5. Sınıf Fen Bilimleri · Maddenin Doğası
Maddenin Tanecikli Yapısı
- tanecik
- titreşim
- dönme
- öteleme
- katı, sıvı, gaz
- akışkanlık
Maddenin tanecikli yapısı ne demektir?
Maddenin tanecikli yapısı, maddelerin gözle görülemeyen çok küçük taneciklerden oluşması, taneciklerin arasında boşluk bulunması ve taneciklerin sürekli hareket etmesi demektir. Kütlesi olan ve boşlukta yer kaplayan her şey maddedir; uzaktan bir bütün gibi görünen kumsalın sayısız kum tanesinden oluşması bu yapıya benzer. Katılarda tanecikler birbirine çok yakındır ve yalnızca titreşim hareketi yapar; katıların belirli bir şekli ve hacmi vardır. Sıvılarda tanecikler arası boşluk katılardan fazla, gazlardan azdır; sıvılar bulundukları kabın şeklini alır ama hacimleri değişmez. Gazlarda boşluk en fazladır ve gazların belirli bir şekli ve hacmi yoktur. Sıvı ve gaz tanecikleri titreşim, dönme ve öteleme hareketi yapar ve öteleme sayesinde akışkandır. Gazlar sıkıştırılabilir, sıvıların ise sıkıştırılamadığı kabul edilir; sıkılan balonun küçülmesi gaz tanecikleri arasındaki boşlukların azalmasından kaynaklanır.
Maddenin Tanecikli Yapısı: konu anlatımı ve özeti
Uzaktan bir bütün gibi görünen kumsal aslında sayısız kum tanesinden oluşur. Maddeler de aynı şekilde gözle göremediğimiz çok küçük taneciklerden oluşur ve bu tanecikler hep hareket hâlindedir.
- Kütlesi olan ve boşlukta yer kaplayan (hacmi olan) her şey maddedir.
- Maddeler tanecikli, boşluklu ve hareketli bir yapıya sahiptir.
Katı, sıvı ve gazda taneciklerin dizilişi: boşluk katıda en az, gazda en fazladır - Katılarda tanecikler birbirine çok yakındır ve yalnızca titreşim hareketi yapar. Katıların belirli bir şekli ve hacmi vardır.
- Sıvılarda tanecikler arası boşluk katılardan fazla, gazlardan azdır. Sıvılar bulundukları kabın şeklini alır ama hacimleri değişmez.
- Gazlarda tanecikler arası boşluk en fazladır. Gazların belirli bir şekli ve hacmi yoktur, bulundukları kabın her yerine yayılır.
- Sıvı ve gaz tanecikleri titreşim, dönme ve öteleme hareketi yapar. Öteleme sayesinde akışkandırlar.
- Gazlar boşlukları çok olduğu için sıkıştırılabilir; sıvıların sıkıştırılamadığı kabul edilir.
Unutma: Şişirilmiş bir balonu sıkınca küçülmesi, gaz tanecikleri arasındaki boşlukların azalmasından kaynaklanır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Tanecikleri sınıftaki öğrenciler gibi düşünebilirsin.
- Katı: Herkes sırasında oturuyor, yerinden kalkmadan kıpırdanıyor. Tanecikler birbirine çok yakın ve yalnızca titreşiyor; bu yüzden katının şekli belirlidir.
- Sıvı: Öğrenciler sınıfta birbirine yakın ama aralarından geçerek dolaşıyor. Tanecikler kayarak yer değiştirdiği için sıvı akar ve kabın şeklini alır.
- Gaz: Teneffüs zili çaldı, herkes bahçeye dağıldı. Tanecikler birbirinden çok uzak ve hızlı; bu yüzden gaz bulunduğu yerin her yanına yayılır.
Günlük hayattan: İçi hava dolu bir şırınganın ucunu parmağınla kapatıp pistonu ittiğinde piston bir miktar ilerler; içi su doluyken ise neredeyse hiç ilerlemez. Gazların tanecikleri arasında daha çok boşluk vardır.
Sık yapılan hata: "Katılarda tanecikler hiç hareket etmez." Doğrusu: Katılarda da tanecikler hareket eder; ama yer değiştirmez, olduğu yerde titreşir.
