5. Sınıf Matematik · İstatistiksel Araştırma Süreci

İstatistik Okuryazarlığı

yanıltıcı grafik
dağılım
sütun grafiği
daire grafiği
veri kaynağı

İstatistik okuryazarlığı nedir, yanıltıcı grafik nasıl anlaşılır?

İstatistik okuryazarlığı, gazete, internet ve sosyal medyada karşılaşılan grafikleri doğru okumak ve yanıltıcı olanları fark etmek demektir. Bir grafik okunmadan önce başlığına, kaynağına, tarihine ve eksenlerindeki birimlere bakılır. Aynı veri sütun grafiği ya da daire grafiğiyle gösterilebilir; miktarları karşılaştırmak için sütun grafiği, bütünün dağılımını görmek için daire grafiği daha uygundur. Daire grafiğindeki yüzdelerin toplamı %100 olmalıdır; dilimler %40, %35 ve %20 ise eksik dilim %5'tir. Dikey eksen sıfırdan başlamazsa küçük farklar çok büyük görünebilir ve grafik yanıltıcı hâle gelir. Sütun genişlikleri ya da eksen aralıkları eşit değilse de grafik yanlış yorumlanabilir. Güvenilir kurumların yayımladığı veriler tercih edilir, kaynağı belirsiz bilgilere temkinli yaklaşılır. İstatistik okuryazarı bir kişi grafiğe hemen inanmaz; görüntü ile veri her zaman aynı şeyi söylemeyebileceği için sayıları kendisi kontrol eder.

İstatistik Okuryazarlığı: konu anlatımı ve özeti

Gazetelerde, internette ve sosyal medyada pek çok grafikle karşılaşırız. İstatistik okuryazarı olmak, bu grafikleri doğru okumak ve yanıltıcı olanları fark etmek demektir.

Bir grafiği okumadan önce başlığına, kaynağına, tarihine ve eksenlerindeki birimlere bak.
Aynı veri sütun grafiği ya da daire grafiği ile gösterilebilir. Miktarları karşılaştırmak için sütun grafiği, bütünün dağılımını görmek için daire grafiği daha uygundur.
Daire grafiğindeki yüzdelerin toplamı %100 olmalıdır. Örnek: dilimler %40, %35 ve %20 ise eksik dilim %5'tir.
Daire grafiğinde dilimlerin toplamı %100’dür: %40 + %35 + %20 = %95, eksik dilim %5
Dikey eksen sıfırdan başlamazsa küçük farklar çok büyük görünebilir; bu yanıltıcı bir grafik örneğidir.
Sütun genişlikleri ya da eksen aralıkları eşit değilse grafik yanlış yorumlanabilir.
Güvenilir kurumların yayımladığı verileri tercih et; kaynağı belirsiz bilgilere temkinli yaklaş.

Unutma: Bir grafiğe hemen inanmadan önce sayıları kendin kontrol et; görüntü ile veri her zaman aynı şeyi söylemeyebilir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Bir grafikle karşılaştığında dört soruluk bir kontrol yap.

Kim yaptı? Grafiğin kaynağı belli mi, güvenilir bir kurum mu?
Ne zaman? Veriler hangi yıla ait, hâlâ geçerli olabilir mi?
Eksen nereden başlıyor? Dikey eksen 0'dan başlamıyorsa küçük farklar büyük görünebilir.
Toplam tutuyor mu? Daire grafiğinde yüzdeler toplamı %100 olmalıdır.

Günlük hayattan: Bir reklamda "Rakibimizden çok daha fazla tercih ediliyoruz!" yazan bir grafik görürsen eksenin nereden başladığına bakmak işe yarar; fark belki yalnızca birkaç kişidir.

Sık yapılan hata: Sütunlardan biri ötekinin iki katı uzun göründüğü için değerin de iki katı olduğunu düşünmek. Doğrusu: Eksendeki sayıları oku; eksen 0'dan başlamıyorsa görüntü yanıltabilir.

