5. Sınıf Fen Bilimleri · Kuvveti Tanıyalım

Sürtünme Kuvveti

hava direnci
su direnci
pürüzlü yüzey
az pürüzlü yüzey
kuvvet

Sürtünme kuvveti nedir, nasıl artırılıp azaltılır?

Sürtünme kuvveti, birbirine temas eden yüzeyler arasında oluşan ve genellikle harekete zıt yönde etki eden kuvvettir. Pürüzlü, yani girintili çıkıntılı yüzeylerde sürtünme fazla, az pürüzlü yüzeylerde azdır; halı, toprak ve kum pürüzlü, cam, mermer ve buz az pürüzlüdür. Sürtünme havada ve suda da görülür: havadaki sürtünmeye hava direnci, sudakine su direnci denir. Uçakların, hızlı trenlerin ve balıkların sivri ön kısmı bu direnci azaltır, paraşüt ise hava direncini artırarak yavaş inmeyi sağlar. Sürtünme sayesinde yürünür, fren yapılır ve kalemle yazı yazılır; ancak ayakkabı ve lastiklerin aşınmasına, ısınmaya ve enerji kaybına da yol açar. Sürtünmeyi azaltmak için tekerlek, yağlama ve kaygan yüzeyler; artırmak için kar zinciri, tırtıklı taban ve kum kullanılır. Islak ya da buzlu zeminde sürtünme azaldığı için kayma riski artar.

Sürtünme Kuvveti: konu anlatımı ve özeti

Bisiklet frenleri, ayakkabı tabanları ve kaygan buzlu yollar sürtünme kuvvetiyle ilgilidir. Bu konu, sürtünmenin hareketi nasıl etkilediğini ve onu nasıl artırıp azaltabileceğimizi anlatır.

Birbirine temas eden yüzeyler arasında oluşan ve genellikle harekete zıt yönde etki eden kuvvete sürtünme kuvveti denir.
Pürüzlü (girintili çıkıntılı) yüzeylerde sürtünme fazladır; az pürüzlü yüzeylerde azdır. Halı, toprak ve kum pürüzlüdür; cam, mermer ve buz az pürüzlüdür.
Sürtünme yalnızca katılarda değil, havada ve suda da görülür. Havadaki sürtünmeye hava direnci, sudakine su direnci denir.
Uçakların, hızlı trenlerin ve balıkların sivri ön kısmı hava ya da su direncini azaltır. Paraşüt ise hava direncini artırarak yavaş inmeyi sağlar.
Sürtünmenin yararları: yürüyebilmemiz, fren yapabilmemiz, kalemle yazı yazabilmemiz. Zararları: ayakkabı ve lastiklerin aşınması, ısınma ve enerji kaybı.
Sürtünmeyi azaltmak için tekerlek, yağlama ve kaygan yüzeyler; artırmak için kar zinciri, tırtıklı taban ve kum kullanılır.

Unutma: Islak ya da buzlu zeminde sürtünme azalır ve kayma riski artar; böyle yerlerde dikkatli ve yavaş yürü.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Sürtünmeyi hissetmenin en kolay yolu ellerini birbirine sürtmektir: ellerin ısınır ve birbirinin üzerinde kayarken zorlanır.

Sürtünme, birbirine değen iki yüzey arasında oluşur.
Genellikle harekete karşı koyar: bir kitabı masada iterken kitabın yavaşlayıp durmasının sebebi sürtünmedir.
Yüzey ne kadar pürüzlüyse sürtünme o kadar fazladır. Kumlu bir yolda bisiklet sürmek, asfaltta sürmekten daha zordur.
Sürtünme yalnızca katılar arasında olmaz; havada yürürken ya da suda yüzerken de karşı koyan bir kuvvet hissedersin.

Günlük hayattan: Kışın buzlu yollara kum ya da tuz serpilmesi, kayganlığı azaltmak için yapılır; kum yüzeyi pürüzlü hâle getirir.

Sık yapılan hata: "Sürtünme her zaman zararlıdır." Doğrusu: Sürtünme olmasaydı yürüyemez, fren yapamaz, kalemle yazı yazamazdık. Bazen azaltmak, bazen artırmak isteriz.

Derinleş

Kaygan zeminde yürüyen yaşlılar ve küçük çocuklar için düşme riskini azaltacak bir ayakkabı tabanı tasarla. Taban için hangi malzemeleri ve desenleri seçerdin, neden? Tasarımını farklı zeminlerde (ıslak fayans, kuru halı, buzlu kaldırım) nasıl test edebileceğini planla. Okulunda kayma tehlikesi olan bir alan fark etsen bunu kime, hangi kanıtla bildirirdin?