Derinleş
Bir şırınganın içine sırasıyla hava, su ve kum doldurup ucunu kapatarak pistonu itmeyi dene. Her biri ne kadar sıkışıyor? Gözlemlerini tanecik modeliyle açıklayan bir çizim yap. Bisiklet lastiklerine neden su değil hava doldurulduğunu ve araçların fren sistemlerinde neden sıvı kullanıldığını bu deney ışığında tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
FB.5.5.1Maddeleri tanecikli, boşluklu ve hareketli yapısına göre sınıflandırabilme
- a) Maddelerin tanecikli, boşluklu ve hareketli yapısının niteliklerini belirler.
- b) Maddeleri tanecikli, boşluklu ve hareketli yapısına göre ayrıştırır.
- c) Maddeleri tanecikli, boşluklu ve hareketli yapısına göre katı, sıvı ve gaz olarak gruplandırır.
Bu konuda neler var?
- Maddelerin Tanecikli, Boşluklu ve Hareketli Yapısı
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir parfüm şişesinin kapağı odanın bir köşesinde açılıyor. Kısa süre sonra odanın öbür köşesindekiler de kokuyu alıyor. Öğretmen, kokuyu taşıyan gaz taneciklerinin aralarında çok fazla boşluk olduğu için kolayca yayıldığını söylüyor. Tanecikleri arasındaki boşluğun en fazla olduğu madde hâli hangisidir?
- A) Katı
- B) Sıvı
- C) Katı ve sıvı eşit
- D) Gaz
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Gaz
Gaz tanecikleri arasında çok büyük boşluklar vardır; bu yüzden gazlar her yere hızla yayılır ve sıkıştırılabilir. Sıvıların tanecikleri arasında da boşluk vardır, ancak gazlarınkinden çok daha azdır.
Kolay
2Taneciklerin hareketini anlatmak için öğretmen sınıfta bir canlandırma yapıyor. Öğrenciler sıralar hâlinde, kollarını birbirine bağlayıp yerlerinden ayrılmadan yalnızca olduğu yerde sallanıyor. Bu canlandırma katı bir maddenin taneciklerini temsil ediyor. Katı maddelerin tanecikleri hangi hareketi yapar?
- A) Titreşim, dönme ve öteleme hareketi
- B) Yalnızca öteleme hareketi
- C) Yalnızca titreşim hareketi
- D) Hiçbir hareket yapmaz
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yalnızca titreşim hareketi
Katının tanecikleri birbirine çok yakın ve düzenlidir; yer değiştiremez, yalnızca bulundukları yerde titreşir. Katının taneciklerinin hiç hareket etmediğini düşünmek yaygın bir yanılgıdır; tanecikler her zaman hareket hâlindedir.
Kolay
3Yasin, odasındaki şeyleri bir listeye yazıyor: masa, havası şişirilmiş bir top, bir bardak su. Hepsinin bir kütlesi olduğunu ve odada yer kapladığını fark ediyor. Ama camdan giren güneş ışığını bu listeye yazıp yazmayacağına karar veremiyor. Yasin'in listesindeki ortak özelliğe sahip her şeye ne ad verilir?
- A) Enerji
- B) Kuvvet
- C) Işık
- D) Madde
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Madde
Kütlesi olan ve boşlukta yer kaplayan her şeye madde denir; masa, toptaki hava ve su maddedir. Işık ise kütlesi olmayan ve yer kaplamayan bir enerji türüdür, bu yüzden madde değildir.
Kolay
4Aylin bir sürahideki limonatayı önce uzun bir bardağa, sonra geniş bir kâseye döküyor. Limonata her seferinde içine konduğu kabın şeklini alıyor, ama miktarı hiç değişmiyor. Limonatanın bulunduğu madde hâli hangisidir?
- A) Katı
- B) Gaz
- C) Sıvı
- D) Katı ve gaz
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sıvı
Sıvıların belirli bir hacmi vardır ama belirli bir şekli yoktur; kabın şeklini alırlar. Gazlar da kabın şeklini alır, ancak bulundukları kabın tamamını doldurdukları için belirli bir hacimleri yoktur.