Derinleş

Gazete, dergi ya da güvenilir bir haber sitesinden bir grafik bul ve dört soruluk kontrolü uygula. Grafik yanıltıcı olabilecek bir özellik taşıyor mu? Aynı veriyi daha doğru gösteren yeni bir grafik çiz. Bir grafiğin yanıltıcı biçimde hazırlanması kimin işine yarayabilir, kimlere zarar verebilir? Bir örnek durum üzerinden tartış.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

MAT.5.5.2Başkaları tarafından oluşturulan kategorik veriye dayalı istatistiksel sonuç veya yorumları tartışabilme
- a) Başkaları tarafından oluşturulan kategorik veriye dayalı istatistiksel sonuç veya yorumlara yönelik istatistiksel temellendirme yapar.
- b) Başkaları tarafından oluşturulan kategorik veriye dayalı istatistiksel sonuç veya yorumlara yönelik hataları ya da yanlılıkları tespit eder.
- c) Başkaları tarafından oluşturulan kategorik veriye dayalı sonuç veya yorumları çürütür ya da kabul eder.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Can, sınıfta yapılacak "Türkiye'de nüfus" sunumu için dört farklı grafik buluyor. Hepsinde benzer bilgiler var ama sayılar birbirinden biraz farklı. Sunumda yalnızca en güvenilir olanı kullanacak. Can, aşağıdakilerden hangisinde yayımlanan grafiği seçmelidir?
- A) Türkiye İstatistik Kurumunun resmî yayını
- B) Kaynağı yazılmamış bir sosyal medya görseli
- C) Kim olduğu belli olmayan birinin mesajı
- D) Kimin hazırladığı bilinmeyen bir afiş
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Türkiye İstatistik Kurumunun resmî yayını
TÜİK, verileri belli yöntemlerle toplayıp kaynağını ve tarihini belirterek yayımlar; bu yüzden güvenilirliği kontrol edilebilir. Kaynağı yazılmamış bir sosyal medya görseli gösterişli olabilir, ama verinin nereden geldiği bilinmediği için güvenilmez.
Kolay
2Okul spor kolu, dört farklı spor dalına kaç öğrencinin kaydolduğunu velilere göstermek istiyor. Amaç, hangi dala daha çok, hangisine daha az öğrenci kaydolduğunu sayılarla kolayca karşılaştırmaktır. Bu amaç için aşağıdakilerden hangisi daha uygundur?
- A) Sütun grafiği
- B) Daire grafiği
- C) Akış şeması
- D) Olasılık spektrumu
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sütun grafiği
Sütun grafiğinde her kategorinin miktarı sütun boyuyla gösterilir; sayılar ve farklar kolayca karşılaştırılır. Daire grafiği de kategorileri gösterir, ama parça-bütün ilişkisine odaklanır; dilimlerin sayılarını karşılaştırmak zordur.
Kolay
3Bir sınıf, öğrencilerin kahvaltıda en çok ne yediğini bir daire grafiğinde göstermiş ve her dilimin üzerine yüzdesini yazmıştır. Öğretmen, grafiğin doğru çizilip çizilmediğini dilimlerin yüzdelerini toplayarak kontrol ediyor. Grafik doğruysa öğretmenin bulduğu toplam ne olmalıdır?
- A) %50
- B) %90
- C) %200
- D) %100
Cevabı göster
Doğru cevap: D) %100
Daire grafiğinin tamamı verinin bütününü gösterir; bu yüzden bütün dilimlerin yüzdeleri toplamı %100 olmalıdır. %50 seçeneği, dairenin yarım daire gibi düşünülmesinden ya da yalnızca en büyük dilime bakılmasından doğar.
Kolay
4Elif, bir gazetede "Çocuklar günde 5 saat ekran başında" başlıklı bir haber ve yanında renkli bir grafik görüyor. Bu bilgiyi ödevinde kullanmadan önce grafiğe güvenip güvenemeyeceğini anlamak istiyor. Elif grafiği yorumlamadan önce mutlaka neye bakmalıdır?
- A) Grafikte kullanılan renklere
- B) Grafiğin sayfadaki büyüklüğüne
- C) Grafiğin başlığına ve kaynağına
- D) Haberi paylaşanların sayısına
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Grafiğin başlığına ve kaynağına