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

FB.5.2.4Sürtünme kuvvetinin çeşitli ortamlardaki etkilerine yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme
- a) Sürtünme kuvveti ile ilgili günlük yaşamdan ön bilgilerini kullanarak örüntü oluşturur.
- b) Sürtünme kuvvetinin çeşitli ortamlardaki etkilerine yönelik genelleme yapar.

Bu konuda neler var?

Sürtünme Kuvvetinin Özellikleri

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Okulda koşu yarışı düzenlenecek ve öğrenciler kaymadan koşabilecekleri en uygun zemini seçecek. Öğretmen, ayakkabıların zemine en iyi tutunduğu yüzeyin en pürüzlü yüzey olduğunu söylüyor. Aşağıdaki yüzeylerden hangisi en pürüzlüdür?
- A) Halı
- B) Cam
- C) Buz
- D) Mermer
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Halı
Halının yüzeyi lifli ve girintili çıkıntılı olduğu için seçeneklerdeki en pürüzlü yüzeydir; sürtünme en fazla burada olur. Mermer sert olduğu için pürüzlü sanılabilir, ancak yüzeyi parlatılmış ve kaygandır.
Kolay
2Kış aylarında dağ yollarında buzlanma olduğu için araçların kaydığı haberleri çıkıyor. Trafik görevlileri sürücülere çeşitli önlemler öneriyor. Aşağıdaki uygulamalardan hangisi sürtünme kuvvetini artırmak için yapılır?
- A) Buzlu yolda araç lastiklerine zincir takmak
- B) Kapı menteşelerini düzenli olarak yağlamak
- C) Valizlerin altına küçük tekerlekler takmak
- D) Tahta zemini cilalayıp parlatmak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Buzlu yolda araç lastiklerine zincir takmak
Zincir, lastik ile buz arasındaki pürüzlülüğü artırarak sürtünmeyi artırır ve kaymayı önler. Menteşeleri yağlamak ise yüzeyleri kayganlaştırıp sürtünmeyi azaltır.
Kolay
3Ali, kitap dolu bir koliyi odanın parke zemininde iterek taşırken zorlanıyor. Koliyle zemin arasında, koliyi ittiği yönün tersine etki eden bir kuvvet olduğunu fark ediyor. Koliyi tekerlekli bir sehpaya koyunca işi kolaylaşıyor. Ali'nin fark ettiği bu kuvvete ne ad verilir?
- A) Yer çekimi kuvveti
- B) Mıknatıs kuvveti
- C) Esneklik kuvveti
- D) Sürtünme kuvveti
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sürtünme kuvveti
Birbirine temas eden yüzeyler arasında oluşan ve harekete zıt yönde etki eden kuvvete sürtünme kuvveti denir. Yer çekimi koliyi aşağı doğru çeker; itme yönünün tersine etki etmez.
Kolay
4Rüzgârsız bir günde bisiklet süren Duru, hızlandıkça yüzüne çarpan havanın kendisini geriye ittiğini hissediyor. Gövdesini öne eğince bu itmenin azaldığını fark ediyor. Duru'nun hissettiği, havanın harekete karşı gösterdiği bu zorluğa ne ad verilir?
- A) Su direnci
- B) Hava direnci
- C) Yer çekimi
- D) Ağırlık
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hava direnci
Havanın, içinde hareket eden cisimlere karşı gösterdiği zorluğa hava direnci denir; öne eğilmek bu direnci azaltır. Yer çekimi Duru'yu aşağı çeker, hareket yönünün tersine itmez.
Kolay
5Aşağıdaki yüzeylerden hangisi az pürüzlüdür?
- A) Halı
- B) Toprak
- C) Kum
- D) Cam
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Cam
Cam, mermer ve buz az pürüzlü yüzeylerdir. Halı, toprak ve kum girintili çıkıntılı, yani pürüzlü yüzeylerdir.
Kolay
6Havanın, içinde hareket eden cisimlere karşı gösterdiği dirence ne ad verilir?
- A) Su direnci
- B) Hava direnci
- C) Yer çekimi
- D) Esneklik
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hava direnci
Havada oluşan sürtünmeye hava direnci, suda oluşan sürtünmeye su direnci denir.
Kolay
7Birbirine temas eden yüzeyler arasında oluşan ve genellikle harekete zıt yönde etki eden kuvvete ne ad verilir?
- A) Yer çekimi kuvveti
- B) Sürtünme kuvveti
- C) Esneklik
- D) Ağırlık
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sürtünme kuvveti
Temas eden yüzeyler arasında oluşup harekete zıt yönde etki eden kuvvet sürtünme kuvvetidir. Yer çekimi kuvveti cisimleri Dünya'nın merkezine doğru çeker.
Kolay