Kolay
5Zeynep ve annesi markette alışveriş sepetine önce bir paket kâğıt havlu, sonra elma koyuyor. Sepette başka ürünler için yer kalmıyor. Diğer ürünlerin sepete sığmamasının nedeni maddelerin hangi özelliğidir?
- A) Maddelerin yer kaplaması
- B) Maddelerin renkli olması
- C) Maddelerin kokusunun olması
- D) Maddelerin sıcak olması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Maddelerin yer kaplaması
Kütlesi olan ve yer kaplayan her şey maddedir; kâğıt havlu ve elma sepette yer kapladığı için başka ürünlere yer kalmamıştır. Renk, koku ya da sıcaklık yer kaplamayı açıklamaz.
Kolay
6Zeynep'in annesi alışveriş sepetini önce rahatça taşıyor. Sepete domates, yoğurt ve toz şeker eklendikçe sepeti taşımakta zorlanıyor. Annenin zorlanmasını açıklayan madde özelliği hangisidir?
- A) Maddelerin akışkan olması
- B) Maddelerin sıkıştırılabilmesi
- C) Maddelerin ışık yayması
- D) Maddelerin kütlesinin olması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Maddelerin kütlesinin olması
Maddelerin kütlesi vardır; sepete ürün eklendikçe toplam kütle artar ve sepet ağırlaşır. Akışkanlık ya da sıkıştırılabilme sepetin ağırlaşmasını açıklamaz.
Kolay
7Elif yazın gittiği kumsala uzaktan baktığında kumsalı tek parça bir bütün gibi görüyor. Yaklaşıp avucuna kum aldığında ise kumsalın sayısız kum tanesinden oluştuğunu fark ediyor. Öğretmeni maddelerin yapısının da buna benzediğini söylüyor. Öğretmenin anlatmak istediği nedir?
- A) Maddeler tek parça hâlinde olup bölünemez.
- B) Yalnızca kum gibi katı maddeler taneciklerden oluşur.
- C) Maddeler gözle göremediğimiz çok küçük taneciklerden oluşur.
- D) Maddelerin tanecikleri çıplak gözle kolayca görülür.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Maddeler gözle göremediğimiz çok küçük taneciklerden oluşur.
Kumsal gibi maddeler de gözle göremediğimiz çok küçük taneciklerden oluşur. Bu durum yalnızca katılar için değil, sıvı ve gazlar için de geçerlidir.
Kolay
8Ayşe tahta masasının hiç kıpırdamadığını görüyor ve “Masa hareket etmediğine göre tanecikleri de hareket etmiyordur.” diyor. Öğretmeni bu düşüncenin yanlış olduğunu söylüyor. Masanın tanecikleri için doğru olan hangisidir?
- A) Bulundukları yerde titreşim yaparlar.
- B) Masanın her yerine serbestçe dağılırlar.
- C) Birbirinden çok uzakta dururlar.
- D) Masadan ayrılıp havaya karışırlar.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bulundukları yerde titreşim yaparlar.
Katı maddelerin tanecikleri de hareketlidir; birbirine çok yakın durur ve yerlerinde titreşir. Maddenin dışarıdan hareketsiz görünmesi taneciklerinin hareketsiz olduğu anlamına gelmez.
Kolay
9Emre bir bardak suyun içindeki taneciklerin nasıl hareket ettiğini araştırıyor. Su sıvı hâldedir. Su tanecikleri hangi hareketleri yapar?
- A) Titreşim, dönme ve öteleme
- B) Yalnızca titreşim
- C) Yalnızca dönme
- D) Hiçbir hareket yapmaz
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Titreşim, dönme ve öteleme
Sıvı tanecikleri titreşim, dönme ve öteleme hareketlerinin hepsini yapar. Yalnızca titreşim hareketi yapmak katı taneciklerine özgüdür.
Kolay
10Bir sınıfta tanecik modeli tablosu hazırlanıyor. Tabloda bir madde için “Tanecikler birbirine çok yakın ve düzenli dizilmiş” yazıyor. Bu açıklama hangi hâldeki maddeye aittir?