Başlık grafiğin neyi gösterdiğini, kaynak ise verinin kim tarafından ve nasıl toplandığını söyler; güvenilirlik buradan anlaşılır. Haberi paylaşanların çok olması bilginin doğru olduğunu göstermez; yanlış bilgi de çok paylaşılabilir.
Kolay
5Öğretmen, bir grafiği yorumlamadan önce bazı bilgilere bakılması gerektiğini anlatıyor. Öğrenciler bakılması gereken bilgileri sıralıyor. Aşağıdakilerden hangisi grafiği doğru okumak için bakılması gereken bilgilerden biri değildir?
- A) Grafiğin başlığı
- B) Verilerin kaynağı ve tarihi
- C) Eksenlerdeki birimler
- D) Grafiğin hangi renklerle çizildiği
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Grafiğin hangi renklerle çizildiği
Grafik okunmadan önce başlığına, kaynağına, tarihine ve eksen birimlerine bakılır. Renkler grafiği süsler ama verinin anlamını değiştirmez.
Kolay
6Ali, sınıfta en sevilen sporları önce bir sütun grafiğiyle göstermiştir. Arkadaşı Ece, aynı verileri daire grafiğiyle de gösterip gösteremeyeceğini soruyor. Aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Gösteremez; her veri yalnızca bir grafik türüyle gösterilir.
- B) Gösteremez; daire grafiği yalnızca sayıları gösterir.
- C) Gösterebilir; aynı veri hem sütun hem daire grafiğiyle gösterilebilir.
- D) Gösterebilir ama sonuçlar değişir; en sevilen spor farklı çıkar.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Gösterebilir; aynı veri hem sütun hem daire grafiğiyle gösterilebilir.
Aynı veri farklı grafiklerle gösterilebilir; değişen yalnızca gösterim biçimidir, veriler ve sonuçlar aynı kalır.
Kolay
7Öğretmen, sınıfta incelenen bir grafiğin altında yazan "Kaynak" bilgisini gösteriyor. Öğrencilere bu bilginin neden önemli olduğunu soruyor. Aşağıdakilerden hangisi doğru bir cevaptır?
- A) Grafikteki sütunların rengini belirlememizi sağlar.
- B) Verinin güvenilir bir yerden gelip gelmediğini anlamamızı sağlar.
- C) Grafiğin kaç sütundan oluştuğunu gösterir.
- D) Grafiğin hangi yönde çizileceğini belirler.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Verinin güvenilir bir yerden gelip gelmediğini anlamamızı sağlar.
Kaynak bilgisi, verilerin kim tarafından toplandığını gösterir; böylece verinin güvenilir olup olmadığını değerlendirebiliriz. Renk ya da sütun sayısıyla ilgisi yoktur.
Kolay
8Bir daire grafiğinde iki dilim vardır: "Evet" dilimi %60, "Hayır" dilimi %40'tır. Öğretmen bu grafikle ilgili doğru ifadeyi bulmalarını istiyor. Aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) "Hayır" dilimi dairenin yarısından fazlasını kaplar.
- B) İki dilim eşit büyüklüktedir.
- C) "Evet" dilimi dairenin yarısından fazlasını kaplar.
- D) "Evet" dilimi dairenin tamamını kaplar.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) "Evet" dilimi dairenin yarısından fazlasını kaplar.
Dairenin yarısı %50'dir; %60 bundan büyük olduğu için "Evet" dilimi yarıdan fazladır. %40 ise yarıdan azdır.
Kolay
9Bir gazetede iki şehrin nüfusunu karşılaştıran bir sütun grafiği yayımlanmıştır. Grafiğin dikey ekseni sıfırdan değil, oldukça büyük bir sayıdan başlamaktadır. Bu durum grafiği okuyanlarda hangi yanlış izlenime yol açabilir?
- A) İki şehrin nüfusu eşitmiş gibi görünür.
- B) Aradaki küçük fark çok büyükmüş gibi görünebilir.
- C) Şehirlerin adları yanlış okunur.
- D) Grafiğin kaynağı değişmiş gibi görünür.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Aradaki küçük fark çok büyükmüş gibi görünebilir.
Dikey eksen sıfırdan başlamazsa sütunların alt kısmı kesilir ve küçük farklar büyük görünür. Bu, yanıltıcı grafiklerin sık görülen bir örneğidir.
Kolay
10Selin, bir dergide öğrencilerin okula geliş biçimlerini gösteren bir daire grafiği görüyor. Grafiği kontrol etmek için dilimlerin üzerindeki yüzdeleri topluyor. Doğru çizilmiş bir daire grafiğinde dilimlerin yüzdeleri toplamı kaç olmalıdır?
