tam gölge oluşmadığını görüyor. Bunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kâsenin çok küçük olması
- B) Camın ışığı geçirmesi
- C) El fenerinin çok güçlü olması
- D) Duvarın beyaz olması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Camın ışığı geçirmesi
Tam gölge, ışığı geçirmeyen opak cisimlerin arkasında oluşur. Renksiz cam ışığı geçirdiği için arkasına ışık ulaşır ve belirgin gölge oluşmaz; kâsenin büyüklüğü bunun nedeni değildir.
Kolay
17Elif, madenî bir parayı el feneri ile duvar arasında tutuyor. Önce paranın düz yüzünü fenere doğru çeviriyor. Sonra parayı, yalnızca ince kenarı fenere bakacak biçimde döndürüyor. Elif duvarda sırasıyla hangi biçimlerde gölge görür?
- A) Önce daire, sonra ince bir şerit
- B) Önce ince bir şerit, sonra daire
- C) İki durumda da daire
- D) Önce daire, sonra hiç gölge oluşmaz
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Önce daire, sonra ince bir şerit
Işık doğrusal yayıldığı için gölge, cismin ışık kaynağına bakan yüzünün biçimini alır. Düz yüzü fenere dönük paranın gölgesi daire, kenarı fenere dönük paranın gölgesi ince bir şerittir. Para opak olduğu için kenarı dönükken de ışığı geçirmez; ince de olsa gölge oluşur.
Kolay
18Kerem karanlık odada gölge oyunu oynayacak. Elinde bir el feneri, kartondan kesilmiş bir kuş figürü ve beyaz bir perde var. El feneri perdeye doğru tutulacak. Kuşun gölgesinin perdede oluşması için bu üç malzeme hangi sırayla yerleştirilmelidir?
- A) El feneri – perde – kuş figürü
- B) El feneri – kuş figürü – perde
- C) Kuş figürü – el feneri – perde
- D) Perde – el feneri – kuş figürü
Cevabı göster
Doğru cevap: B) El feneri – kuş figürü – perde
Tam gölge, ışık kaynağından çıkan ışığın yoluna opak bir cisim konunca cismin arkasında oluşur. Bu yüzden sıra ışık kaynağı – opak cisim – perde olmalıdır. Figür fenerin arkasında ya da perdenin arkasında kalırsa ışığın perdeye giden yolunu kesmez, perdede kuşun gölgesi oluşmaz.
Orta
19Gölge deneyi yapan öğrenciler gözlemlerinden yola çıkarak tam gölge hakkında birer cümle yazıyor. Öğretmen cümlelerden birinin hatalı olduğunu söylüyor. Öğrencilerin yazdığı cümlelerden hangisi yanlıştır?
- A) Saydam maddeler arkalarında belirgin bir tam gölge oluşturur.
- B) Gölge, opak cismin ışık kaynağına göre arka tarafında oluşur.
- C) Kaynağa eşit uzaklıktaki iki cisimden büyük olanın gölgesi büyüktür.
- D) Gölgenin oluşması ışığın doğrusal yayıldığını gösterir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Saydam maddeler arkalarında belirgin bir tam gölge oluşturur.
Saydam maddeler ışığın çoğunu geçirdiği için belirgin bir tam gölge oluşturmaz; tam gölgeyi opak cisimler oluşturur. Gölgenin cismin kaynağa göre arka tarafında oluşması doğru bir bilgidir.
Orta
20Gölge oyunu oynayan Selim el fenerini ve duvarı yerinden oynatmıyor. Elindeki oyuncak dinozoru duvardan uzaklaştırıp el fenerine doğru yaklaştırıyor. Dinozorun duvardaki gölgesi nasıl değişir?
- A) Küçülür.
- B) Değişmez.
- C) Tamamen kaybolur.
- D) Büyür.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Büyür.
Cisim ışık kaynağına yaklaştıkça ışığın daha geniş bir bölümünü keser ve gölge büyür. Gölgenin küçüleceğini düşünmek, cismin duvardan uzaklaşmasını gölgeyi uzaklaştırmak gibi yorumlamaktır.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.