- A) Sıvı
- B) Gaz
- C) Her üç hâldeki maddeye de
- D) Katı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Katı
Katılarda tanecikler birbirine çok yakındır ve aralarındaki boşluk en azdır. Sıvılarda boşluk katılardan fazla, gazlarda ise en fazladır.
Kolay
11Yusuf bisikletinin tekerleğine pompayla hava basıyor. Tekerleğin içine oldukça çok miktarda hava sığabiliyor. Havanın bu şekilde tekerleğe sıkıştırılabilmesinin nedeni nedir?
- A) Gaz taneciklerinin hareket etmemesi
- B) Gaz taneciklerinin birbirine çok yakın olması
- C) Gaz tanecikleri arasında çok fazla boşluk olması
- D) Gazların belirli bir şeklinin olması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Gaz tanecikleri arasında çok fazla boşluk olması
Gaz tanecikleri arasındaki boşluk çok fazla olduğu için gazlar sıkıştırılabilir. Tanecikleri birbirine çok yakın olan maddeler belirgin şekilde sıkıştırılamaz.
Kolay
12Mehmet bir çakıl taşını önce küçük bir kutuya, sonra büyük bir kavanoza koyuyor. Taşın şekli de büyüklüğü de iki kapta aynı kalıyor. Bu gözlem taşın hangi hâlde olduğunu gösterir?
- A) Sıvı
- B) Katı
- C) Gaz
- D) Hem sıvı hem gaz
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Katı
Katıların belirli bir şekli ve hacmi vardır; konuldukları kaba göre değişmez. Sıvılar kabın şeklini alır, gazlar ise kabın her yerine yayılır.
Kolay
13Öğrenciler sınıfta maddenin hâllerini canlandırıyor. Bu kez her öğrenci sınıfın içinde serbestçe dolaşıyor, arkadaşlarıyla arasında büyük boşluklar bırakıyor ve sınıfın her köşesine ulaşıyor. Bu canlandırma hangi hâldeki maddeyi temsil eder?
- A) Sıvı
- B) Gaz
- C) Katı
- D) Hiçbir hâli temsil etmez
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Gaz
Taneciklerin arasında büyük boşluklar olması ve bulundukları ortamın her yerine yayılması gaz hâlinin özelliğidir. Sıvı tanecikleri birbirine daha yakındır ve kabın her yerine yayılmaz.
Kolay
14Can, buzluktan çıkardığı buz küpünü masaya koyuyor. Buz küpü katı hâldedir ve şeklini koruyor. Buz küpünü oluşturan tanecikler hangi hareketi yapar?
- A) Yalnızca öteleme hareketi
- B) Yalnızca titreşim hareketi
- C) Titreşim, dönme ve öteleme hareketi
- D) Hiçbir hareket yapmaz
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yalnızca titreşim hareketi
Katılarda tanecikler birbirine çok yakındır ve yalnızca bulundukları yerde titreşim hareketi yapar. Katı tanecikleri hareketsiz değildir; öteleme ise sıvı ve gaz taneciklerinin hareketidir.
Kolay
15Fen dersinde öğretmen tahtaya “Taneciklerin bir yerden başka bir yere yer değiştirmesi” yazıyor ve öğrencilerden bu hareketin adını bulmalarını istiyor. Bu tanım hangi harekete aittir?
- A) Titreşim hareketi
- B) Dönme hareketi
- C) Öteleme hareketi
- D) Sıkışma hareketi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Öteleme hareketi
Taneciklerin bir yerden başka bir yere yer değiştirmesi öteleme hareketidir. Titreşim ise taneciğin bulunduğu yerde ileri geri sallanmasıdır.
Kolay
16Defne, kapalı bir odaya getirdiği bir kutunun içindeki havanın kutu açıldığında odanın her yerine yayıldığını öğreniyor. Gaz hâlindeki maddelerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Belirli bir şekilleri vardır ama hacimleri yoktur.
- B) Belirli bir şekilleri ve hacimleri vardır.
- C) Yalnızca bulundukları kabın tabanında toplanırlar.
- D) Belirli bir şekilleri ve hacimleri yoktur.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Belirli bir şekilleri ve hacimleri yoktur.