- A) %50
- B) %360
- C) %10
- D) %100
Cevabı göster
Doğru cevap: D) %100
Daire grafiği bütünü gösterir ve bütün %100'dür; dilimlerin yüzdeleri toplamı %100 olmalıdır. %50 yalnızca dairenin yarısıdır.
Kolay
11Bir sütun grafiğinde bir müzenin aylık ziyaretçi sayıları gösterilmiştir. Dikey eksenin yanında "Ziyaretçi sayısı (bin kişi)" yazmaktadır. Mart sütunu 5 hizasında olduğuna göre müzeyi martta kaç kişi ziyaret etmiştir?
- A) 5
- B) 5000
- C) 500
- D) 50 000
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 5000
Eksendeki birim "bin kişi" olduğundan 5, 5 bin yani 5000 kişi demektir. 5 diyen öğrenci eksendeki birimi okumamıştır.
Kolay
12Okul kütüphanesinin panosundaki sütun grafiğinde üç ayda ödünç verilen kitap sayıları gösterilmiştir: Ocak 120, Şubat 150, Mart 90. Grafiğe göre en az kitap hangi ayda ödünç verilmiştir?
- A) Mart
- B) Ocak
- C) Şubat
- D) Ocak ve şubat
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Mart
En küçük değer 90'dır ve mart ayına aittir. En çok kitap 150 ile şubatta ödünç verilmiştir.
Kolay
13Bir broşürdeki sütun grafiğinde iki ürünün satışları gösterilmiştir. İki ürünün satış sayısı eşittir ve sütunlar aynı yüksekliktedir, ancak A ürününün sütunu B'ninkinden çok daha geniş çizilmiştir. Bu grafik okuyucuyu nasıl yanıltabilir?
- A) B ürününün daha çok satıldığı düşünülebilir.
- B) İki ürünün hiç satılmadığı düşünülebilir.
- C) A ürününün daha çok satıldığı düşünülebilir.
- D) Grafiğin başlığı yanlış okunabilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) A ürününün daha çok satıldığı düşünülebilir.
Sütun grafiğinde sütun genişlikleri eşit olmalıdır; geniş çizilen sütun göze daha büyük görünür ve A'nın daha çok satıldığı sanılabilir. Oysa yükseklikler eşit olduğundan satışlar eşittir.
Kolay
14Bir daire grafiğinde "Futbol" diliminin üzerinde %50 yazmaktadır. Defne, bu dilimin dairenin ne kadarını kapladığını düşünüyor. Doğru çizilmiş bir grafikte futbol dilimi dairenin ne kadarını kaplar?
- A) Dörtte birini
- B) Yarısını
- C) Tamamını
- D) Onda birini
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yarısını
%50 = 50/100 = 1/2'dir; dilim dairenin yarısını kaplar. Dörtte bir %25'e karşılık gelir.
Kolay
15Can, sosyal medyada "Çocukların çoğu kahvaltı yapmıyor" başlıklı bir grafik görüyor. Grafikte kaynak, tarih ve kaç kişiye sorulduğu yazmamaktadır. Can bu grafiğe nasıl yaklaşmalıdır?
- A) Bilgi bir grafikle verildiği için kesinlikle doğru kabul etmelidir.
- B) Kaynağı belirsiz olduğu için temkinli yaklaşmalı, bilgiyi kontrol etmelidir.
- C) Çok sayıda kişi paylaştığı için bilgiyi doğru kabul etmelidir.
- D) Yalnızca başlığa bakarak grafiği hemen arkadaşlarıyla paylaşmalıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kaynağı belirsiz olduğu için temkinli yaklaşmalı, bilgiyi kontrol etmelidir.
Kaynağı, tarihi ve katılımcı sayısı belirsiz bir grafiğe hemen inanılmamalıdır; bilgi güvenilir kaynaklardan kontrol edilmelidir. Bir bilginin çok paylaşılması onu doğru yapmaz.
Kolay
16Bir sınıfın en sevdiği etkinlikler daire grafiğinde gösterilmiştir. Grafikteki en büyük dilim "Kitap okuma" etkinliğine aittir. Aynı veriler sütun grafiğinde gösterilirse kitap okuma sütunu nasıl görünür?
- A) En uzun sütun olur.
- B) En kısa sütun olur.
- C) Diğer sütunlarla aynı uzunlukta olur.
- D) Grafikte hiç yer almaz.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) En uzun sütun olur.