8Oyun parklarındaki kaydırakların yüzeyi az pürüzlü ve kaygan yapılır. Kaydırak yüzeyinin bu şekilde yapılmasının amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sürtünmeyi artırarak kaymayı zorlaştırmak
- B) Hava direncini artırarak çocuğu yavaşlatmak
- C) Sürtünmeyi azaltarak kaymayı kolaylaştırmak
- D) Yer çekimini ortadan kaldırmak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sürtünmeyi azaltarak kaymayı kolaylaştırmak
Az pürüzlü yüzeylerde sürtünme azdır; bu yüzden kaydırakta kaymak kolaylaşır. Kaydırağın yüzeyi yer çekimini değiştirmez.
Kolay
9Kerem bisikletiyle asfalt yoldan toprak ve taşlı bir patikaya giriyor ve bisikleti ilerletmekte zorlanıyor. Kerem'in patikada zorlanmasının sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Patikanın az pürüzlü olması nedeniyle sürtünmenin azalması
- B) Patikada yer çekiminin hiç olmaması
- C) Patikada hava direncinin ortadan kalkması
- D) Patikanın pürüzlü olması nedeniyle sürtünmenin artması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Patikanın pürüzlü olması nedeniyle sürtünmenin artması
Toprak ve taşlı patika pürüzlü olduğu için sürtünme kuvveti artar ve bisikleti ilerletmek zorlaşır. Asfalt yol daha az pürüzlüdür.
Kolay
10Islak bir zeminde yürürken kayma riskinin artmasının sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ayakkabı ile zemin arasındaki sürtünmenin azalması
- B) Ayakkabı ile zemin arasındaki sürtünmenin artması
- C) Ağırlığımızın birden artması
- D) Hava direncinin ortadan kalkması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ayakkabı ile zemin arasındaki sürtünmenin azalması
Islak ya da buzlu zeminde sürtünme azalır ve ayak zemine iyi tutunamadığı için kayma riski artar.
Kolay
11Bir balık, suda yüzerken sivri ön kısmı sayesinde daha kolay ilerler. Balığın sivri ön kısmı hangi etkiyi azaltır?
- A) Hava direncini
- B) Yer çekimini
- C) Kütlesini
- D) Su direncini
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Su direncini
Balığın sivri ön kısmı, suyun hareketine karşı gösterdiği direnci, yani su direncini azaltır.
Kolay
12Aşağıdakilerden hangisi sürtünme kuvvetinin zararlarından biridir?
- A) Kalemle kâğıda yazı yazabilmemiz
- B) Frene basınca bisikletin durması
- C) Bisiklet lastiklerinin zamanla aşınması
- D) Yürürken ayağımızın kaymaması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bisiklet lastiklerinin zamanla aşınması
Lastiklerin aşınması sürtünmenin zararıdır. Yazı yazmak, fren yapmak ve kaymadan yürümek sürtünmenin yararlarıdır.
Kolay
13Sürtünme kuvveti hangi ortamlarda görülebilir?
- A) Yalnızca katı yüzeylerde
- B) Yalnızca suyun içinde
- C) Katı, sıvı ve gaz ortamlarda
- D) Yalnızca havada
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Katı, sıvı ve gaz ortamlarda
Sürtünme yalnızca katılar arasında değil, suda (su direnci) ve havada (hava direnci) da görülür.
Kolay
14Aşağıdakilerden hangisi sürtünme kuvvetinin yararlarından biridir?
- A) Ayakkabı tabanlarının aşınması
- B) Kaymadan yürüyebilmemiz
- C) Araba lastiklerinin incelmesi
- D) Makine parçalarının ısınması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kaymadan yürüyebilmemiz
Sürtünme sayesinde ayaklarımız zemine tutunur ve kaymadan yürürüz. Aşınma ve ısınma ise sürtünmenin zararlarıdır.
Kolay
15Kışın buzlu yollarda araçların kaymaması için tekerleklere takılan araç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Paraşüt
- B) Makine yağı
- C) Kar zinciri
- D) Rulman
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kar zinciri
Kar zinciri, tekerlek ile buzlu yol arasındaki sürtünmeyi artırarak kaymayı önler. Yağ ve rulman ise sürtünmeyi azaltır.
Kolay
16Pürüzlü yüzeyler ile az pürüzlü yüzeylerdeki sürtünme kuvveti karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Az pürüzlü yüzeylerde sürtünme daha fazladır.
- B) İki yüzeyde de sürtünme hiç oluşmaz.
- C) Pürüzlü yüzeylerde sürtünme daha fazladır.