Gazların belirli bir şekli ve hacmi yoktur; bulundukları kabın her yerine yayılırlar. Kabın tabanında toplanmak gazların değil, sıvıların davranışına benzer.
Kolay
17Antik Çağ filozofu Democritus (Demokritus) şu düşünce deneyini önermiştir: "Bir elmayı ikiye bölünüz, sonra yarım elmaları da ikiye bölünüz. Bölmeyi sürdürürseniz sonunda artık bölemeyeceğiniz kadar küçük bir parça elde edersiniz." Bu düşünce deneyi madde ile ilgili hangi görüşü destekler?
- A) Maddeler sonsuza kadar bölünebilen kesintisiz bir bütündür.
- B) Elma gibi maddeler bölündükçe madde olmaktan çıkar.
- C) Maddeler gözle görülemeyecek kadar küçük taneciklerden oluşur.
- D) Maddelerin tanecikleri yalnızca katı hâldeyken bulunur.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Maddeler gözle görülemeyecek kadar küçük taneciklerden oluşur.
Bölmenin sonunda artık bölünemeyen çok küçük bir parçaya ulaşılacağı düşüncesi, maddelerin çok küçük taneciklerden oluştuğu görüşünü destekler. Sonsuza kadar bölünebilme bu düşünceyle çelişir. Bölünen parçalar yine kütlesi olan ve yer kaplayan maddedir; tanecikli yapı katı, sıvı ve gaz hâllerin hepsinde vardır.
Kolay
18Bir öğrenci, "Tanecikleri dönme hareketi yapar." özelliğini şu maddelerden uygun olanlar için işaretleyecek: demir, su, süt, hava, tahta, su buharı. Öğrenci hangi maddeleri işaretlemelidir?
- A) Su, süt, hava ve su buharı
- B) Demir ve tahta
- C) Yalnızca hava ve su buharı
- D) Demir, su, süt ve tahta
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Su, süt, hava ve su buharı
Sıvı ve gaz hâldeki maddelerin tanecikleri titreşim, dönme ve öteleme hareketi yapar; katıların tanecikleri yalnızca titreşir. Su ve süt sıvı, hava ve su buharı gazdır; bu dört maddenin tanecikleri dönme hareketi yapar. Demir ve tahta katı olduğu için işaretlenmez. Yalnızca gazları seçmek sıvıları dışarıda bırakır.
Orta
19Doğum günü süslemesi yapan Can, şişirip ağzını sıkıca bağladığı bir balonu elleriyle sıkıyor. Balonun hacmi küçülüyor, ama balondan dışarı hiç hava kaçmıyor. Elini çekince balon yeniden eski hâline dönüyor. Balon sıkıldığında hacminin küçülmesinin sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gaz taneciklerinin küçülmesi
- B) Gaz tanecikleri arasındaki boşlukların azalması
- C) Gaz tanecik sayısının azalması
- D) Balondaki gazın sıvıya dönüşmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Gaz tanecikleri arasındaki boşlukların azalması
Sıkılınca gaz tanecikleri birbirine yaklaşır, aralarındaki boşluk azalır ve hacim küçülür. Taneciklerin kendisinin küçüldüğünü düşünmek yanlıştır; değişen tanecikler değil aralarındaki boşluktur.
Orta
20Uçları parmakla kapatılmış üç şırınganın birinde küçük bir taş, birinde su, birinde hava vardır. Merve sırayla pistonlara bastırarak hangisinin içindeki maddenin sıkışacağını gözlüyor. Hangi şırıngadaki madde belirgin şekilde sıkıştırılabilir?
- A) Taş bulunan şırıngadaki
- B) Su bulunan şırıngadaki
- C) Taş ve su bulunan şırıngalardaki
- D) Hava bulunan şırıngadaki
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hava bulunan şırıngadaki
Gaz tanecikleri arasında büyük boşluklar olduğundan hava sıkıştırılabilir. Su da akışkan olduğu için sıkışacakmış gibi düşünülebilir, ancak sıvının tanecikleri birbirine çok yakın olduğundan belirgin şekilde sıkışmaz.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.