Daire grafiğinde en büyük dilim en çok seçilen kategoridir; sütun grafiğinde en çok seçilen kategori en uzun sütunla gösterilir. Veri değişmediği için sıralama da değişmez.
Kolay
17Okul kantininin panosunda 'Kantinde Bir Haftada Satılan Ürünler' başlıklı bir sütun grafiği vardır. Dikey eksenin yanında 'Satış sayısı (adet)' yazmaktadır ve simit sütunu 40 değerini göstermektedir. Burak, 'Kantinde her gün 40 simit satılıyor.' diyor. Burak'ın yorumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Doğrudur; simit sütunu 40 değerini gösterdiği için günlük satış 40'tır.
- B) Yanlıştır; başlığa göre 40, bir haftada satılan simit sayısıdır.
- C) Yanlıştır; eksendeki birim adet olduğu için 40, kutu sayısını gösterir.
- D) Doğrudur; sütun grafikleri her zaman günlük satışları gösterir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yanlıştır; başlığa göre 40, bir haftada satılan simit sayısıdır.
Bir grafiği yorumlamadan önce başlığına ve eksen birimine bakılır. Başlık verilerin bir haftaya ait olduğunu söyler; 40, haftalık simit satışıdır, her gün 40 simit satıldığı sonucu çıkmaz. 'Adet' birimi simitlerin tek tek sayıldığını gösterir, kutu anlamına gelmez. Sütun grafiği hangi süreyi gösterdiğini başlığından anlatır.
Kolay
18Bir gazete, Ocak 2024 sonu vergi gelirlerinin dağılımını bir daire grafiğiyle vermiştir. Dilimlerin yüzdeleri şöyledir: dâhilde alınan KDV %21, gelir vergisi %20, uluslararası ticaret vergileri %20, özel tüketim vergisi %19, diğer vergiler %14, motorlu taşıtlar vergisi %4, kurumlar vergisi %2. Bu verilere göre aşağıdaki yorumlardan hangisi doğrudur?
- A) Gelir vergisinin payı, bütün vergi türlerinin payından büyüktür.
- B) Kurumlar vergisinin payı, motorlu taşıtlar vergisinin payından büyüktür.
- C) Dâhilde alınan KDV'nin payı, gelir vergisinin payından büyüktür.
- D) Özel tüketim vergisinin payı, gelir vergisinin payına eşittir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Dâhilde alınan KDV'nin payı, gelir vergisinin payından büyüktür.
Yüzdeler karşılaştırılır: KDV %21, gelir vergisi %20'dir; %21 > %20 olduğundan KDV'nin payı daha büyüktür. Gelir vergisi en büyük pay değildir (KDV %21) ve uluslararası ticaret vergileriyle eşittir. Kurumlar vergisi (%2), motorlu taşıtlar vergisinden (%4) küçüktür. Özel tüketim vergisi (%19), gelir vergisinden (%20) küçüktür. Yüzdelerin toplamı %100'dür.
Orta
19Bir internet sitesinde, gençlerin boş zamanlarında en çok ne yaptığını gösteren bir daire grafiği paylaşılmıştır. Grafiğin dilimlerinin üzerinde %45, %30, %20 ve %15 yazmaktadır. Bu grafikle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Yüzdelerin toplamı %100 olmadığı için grafik hatalıdır.
- B) Dilimlerin toplamı %100 olduğu için grafik doğrudur.
- C) Grafikteki en büyük dilim %30'luk dilimdir.
- D) Grafikteki en küçük dilim %20'lik dilimdir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yüzdelerin toplamı %100 olmadığı için grafik hatalıdır.
Dilimlerin toplamı %45 + %30 + %20 + %15 = %110'dur; daire grafiğinde toplam %100 olmalıdır, bu yüzden grafik hatalıdır. Grafiğin doğru olduğu yargısı toplamın kontrol edilmeden kabul edilmesinden doğar.
Orta
20200 öğrencinin okula geliş biçimini gösteren daire grafiği okul sitesinde yayımlanmıştır. Grafikte "Yürüyerek" dilimi şekilde görüldüğü gibi %25'tir. Okula yürüyerek gelen kaç öğrenci vardır?
- A) 50
- B) 25
- C) 75
- D) 100
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 50
%25, bütünün dörtte biridir: 200 ÷ 4 = 50 öğrenci. 25 seçeneği yüzdenin doğrudan öğrenci sayısı sanılmasından doğar; bu ancak bütün 100 öğrenci olsaydı doğru olurdu.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.