- D) Sürtünme yüzeyin pürüzlülüğüne bağlı değildir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Pürüzlü yüzeylerde sürtünme daha fazladır.
Girintili çıkıntılı, yani pürüzlü yüzeylerde sürtünme fazladır; az pürüzlü yüzeylerde sürtünme azdır.
Kolay
17Öğrenciler bir kitabı önce sıranın üzerinde iterek hareket ettiriyor, sonra altına üç yuvarlak kalem koyup yeniden itiyor. İkinci durumda kitap, altında yuvarlanan kalemlerin üzerinde çok daha kolay ilerliyor. Öğretmen, Fatih Sultan Mehmet'in İstanbul'un fethinde gemileri karadan yürütürken benzer bir yoldan yararlandığını anlatıyor. Etkinlikte kitabın altında yuvarlanan kalemler, gemilerin karadan yürütülmesinde kullanılan aşağıdaki araçlardan hangisine karşılık gelir?
- A) Kütüklere sürülen yağ
- B) Gemilerin altındaki kütükler
- C) Haliç'e gerilen zincir
- D) Gemilerin açılan yelkenleri
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Gemilerin altındaki kütükler
Gemilerin karada ilerleyebilmesi için altlarına konan kütüklerin yuvarlanma hareketinden yararlanılmıştır. Etkinlikte kitabın altında yuvarlanan kalemler de aynı işi görür: kitap zemine sürtünerek değil, kalemlerin üzerinde yuvarlanarak ilerler ve sürtünme azalır. Kütüklerin yağlanması da sürtünmeyi azaltır ama yağ yuvarlanan bir araç değildir. Zincir, gemilerin Haliç'e girmesini engellemek için gerilmiştir.
Kolay
18Okuldaki basketbol maçında terleyen oyunculardan damlayan ter, salonun zeminini yer yer ıslatıyor. Maça ara verildiğinde görevli, ıslanan yerleri kuru bir bezle iyice siliyor ve oyun ancak bundan sonra yeniden başlıyor. Görevlinin ıslanan zemini kuru bezle silmesinin amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ayakkabı ile zemin arasındaki sürtünmeyi azaltarak koşmayı kolaylaştırmak
- B) Zemini daha kaygan hâle getirerek topun daha iyi sekmesini sağlamak
- C) Havanın direncini azaltarak topun daha uzağa gitmesini sağlamak
- D) Ayakkabı ile zemin arasındaki sürtünmeyi artırarak kaymayı önlemek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ayakkabı ile zemin arasındaki sürtünmeyi artırarak kaymayı önlemek
Islak zemin, kuru zemine göre daha kaygandır ve daha az sürtünme uygular; bu yüzden ıslak zeminde kayma riski artar. Zeminin kuru bezle silinmesi, ayakkabı ile zemin arasındaki sürtünmeyi artırmak için yapılan bir uygulamadır; böylece oyuncuların kayması önlenir. Sürtünmenin azalması koşmayı kolaylaştırmaz, kaymaya yol açar. Zemini silmek hava direncini değiştirmez.
Orta
19Bir fabrikada makinelerin dişli parçaları birkaç yılda bir yenileriyle değiştiriliyor. Usta, parçaların sürekli birbirine sürterek inceldiğini söylüyor. Oysa aynı kuvvet, yürürken kaymamamızı da sağlar. Aşağıdakilerden hangisi sürtünme kuvvetinin istenmeyen bir etkisidir?
- A) Kalemle kâğıda yazı yazabilmemiz
- B) Makine parçalarının zamanla aşınması
- C) Yürürken ayağımızın kaymaması
- D) Bisikletin frenle durabilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Makine parçalarının zamanla aşınması
Parçaların birbirine sürterek aşınması sürtünmenin istenmeyen etkisidir. Frenle durmak ise sürtünmenin işimize yarayan bir etkisidir; fren olmasaydı bisiklet duramazdı.
Orta
20Hızlı trenlerin, yarış arabalarının ve uçakların ön kısımları sivri ve yuvarlatılmış biçimde tasarlanır. Mühendisler bu tasarımla araçların aynı yolu daha az yakıt ya da elektrik harcayarak gitmesini amaçlar. Bu tasarımın amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Su direncini artırarak dengeli ilerlemek
- B) Sürtünmeyi artırarak kısa sürede durmak
- C) Ağırlığı artırıp yola daha iyi tutunmak
- D) Hava direncini azaltarak enerji tasarrufu sağlamak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hava direncini azaltarak enerji tasarrufu sağlamak
Sivri burun havayı kolayca yararak hava direncini azaltır; böylece araç daha az enerji harcar. Sürtünmeyi artırmak aracı yavaşlatır ve daha çok enerji harcatır, bu amaçla çelişir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.